سۋرەتتى تۇسىرگەن – رافحات حالەلوۆ
«مۇنىڭ سىرتىندا 745 گا كارتوپ, 418 گا كوكونىس, 281 گا باقشا (15%) وتىرعىزىلدى. ەگۋ جۇمىستارى جوسپارعا سايكەس ءجۇرىپ جاتىر», دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى رۇستەم زۇلقاشەۆ.
بيىل باتىس قازاقستان وبلىسى كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنان كوپ زارداپ شەكتى. كوكتەمنىڭ جىلعا ازىق بولاتىن باعالى ءبىراز كۇنى تابيعات اپاتىنا قارسى كۇرەسپەن ءوتىپ كەتتى. بۇكىل كۇش ءتىلسىز جاۋعا قارسى جۇمسالدى. سۋ تاسقىنىنان تىكەلەي زارداپ شەككەن ەگىس القاپتارى دا بار. مىسالى, وڭىردە 4 957 گا كۇزدىك ءداندى داقىل سۋ استىندا قالعان. كەي جەردە جىلىجايلار مەن شارۋاشىلىق جانىنداعى قويماداعى تىڭايتقىشتار ب ۇلىنگەن. ءبىر ءتاۋىرى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 17 مامىردا «تابيعي سيپاتتاعى توتەنشە جاعداي ناتيجەسىندە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋ قاعيدالارىن» بەكىتتى. ەندى ەلىمىزدە وسىمدىك شارۋاشىلىعى بويىنشا سۋ تاسقىنىنان كەلگەن شىعىندارعا وتەماقى تولەنەدى. قازىر جەر-جەردە شىعىندى ەسەپتەۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ جاتىر ەكەن.
جوعارىدا ايتقانداي, مەملەكەت ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن ەرەكشە نازارعا الىپ وتىر. ءساۋىر ايىندا اقجايىق وڭىرىنە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆ, كەيىن ونىڭ ورىنباسارى امانعالي بەردالين سىندى جاۋاپتى سالا باسشىلارى جۇمىس ساپارىمەن ارنايى كەلىپ, ءوڭىر ديقاندارىمەن جۇزدەستى. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋ شارالارى تۋرالى بايانداپ, شارۋالاردىڭ سۇراقتارىنا دا جاۋاپ بەردى.
كوكتەمگى ەگىس ناۋقانى وبلىس باسشىلىعىنىڭ دا ۇدايى باقىلاۋىندا تۇر. مامىردىڭ 19-ى كۇنى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى قاليار ايتمۇحامبەتوۆ ەگىس جۇمىستارىنىڭ بارىسىن كوزبەن كورىپ, ديقاندارمەن بەتپە-بەت كەزدەسۋ ءۇشىن ءوڭىردىڭ ەڭ استىقتى ولكەسى بايتەرەك اۋدانىندا جۇمىس ساپارىمەن بولدى. ساپار بارىسىندا اتالعان اۋداننىڭ بىرقاتار شارۋاشىلىعىن ارالادى. اتاپ ايتقاندا, «گەپارد», «شونايبەكوۆ», «التىن بولاشاق», «مار-ەل» شارۋا قوجالىقتارى جانە «اسان اۋىل» جشس باسشىلارىمەن كەزدەستى. ناقتى دالا جاعدايىندا ۇجىممەن تانىسىپ, كوكتەمگى ەگىستىڭ بارىسىن كوردى.
ايتا كەتەيىك, بۇگىندە ەلىمىزدە ءاربىر شارۋاعا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋ ءتۇرى كوپ. مىسالى, سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دامىتۋ ءۇشىن وعان قاجەتتى جابدىقتاردىڭ قۇنىنان 80%-عا دەيىن كوتەرىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن سۋبسيديالاۋ جۇرگىزىلەدى. وتاندىق زاۋىتتاردان ساتىپ الىنعان تىڭايتقىش قۇنىنىڭ 60%-ى بيۋدجەت ەسەبىنەن وتەلەدى. شارۋالارعا تىڭايتقىش باعاسىنىڭ 40%-ىن ءبولىپ تولەۋ مۇمكىندىگى بەرىلگەن. سونداي-اق ساتىپ الىنعان ەليتالىق جانە ءبىرىنشى رەپرودۋكتسيالى تۇقىمدار ءۇشىن سۋبسيديالاۋ ۇلەسى دە بيىل ۇلعايتىلىپ وتىر. قاليار شاديار ۇلى وسى جاڭالىقتىڭ ءبارىن شارۋالارعا ءتۇسىندىرىپ, مەملەكەتتىڭ قولداۋىن سەزىنۋگە شاقىردى.
ەستە بولسا, بۇرىن ءدال كوكتەمگى ەگىس پەن كۇزگى قىرمان ۋاقىتىندا جانارماي تابىلماي, باعاسى قىمباتتاپ كەتۋشى ەدى عوي. ال ماۋسىمدىق جۇمىستاردى ۋاقتىلى جۇرگىزۋ ءۇشىن ديقان قاۋىمى ارزانداتىلعان ديزەل وتىنىنا مۇقتاج.
«بيىل ءبىزدىڭ وبلىسقا اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنان كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا 8,5 مىڭ توننا ارزانداتىلعان ديزەل وتىنى ءبولىندى. جەتكىزۋشى وپەراتور – «Neftek Operating» جشس. 1 ليتر جانارمايدىڭ باعاسى – 238 تەڭگە. بۇل – رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ تومەن باعانىڭ ءبىرى», دەيدى رۇستەم مۇلكاي ۇلى.
شارۋالار ديزەل وتىنىن وبلىس جانە اۋدان ورتالىقتارىنداعى وزدەرىنە ىڭعايلى جانار-جاعارماي قۇيۋ بەكەتتەرىنەن الىپ جاتىر.
بيىل وڭىردە وسىمدىك شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ باعدارلامالارى ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 2 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجات بولىنگەن ەكەن. سونىڭ ىشىندە 1,4 ملرد تەڭگە سۋبسيديالاۋعا قاراستىرىلعان. «بۇل بىلتىرعىدان 27%-عا ارتىق», دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى قاليار ايتمۇحامبەتوۆ.
قازىر ديقاندار تۇقىمعا, تىڭايتقىشقا, باسىم داقىلدار بويىنشا سۋبسيديالاۋعا ءوتىنىش بەرىپ جاتىر. بۇل دالالىق جۇمىستار قارساڭىندا شارۋالار ءۇشىن اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋعا جاقسى مۇمكىندىك ەكەنى ءسوزسىز. سۋبسيديالاۋدان بولەك, بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن شارۋالاردىڭ ەگۋگە دايىنداعان تۇقىمدارىنىڭ ساپاسىن تەكسەرتۋ ءۇشىن 29 ملن تەڭگە بولىنگەن. بۇل جۇمىستى «قازاگرەكس» اق جانە «ورال جەر» جشس زەرتحانالارى اتقارىپ جاتىر.
دەمەۋ قارجىلاردان بولەك, «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ارقىلى «كەڭ دالا» باعدارلاماسى بويىنشا كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋعا جىل باسىنان بەرى وڭىردە 2,4 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, تولىق يگەرىلگەن ەكەن. جالپى, رەسپۋبليكا بويىنشا شارۋالاردىڭ ەگىس جۇمىستارىن وڭتايلى مەرزىمدە, جوسپارلانعان مەجەدە وتكىزۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ارقىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنا قوسىمشا 7,0 ملرد تەڭگە (5%-بەن) بولىنگەن. كەپىلدىك ماسەلەسىندە دە ەداۋىر جەڭىلدىك بار, ياعني «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق نەسيەنىڭ 85%-ىنا كەپىل بولادى.
باتىس قازاقستان وبلىسى
