– كورشى ەلدەردەن كەلەتىن ونىمدەر نەلىكتەن ارزان, باعاسى جاعىنان باسەكەگە نەلىكتەن قابىلەتتى؟
– كسرو باسشىلىعىنىڭ جاھاندىق ينفراقۇرىلىمدىق جوسپارلارىنا بايلانىستى رەسەي مەن بەلارۋستە تاماق ونەركاسىبى جاقسى دامىدى. 1960-1990 جىلدارى بۇل ەلدەردە شيكىزات بازاسى قالىپتاستى, ەگىس القاپتارى جوبالانىپ, ءوندىرىس ورىندارى ايماق پەن شيكىزات ەرەكشەلىگىن, لوگيستيكانى ەسكەرە وتىرىپ سالىندى. بۇل رەسپۋبليكالاردا ءاۋ باستان ءىرى جانە قۋاتتى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى جۇمىس ىستەدى. ءدال وسى مۇرانىڭ ارقاسىندا ەكى ەلدە دامىعان جانە ۇنەمدى اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك سەكتورى قالىپتاستى. سونىمەن قاتار اۋقىمدى مەملەكەتتىك سۋبسيديالار مەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنىڭ بەرىلۋى كاسىپورىن جۇمىسىن العا باستىردى.
ءبىزدىڭ ەلدە ءوندىرۋشى ءۇشىن ەكونوميكالىق احۋال ايتارلىقتاي كۇردەلى, وعان ونىمدەردى وتكىزۋگە بايلانىستى قوردالانعان ماسەلەلەردى قوسىڭىز. ساۋدا جەلىلەرىنىڭ جەرگىلىكتى جەتكىزۋشىلەرمەن جاساعان ىنتىماقتاستىق شارتتارى ءتيىمسىز. كوبىنە كەلىسىمشارتتا وتاندىق وندىرۋشىلەرگە قولدان جاسالعان قولايسىز شارتتار قويىلادى, قوسىمشا تولەمدەر الىنادى, ماسەلەن, رەتروبونۋستار. تولەۋدەن باس تارتقان جاعدايدا, ءوندىرۋشى ساۋدا جەلىسىندەگى سورەسىنەن ايىرىلادى. ساۋدا جەلىلەرى جۇزدەگەن شارشى مەترىن نەگە يمپورتتىق ونىمدەرگە بەرەدى؟ سەبەبى قاراپايىم: ريتەيل ءۇشىن يمپورتپەن جۇمىس ىستەۋ تيىمدىرەك. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) ەلدەرىنىڭ يمپورتتىق ءونىمى وتاندىق ونىمدەردەن اناعۇرلىم ارزان. سونىمەن بىرگە ساتىپ الىناتىن پارتيالاردىڭ ءىرى كولەمى ەسەبىنەن رەسەيلىك جانە بەلورۋسسيالىق جەتكىزۋشىلەر وتاندىق ساۋدا جەلىلەرىنە قوسىمشا جەڭىلدىكتەر بەرەدى. ال وتاندىق كاسىپورىندار ونداي ءىرى تاۋار پارتيالارىن ۇسىناتىنداي الەۋەتتى ەمەس. ناتيجەسىندە, وتاندىق وندىرۋشىگە ساۋداداعى باسىمدىق تۇگىلى, ساۋدا سورەسىندە ورىن قالمايدى – بارلىق ورىندى كورشى ەلدەردىڭ ۇلكەن برەندتەرى جاۋلاپ العان. شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەر ساتىلعان تاۋار ءۇشىن تولەمدى بىرنەشە اي كۇتە الادى. جەرگىلىكتى كاسىپورىنداردا ەكونوميكالىق تۇرعىدان مۇنداي مۇمكىندىك بولا بەرمەيدى. جەتكىزىلگەن تاۋارلارعا اقى تولەۋ مەرزىمى كەلىسىمشارت بويىنشا ءۇش ايعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن, بىراق ءتىپتى ءۇش اي دا ساقتالمايتىن جاعدايلار بار. مىسالى, ءىرى جەلىلەردىڭ ءبىرى جەرگىلىكتى وندىرۋشىگە وتكىزىلگەن تاۋار ءۇشىن ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارىز بولسا دا, ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت ەسەپتەسپەي كەلگەن. اقىرىندا جەتكىزۋشى ءوزىنىڭ بارلىق ءونىمىن جەلىنىڭ بۇكىل سۋپەرماركەتتەرىنەن الىپ تاستاۋعا ءماجبۇر بولدى.
– ەندەشە, وتاندىق ءوندىرىستى قورعاۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق شەشىمدەر قابىلدايتىن ۋاقىت ابدەن كەلگەن سياقتى؟
– جەرگىلىكتى نارىقتا ونىمدەردى ساتۋ ءۇشىن وتاندىق ەكونوميكاعا ادال جانە ءتيىمدى شارتتار قاجەت. كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان وسى ماسەلە بويىنشا ءبىز زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋ جونىندەگى ءوز ۇسىنىستارىن بەرگەن ازىق-ت ۇلىك سەكتورىنىڭ سالالىق وداقتارىمەن جۇمىس ىستەپ وتىرمىز. ۇسىنىستار اگروونەركاسىپ كەشەنى (اوك) جونىندەگى پارتيالىق رەسپۋبليكالىق كەڭەستە تالقىلانىپ, ءماجىلىستىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەن كوميتەتىمەن, سونداي-اق بەيىندى مينيسترلىك وكىلدەرىمەن بىرگە پىسىقتالدى. ءسويتىپ, جەكە زاڭ جوباسىن دايىنداۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ءبىز زاڭنامالىق دەڭگەيدە ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋدى كۇشەيتۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. وسى ارقىلى وتاندىق وندىرۋشىلەرگە باسىمدىق بەرۋدى كوزدەيمىز.
– ساپاسى كۇمان تۋدىراتىن, ارزان يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ۇلكەن كولەمدە باقىلاۋسىز جەتكىزۋ دە – ۋاقىت وتە كەلە ۇلت دەنساۋلىعىنان كورىنەدى دەگەن ۇلكەن قاۋىپتى جوققا شىعارۋعا بولماس؟
– بۇل – ۇلكەن ماسەلە. رەسەيلىكتەر قازاقستان ونىمدەرىن جەتكىزۋ بارىسىندا ءوز نارىعىن «روستەحنادزور» سياقتى باقىلاۋشى ۇيىمداردىڭ كومەگىمەن وتە قاتال قورعايدى. قىتايلىق كورشىلەرىمىز دە سولاي. الايدا ءوز باسىم ونىمدەرىنىڭ ساپاسى تومەن بولعاندىقتان, ياكي كارانتين شەكتەۋىنە بايلانىستى كورشى ەلدەردىڭ كەيبىر وندىرۋشىسىنە ءوز نارىعىمىزدى جاپتىق دەگەندى ەستىمەپپىن.
ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ نارىقتى قورعاۋ ماسەلەسىندەگى ءۋاجى – يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جاعدايىن باقىلايتىن ۆەدومستۆوارالىق احۋالدىق ورتالىق قۇردىق دەيدى. جاقىندا ءبىز ولارعا «نەلىكتەن سىزدەر يمپورتتىق ساپاسىز تاۋارلاردىڭ پارتياسى انىقتالعان كەزدە حالىقتى حاباردار ەتپەيسىزدەر؟ نەلىكتەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بۇل تۋرالى جاق اشپايدى؟» دەگەن ساۋالدار قويدىق. رەسەيدە مۇنداي جاعدايلار ەسكەرۋسىز قالمايدى. ال ءبىز نەدەن قورقامىز؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مۇندا سىبايلاس جەمقورلىق ىقتيمالدىعى دا جوعارى: مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا حابارلاماي نەمەسە كوپشىلىككە جاريالاماي, پروبلەمالاردى «جىلى جاۋىپ» قويا سالادى.
– ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي قاتىستى نارىقتاعى بۇل تاقىرىپ ناقتى قالاي باقىلانادى؟
– ارينە, ىشكى ازىق-ت ۇلىك نارىعىن قورعاۋ – ەڭ الدىمەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. كەز كەلگەن سۋپەرماركەتكە كىرىڭىزشى – سورەلەردەن كوبىنە يمپورتتىق ونىمدەردى كورەسىز. قانداي دا ءبىر گەوساياسي داعدارىس بولسا, كورشىلەرىمىزدە ءبىر ماسەلە تۋىنداسا, سالدارى بىزدە دەرەۋ بايقالادى. ولار كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءوز نارىعىن باستى نازارعا الىپ, بىزگە ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋدى توقتاتا الادى – سول كەزدە ءبىز حالىقتى نەمەن تاماقتاندىرامىز؟ سالالىق وداقتاردىڭ مالىمەتتەرىنە سەنسەك, ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەكەلەگەن ساناتى بويىنشا دۇكەندەردەگى يمپورتتىڭ ۇلەسى 80%-دى قۇرايدى. سوندىقتان ىشكى نارىقتى بارلىق مۇمكىن قۇرالدارمەن قورعاۋ, ونىمدەرىمىزدىڭ يمپورتپەن ءادىل باسەكەسى ءۇشىن جاعداي جاساۋ, وتاندىق وندىرۋشىلەردى مىقتى ەتۋ ءۇشىن, ولار ەلدى تولىعىمەن قامتاماسىز ەتىپ, سودان كەيىن حالىقارالىق نارىققا بەلسەندى شىعا الۋى ءۇشىن جان-جاقتى قولداۋ قاجەت. دۇرىس ارەكەت ەتسەك, الداعى 3-5 جىلدا ىلگەرىلەۋ بولادى دەپ سەنەمىز.
– اقيقاتىندا بىزدە ساپالى, باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەر شىعاراتىن وتاندىق كومپانيالاردى سانامالاپ بەرە الاسىز با؟
– ولاردى كوپتەپ ايتۋعا بولادى. وتاندىق كاسىپورىندار رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق كورمەلەرگە قاتىسىپ, تاۋاردىڭ تاماشا ساپاسى ءۇشىن ماراپاتتارعا دا يە بولىپ ءجۇر. باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىنداردى دامىتۋ, كەڭەيتۋ قاجەت. ءىرى كومپانيالار زاماناۋي ءسۇت-تاۋار فەرمالارى مەن قايتا وڭدەۋ كەشەندەرىن سالعان كەزدە سولتۇستىك قازاقستاننىڭ تاجىريبەسىن ءجيى پايدالانادى. بۇل – الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار (اكك) ارقىلى وتە تومەن مولشەرلەمەمەن, جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋدىڭ تابىستى تاجىريبەسى. سول سياقتى جابدىققا جانە مال ساتىپ الۋعا سالىنعان قاراجاتتىڭ 50%-ىنىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن وتەلۋى دە – ۇلكەن قولداۋ. بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وسى ماقساتتارعا 100 ميلليارد تەڭگە بولىنسە, بيىل 800 ميلليارد تەڭگە بولىنەدى.
پرەزيدەنت جوعارى ونىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگيالارىن, كوكونىس ساقتاۋ جۇيەلەرىن, وڭدەۋ كاسىپورىندارىن جانە باسقا دا باعىتتاردى قوسا العاندا, اگرارلىق جانە تاماق ونەركاسىبىن بەلسەندى دامىتۋدى تاپسىرعانىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ازىرگە 2-3 باعىتپەن شەكتەلىپ وتىر. قالاي دەسەك تە, وتاندىق ەكونوميكا وزىنە تيەسىلى پايدا تابۋى ءۇشىن جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر مەن ساۋدا-ساتتىق مۇددەلەرىن تەڭەستىرۋ قاجەت. بۇل – كەزەك كۇتتىرمەيتىن, اسا كوكەيكەستى ماسەلە.
اڭگىمەلەسكەن –
ايناش ەسالي,
«Egemen Qazaqstan»
