فوتو: syrboyi.kz
ۇرپاقتار تەورياسىن العاش رەت عىلىمدا ماجار الەۋمەتتانۋشىسى كارل ماننگەيم 1928 جىلى جارىق كورگەن ەسسەسىندە تۇجىرىمداعان. مانگەيمنىڭ پىكىرىنشە, ادامداردىڭ جاستىق شاعى وتكەن الەۋمەتتىك-تاريحي ورتا قوعامعا جانە كەلەسى ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى.
سونداي-اق ۇرپاقتاردى جىكتەۋ تەورياسىن عالىمدار – ۋيليام شتراۋس پەن نيل حاۋدىڭ ەڭبەكتەرىنەن تابۋعا بولادى. ولاردىڭ ەڭبەگىن اكادەميالىق ورتادا ءبىر تاراپ «باتىل ءارى ەرەكشە تۇجىرىم» دەپ قابىلداسا, ەكىنشىلەرى ەمپيريكالىق مالىمەتى از ءارى ۇرپاقتار اراسىنداعى ەرەكشەلىك تۋرالى اسىرا سىلتەۋ بار دەپ سىنعا العان. اۆتورلار ۇرپاق تۋرالى زەرتتەۋلەرىندە اقش تاريحىنا, اتاپ ايتقاندا XX عاسىرداعى وقيعالارعا تالداۋ جاسايدى. سارالاي كەلە, بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعىندا ءومىر سۇرەتىن جانە بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدى كورگەن ادامداردىڭ ورتاق قۇندىلىقتارى قالىپتاسادى دەپ تۇجىرىمدايدى. وسىنداي توپتارعا «الەۋمەتتىك ۇرپاق» دەگەن اتاۋ بەرىلەدى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي وقيعالار الەۋمەتتىك ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ مادەنيەتكە, وتباسىنا جانە باسقا دا نەگىزگى باعدارلارعا قاتىستى كوزقاراسىن قالىپتاستىرادى.
وسى تۇستا ەلىمىزدەگى Z ۇرپاعى مەن ميللەنيالداردى قالاي انىقتاۋعا بولادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ۋ.شتراۋس پەن ن.حاۋ ەڭبەكتەرى وتكەن عاسىردا جازىلعانىن ەسكەرسەك, ۇرپاقتى جىكتەۋدىڭ ەڭ وڭتايلى ءادىسى رەتىندە امەريكالىق «Pew» زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ءتاسىلىن قاراستىرۋعا بولادى. ولار بۋىندار اراسىنداعى شەكارانى بەلگىلەۋ نۇكتەسىن شارتتى دەپ سانايدى ءارى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك فاكتورلارعا نازار اۋدارۋعا تىرىسادى. سوعان سايكەس, قوعامدا بولعان ەلەۋلى وقيعالار بىردەي جاستاعى ازاماتتاردىڭ بويىندا ۇقساس مىنەز-ق ۇلىق ۇلگىلەرى مەن قۇندىلىقتار جۇيەسىن قالىپتاستىرادى دەپ تۇجىرىمدايدى.
«Pew» زەرتتەۋشىلەرىنىڭ پايىمداۋىنشا, ميللەنيالدار – اقش تاريحىنداعى ناسىلدىك جانە ەتنوستىق تۇرعىدان اسا ەرەكشەلەنەتىن ۇرپاق. الايدا كەلەسى ۇرپاق – Z بۋىنى ودان دا الۋان ءتۇرلى.
اقش-تاعى Z ۇرپاعىنىڭ باستاپقى كەزەڭىن انىقتايتىن باستى فاكتور – تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى قولدانىسقا ەنۋىنىڭ اسەرىنەن پايدا بولعان الەۋمەتتىك, ساياسي, ەكونوميكالىق ۇردىستەر. 2007 جىلى العاشقى «iPhone» نارىققا شىققان كەزدە باتىستىق Z ۇرپاعىنىڭ ەڭ ۇلكەنى 10 جاستا بولعان. ولاردىڭ ءجاسوسپىرىم شاقتا عالامدىق جەلىگە قوسىلاتىن قۇرىلعىلارى ۇيالى تەلەفون, Wi-Fi جانە جوعارى وتكىزۋ قابىلەتى بار بايلانىس قۇرالى ەدى.
قازاقستان 90-جىلداردىڭ باسىنداعى ەكونوميكالىق كوللاپستان كەيىن بىرتىندەپ ەكونوميكالىق ءوسۋ دەڭگەيىن كورسەتتى. ەلدىڭ ساياسي جۇيەسى تۇراقتى. ەلىمىزدەگى ءارتۇرلى ساناتتاعى جانە كولەمدەگى وقيعالاردىڭ ازدىعى جاستار اراسىنداعى شەكارا جاساۋدى قيىنداتادى.
اقش-تا تەحنولوگيالىق «بۋم» مەن الەۋمەتتىك جەلىلەر ءداۋىرىنىڭ باستالۋى وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى جاعىنا تيەسىلى بولعانىمەن, ەلىمىزدە شامامەن XXI عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعىنا تۇسپا-تۇس كەلەدى. دەمەك, ەل تۇرعىندارىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋى, ينتەرنەتتىڭ تارالۋى, ءومىر ساپاسىنىڭ جاقسارۋى وسى كەزەڭگە ءتان. سوندىقتان ءدال وسى ۋاقىت ارالىعىن ميللەنيالداردان كەيىنگى Z ۇرپاعىنىڭ نەمەسە Google بۋىنىنىڭ باستالۋى دەپ ساناۋعا نەگىز بار.
ۇرپاقتاردى قالىپتاستىرۋشى كلاستەرلەر تاريحي وقيعالارعا تىكەلەي بايلانىستى. الداعى بولاتىن ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك تۇرعىدان ماڭىزدى وقيعالاردى جانە ول وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ مىنەز-ق ۇلىق مودەلى مەن قۇندىلىقتار جۇيەسىنە قالاي اسەر ەتەتىندىگىن بولجاۋ قيىنعا تۇسەدى. دەگەنمەن, بولىپ جاتقان ۇردىستەر نەگىزىندە بەلگىلى ءبىر تۇجىرىمدامالار جاساي الامىز. مىسالى, 2023 جىلى قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى وتكىزگەن «داستۇرلەردى جاڭعىرتۋ: قوعامداعى جاڭا مىنەز-ق ۇلىق نورمالارى» زەرتتەۋىندە تۇرعىندارعا بىرقاتار ادەت-عۇرىپ پەن داستۇرگە قاتىستى سۇراق قويىلادى. 2400 رەسپوندەنت قاتىسقان زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سايكەس, ۇلداردىڭ ءبىرى اتا-اناسىمەن بىرگە تۇرۋى كەرەك جانە تۇڭعىش نەمەرەنىڭ ەسىمىن اتا-اجەسى قويادى دەگەن سالتتاردى قولداۋدىڭ ەڭ تومەن دەڭگەيى جاستار اراسىندا تىركەلدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكت, سالتتاردى قولداۋ اۋىل حالقىنىڭ اراسىندا جوعارىراق ەكەندىگى انىقتالدى.
وسى مىسال كورسەتكەندەي, ۇرپاقتاردى جىكتەپ, زەرتتەۋ تەك ەلدىڭ ساياسي ومىرىنە, ەكونوميكاسىنا, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى, ەڭبەك نارىعى ءۇشىن ماڭىزدى ەمەس, مادەني تۇرعىدان دا وزەكتى. ەگەر Z ۇرپاعىنىڭ العاشقى وكىلدەرى شامامەن 2005 جىلى دۇنيەگە كەلدى دەپ ەسەپتەسەك, قازىرگى جاسى 19-دا. دەمەك, ولار – قوعامنىڭ ءتۇرلى سالاسىنا ارالاسىپ جۇرگەن ماڭىزدى الەۋمەتتىك بەلسەندى ازاماتتار توبى. بۇل بۋىنعا ءتان تەندەتسيالار الداعى 8-10 جىلدا بولاتىن نەگىزگى ۇردىستەردى اتاۋعا بولادى. Google نەمەسە Z بۋىنىنان كەيىنگى ۇرپاق اتالعان تاجىريبەلەردى ءارى قاراي دامىتادى. سونداي-اق بۇل ءۇردىستىڭ جاڭا مىنەز-ق ۇلىق ۇلگىلەرى مەن قۇندىلىقتارعا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. ءار ۇرپاقتىڭ ەرەكشەلىگىن انىقتاپ, ءتۇسىنۋدىڭ ماڭىزى دا وسىندا.
تەمىرلان تولەۋ,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
