باقىتتى بولسىن بار بالا

– بالاقاي, وسكەندە كىم بولعىڭ كەلەدى؟ – دەيدى ويىن بىلگىسى كەلگەن ءبىر ەرەسەك.

– باقىتتى بولعىم كەلەدى.

– سەن سۇراعىمدى تۇسىنبەي قالدىڭ-اۋ...

– كەشىرىڭىز, ءسىز جاۋاپتى تۇ­سىنبەي قالدىڭىز-اۋ, – دەيدى الگى بالا. مىسقىل سۇراققا بەرىلگەن مىق­تى جاۋاپ كەز كەلگەن اقىل يەسىن ويلان­دىرىپ تاستايدى. راسىندا, بالاعا باقىتتان ارتىق ەشتەڭە كەرەك ەمەس. ەرەسەكتەر جان-دۇنيەسىن ءتۇسىنىپ, ساپالى ومىرگە جاعداي جاساعانى كەرەك كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن. وسىنداي ىزگى نيەت­پەن مەملەكەتىمىز بالالارعا, ولار­دىڭ قۇقىنىڭ قورعالۋىنا باسا نازار اۋدارىپ وتىر.

بۇل – انا مەن بالا قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە­تىن, سونداي-اق وتباسى ينستي­تۋ­تى­نىڭ داعدىلى دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن ءتيىس­تى نورمالار. سوعان وراي, جا­قىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايەلدەردىڭ قۇقى مەن بالالاردىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىنە قاتىستى زاڭعا قول قوي­دى. جاڭا قۇجاتقا سايكەس دەن­ساۋ­لىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ, سونداي-اق ۇرىپ-سوققانى ءۇشىن باپتارى قىلمىستىق كودەكسكە ەنگىزىلىپ, جازا مەرزىمى ۇزارتىلدى. بۇدان بولەك, 16 جاسقا تولماعان بالالاردى جىنىستىق قاتىناسقا يتەرمەلەگەندەرگە دە جازا كۇشەيتىلدى. سوعان سايكەس ءتۇرلى بايلانىس جەلىسى ارقىلى قىسىم جاساۋ, دەنەسىنە قول تيگىزۋ سەكىلدى قىلمىستىق ارەكەتتەرگە 200 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىنگى ايىپپۇل سالىنادى نەمەسە 200 ساعاتقا قوعامدىق جۇ­مىس­قا تارتىلادى. بۇل بولماسا ەلۋ تاۋلىك تۇرمەگە قامالادى. جاڭا زاڭداعى تاعى ءبىر جاڭالىق, كامەلەتكە تولماعانداردى جى­نىستىق زورلىق-زومبىلىق كور­سەتىپ ولتىرگەندەر ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. ءدال سولاي پەدوفيلدەر دە ءومىر بويى تەمىر تورعا توعىتىلادى.

ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»

وسىلايشا, ۇكىمەت بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان, ءسۋيتسيد­تىڭ الدىن الۋدان قورعاۋ جانە ولار­دىڭ قۇقىقتارى مەن ءال-اۋقا­تىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوس­پارىن قابىلداعان ەدى.

بيىلدان باستاپ مەملەكەت كولە­­مىندە وقۋشىلاردىڭ جان­جال­­دارعا سىندارلى ارەكەت ەتۋ داع­دىلارىن قالىپتاستىرۋعا, با­لا­لاردىڭ الەۋمەتتىك-ەموتسيو­نال­­دىق جاعدايىن رەتتەۋگە, تۇلعا­ارا­لىق جانە توپارالىق قاتى­ناستاردى وڭتايلاندىرۋعا, بالا­لار­­دىڭ وزىندىك ءال-اۋقاتىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «دوسبولLike» بۋللينگكە قارسى قا­نات­قاقتى باعدارلاما ىسكە قو­سىل­دى. بۇگىنگە دەيىن جوبا اياسىندا ون مىڭنان استام شارا وتكىزىلىپتى.

الىمجەتتىك, كيبەربۋللينگ سە­كىلدى مىنەز مەرەزدەرىن جويۋ ماق­سا­تىندا ەلىمىزدىڭ 14 وڭىرىندە بالالاردى پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىقتارى اشىلدى. مۇنداي ورتالىقتار بارلىق وبلىستا دا اشىق. سونىمەن قاتار تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەندەر جۇگىنۋى مۇمكىن بالالارعا ارنالعان «111» مەملەكەتتىك سەنىم تەلەفونىنىڭ جۇمىس ىستەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.

ۇرپاق – ۇلت دانەكەرى. ونىڭ ساپاسى مىقتى, سانى كوپ بولعانى قاجەت. وسى ماقساتتا قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلى 1 قىر­­كۇيەك­تەگى «جاڭا جاعدايداعى قا­زاق­­ستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جول­داۋىندا وتباسىلىق-دەمو­گرا­فيا­لىق احۋال زور الاڭداۋ­شى­لىق تۋدىرىپ وتىرعان ماسەلە ەكەنىن ايتىپ, ناقتى مىندەتتەر جۇكتەگەن ەدى. «وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندا ءاربىر التىنشى وتباسى بالا سۇيە الماي وتىر. ساۋالناما كور­سەت­كەن­دەي, وتانداستارىمىزدىڭ 20 پايىزعا جۋىعى مۇنى اجىراسۋعا نەگىز بولاتىن ەلەۋلى سەبەپ دەپ سانايدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەلىمىزدەگى حالىق سانىنىڭ وسىمىنە قاتىستى بولجامى ورتالىق ازيا­داعى كورشىلەس مەملەكەتتەر­مەن سالىستىرعاندا كوڭىل كونشىت­پەي­دى. ۇكىمەتكە 2021 جىلدان باس­تاپ «اڭساعان ءسابي» ارناۋلى باع­دارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى تاپ­سىرامىن. ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ باعدارلامالارى بو­يىنشا بولىنەتىن كۆوتا سانىن 7 مىڭعا دەيىن, ياعني 7 ەسە كو­بەيتۋ قاجەت», دەپ تاپسىرما بەرىپ ەدى پرەزيدەنت. يگىلىكتى جوبا ءوز جەمىسىن بەردى. 20 مىڭ ەرلى-زايىپتى اڭساعان پەرزەنتىن بەسىككە بو­لەدى. ەندى الداعى جەتى جىلدا جو­با­عا 49 مىڭ وتباسى قا­تىسىپ, اتا-انا اتانۋعا تالپىنىس جاسايدى.

بۇدان بولەك, مەملەكەت باسشىسى حالىققا جول­داۋىندا «ۇلتتىق قور – بالا­لار­عا» اتتى جاڭا جوبانى جۇزە­گە اسىرۋدى تاپسىرعان ەدى. «ۇلت­تىق قوردىڭ جىل سايىنعى ين­ۆەس­تيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پا­يى­­زىن بالالاردىڭ ارناۋلى جيناق­تاۋشى ەسەپشوتىنا اۋدارۋدى ۇسىنامىن. قارجى ءار بالاعا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن اۋدارىلىپ تۇرادى, ونى مەرزىمىنەن بۇرىن ەسەپشوتتان شىعارىپ الۋعا بولمايدى», دەدى ق.توقاەۆ. اتالعان جوبانىڭ يگىلىگىن كەڭىنەن تارقاتىپ ايتساق, جينالعان قاراجاتتىڭ يەسى قارجىنى كامەلەتتىك جاسقا تول­عان­نان كەيىن عانا پايدالانا الادى. باسپانا الۋعا ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا عانا رۇقسات ەتىلسە, ءبىلىم الۋ ءۇشىن شەتەلدىك وقۋ وردالارىنا دا بارا الادى. اتالعان باعدارلامانىڭ اياسىندا قاڭتاردا 6,9 ميلليون بالانىڭ جەكە شوتىنا 100,5 دوللار ءتۇستى. قارجى مينيسترلىگى جۇرگىزگەن ەسەپكە سۇيەنسەك, بيىل دۇنيەگە كەلگەن بالا كامەلەتتىك جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ ەسەپشوتىندا 3,5 مىڭ دوللار جينالادى. بۇل – ەلىمىزدەگى ءار بالانىڭ بولاشاقتا ساپالى ءبىلىم الۋىنا جاسالعان ۇلكەن قولداۋ.

بيىلدان باستاپ ەلىمىزدە «كەلە­شەك» ءبىلىم بەرۋ باعدار­لا­ما­سى دا ىسكە قوسىلدى. بۇل جوبا جاس ۇرپاقتىڭ ساپالى ءبىلىم الۋى­نا مۇمكىندىك بەرەدى. بالانىڭ ەسەپشوتىنا اتا-انا عانا ەمەس, مەملەكەت تە اقشا سالىپ وتىرادى. ءار­بىر بەس جاسار بالاعا مەملەكەت شوت اشىپ, وعان 60 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كو­لەمىندە قاراجات ەنگىزەدى. بۇل باع­دار­لا­ما ەرىكتى جۇيە بول­عاندىقتان, شوت­تاردى اۆتومات­تى تۇردە اشۋ جوس­پار­لانبايدى. ول اتا-انالاردىڭ قالاۋى­نا بايلانىستى.

ەلىمىزدەگى Artsport, Damubala, سونداي-اق Darabala سىندى شى­عار­ماشىلىق جانە سپورت ۇيىر­مە­لەرىندەگى بالالاردى جەكە قارجىلاندىرۋ باعدارلامالارى جۇمىس ىستەيدى. وسى جوبا اياسىندا 480 مىڭنان استام بالانىڭ قوسىمشا ۇيىرمەلەرگە قاتىسىپ, ءوزىن ساباقتان تىس دامىتۋعا مۇم­كىن­دىگى بار.

سونىمەن قاتار ەلىمىزدە جە­تىم بالا­لار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقور­لى­عىنسىز قالعان بالالارعا جەكە قولداۋ مەن كومەك كورسەتەتىن تالىمگەرلىك ينستيتۋتىن ەنگىزۋ جوباسى تابىستى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. رەسپۋبليكانىڭ 17 قالاسىندا 300-دەن استام ادام تالىمگەر بار. بۇل باعدارلاما جەتىم بالالاردى قوعامعا بەيىمدەۋگە جانە تاۋەل­سىز ەرەسەك ومىرگە دايىنداۋعا با­عىتتالعان.

بىلتىر ەلىمىزدە جاڭا الەۋ­مەت­تىك كودەكس قابىلدانعان ەدى. بۇل قۇجاتتا حالىقتى مەملەكەتتىك قولداۋ تاسىلدەرى تولىقتىرىلدى. ناقتىلاي ايتساق, وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى ەنگىزىلىپ, بالالاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ شارا­لارى كۇشەيتىلدى. سونداي-اق مۇ­گەدەكتىگى بار ازاماتتارعا, اسى­رە­سە اۋىلدىق جەرلەردە ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ قول­جەتىمدى بولۋىن قاراستىردى.

الەۋمەتتىك تولەمدەر دە شەت قال­عان جوق. 2023 جىلدان باس­تاپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2022 جىلعى جولداۋىندا ايتىلعان باس­تاماسىنا سايكەس بالا كۇتىمى بو­يىنشا تولەمدەر 1,5 جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى. بۇعان دەيىن قوعامدا ءسابيدى كۇتىپ-باپتاۋعا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك كومەك مەرزىمىنىڭ از­دىعى تۋرالى ءجيى تالقىلاناتىن ەدى. سوندىقتان بۇل باستاما دا اتا-انالارعا ۇلكەن كومەك بولارى انىق. وسى ورايدا بالا دۇنيەگە كەلگەندە بەرىلەتىن جاردەماقى مولشەرىن دە ايتا كەتەيىك. ءۇش بالاعا دەيىن 38 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش ەسەبىندە بيۋدجەت ەسەبىنەن ءبىر رەتتىك كومەك بەرىلەدى. ال ءتورتىنشى نە ودان كەيىنگى بالاسىن بوسانعاندارعا 63 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە تولەنەدى. كوپبالالى وتباسىلارعا اي سايىن جاردەماقى بەرىلەدى. بۇدان بولەك, «التىن القا», «كۇمىس القا» يەگەرلەرىنە دە قوسىمشا تولەم جاسالادى. وسىلايشا, مەملەكەت وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ كۇتىمىنە قوماقتى قارجى ءبولىپ وتىر.

بالا سانى ارتسا, بالاباقشا مەن مەكتەپتەرگە سۇرانىس ارتاتىنى بەلگىلى. بۇل ماسەلە بو­يىنشا مەملەكەت اۋما­عىندا مەكتەپكە دە­يىنگى ءارتۇرلى ۇيىم جۇمىس جاساپ جاتىر. قازىر ولاردىڭ سانى 11,5 مىڭعا جەتتى. وندا ميلليونعا جۋىق بالا تاربيەلەنەدى. ال كەزەكتە 107 مىڭ بالا تۇر.

ورىن تاپشىلىعىن وڭتايلى رەتتەۋ ماقساتىندا «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى قولعا الىن­عانى بەلگىلى. وقۋشىنىڭ ساپالى ءبىلىم الىپ, جان-جاقتى دامۋىنا جاعداي جاسايتىن جوبا اياسىندا الداعى ەكى جىل كولەمىندە 400-دەن اسا مەكتەپ سالۋ جوسپارلانعان. وسى جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە دەيىن 98 مەكتەپ, 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 110 مەكتەپ, قالعانى – 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن. بۇل وقۋ نىساندارى زاماناۋي جابدىقتارمەن جابدىقتالىپ, بىرىڭعاي ستاندارت بويىنشا سالىنادى. وقۋ ۇدەرىسىندە دە وڭ باعىتتار بار. «جايلى مەكتەپتەردىڭ» ديرەكتورىنان باستاپ, مۇعالىمدەرىنە دەيىن ارنايى تارتىپپەن قابىل­دانادى. ەلىمىزدە ۇلتتىق باعالاۋ جۇيەسى بار ەكەنىن ەسكەرسەك, وقۋ­شىعا مۇعالىم قويعان باعامەن عانا ەمەس, سىرتقى باعالاۋ ارقىلى دا ءبىلىم ساپاسى انىقتالاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك وسال توپتاعى 400 مىڭنان استام مەكتەپ وقۋشىلارى مەكتەپ فورماسى جانە وقۋعا ارنالعان كەرەك-جاراق قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. مەملەكەت الىپ بەرگەن كيىم-كەشەكتەردىڭ دەنى بىردەي نۇسقادا بولىپ, بالالاردىڭ تال­عا­مى­نان شىقپاي جاتادى. بۇل جولى اقشالاي قارا­جات اتا-انالارعا مەكتەپ فور­ماسىن, اياقكيىمدى, كەڭسە تاۋارلارىن بالالارىمەن ءوز بەتىنشە تاڭداي الاتىنداي ەتىپ بەرىلەدى. جىل سايىن ارنايى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ جەلىسى كەڭەيىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى مەكتەپتەردىڭ 86%-دان استامىندا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋگە جاعداي جاسالعان. وسى سالاداعى 500-گە جۋىق ۇيىم ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قا­جەتتىلىكتەرى بار بالالارعا ار­­نايى پسيحولوگيالىق-پەدا­گو­گي­كالىق قىزمەتتەر كور­سەتەدى. مەكتەپتەردە ينكليۋ­زيۆتى وقىتۋدى قولداۋدىڭ 1051 كابينەتى جۇ­مىس ىستەيدى.

ءيا, مەملەكەت اتا-انا مەن بالالاردى قولداۋ ءۇشىن وسىنداي يگىلىكتى جو­بالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگى ءۇشىن. الايدا مىنا قاعيدانى ەستەن ەشقاشان شىعارماعان ءجون. بالانىڭ تۇرمىسىن جاقسارت­قان­مەن, كۇلكىسىن جاساندى قىلىپ الماڭىز, قۇرمەتتى اتا-انا! ونىڭ كىسىلىك كەلبەتىن, ادامدىق ار-ۇياتىن قالىپتاستىرۋعا ەڭ اۋەلى ءسىز جاۋاپكەرسىز. قاشاندا «بالانىڭ جاقسى بولماعى – اتا-اناسىنان». سوندىقتان اتا-انا, قۇربى-قوعام بولىپ, بالالاردىڭ باقىتىنا سەپ بولۋ – ءداۋىر الدىنداعى باستى پارىزىمىز.