– كۇنى كەشە پرەزيدەنت قول قويعان زاڭداردى قوعام كوپتەن كۇتتى. زاڭگەر رەتىندە بۇل وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى پايدالى تۇستارى جايىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇل زاڭنامالىق قۇجاتتار قوعامداعى وتباسىلىق-تۇرمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ءوزىڭىز ايتقانداي, ونىڭ ىشىندە قوعام كوپتەن كۇتكەن يگى وزگەرىستەر بار. ماسەلەن, بۇرىن دەنساۋلىققا جەڭىل زاقىم كەلتىرۋ مەن ۇرىپ-سوعۋ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق سانالاتىن. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىن, ۇرىپ-سوعۋ دەگەنىمىز – دەنساۋلىققا زيان كەلتىرىلمەگەن, بىراق ورىن العان الىمجەتتىك ارەكەت. ەندى بۇدان بىلاي بۇلار قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق ساناتىنا اۋىستىرىلدى. الدىمەن ايىپپۇل سالىنادى, كەيىن ەكى جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالۋى مۇمكىن.
بۇل زاڭداردا ابيۋزەرلەرگە پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعان. زاڭ جوبالارىن تالقىلاعان جۇمىس توبىندا دەپۋتاتتارمەن بىرگە مەن دە بولدىم. سوندا ءبىر دەپۋتات: ء«بىز ايەلىنە قول جۇمسايتىن قىلمىسكەرلەرگە نەگە كومەك كورسەتەمىز؟» دەگەن ەدى. مەن وعان: «زاڭ بويىنشا جازالاۋدىڭ ماقساتى – ونى ءولتىرۋ نە قورلاۋ ەمەس, ادام قاتارىنا قوسۋ, تاربيەلەۋ. سونىڭ ءبىر جولى – پسيحولوگيالىق كومەك. ابيۋزەر دە وسى قوعامنىڭ ءبىر مۇشەسى, ءوز ارامىزدان شىققان ادام. ءبىز ولاردى تۇرمەگە توعىتا بەرمەي, قايتا تاربيەلەۋگە دە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك», دەپ جاۋاپ بەردىم.
ال زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ەڭ باستىسى – جاسوسپىرىمدەرگە قارسى جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق كورسەتىلەتىن بولسا, بىردەن ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالادى. بۇعان دەيىن مۇنداي جازالار قولدانىلا بەرمەيتىن. سىزگە ءبىر-ەكى مىسال ايتايىن. وتكەن جىلى قاراعاندى وبلىسىندا ەكى وگەي قىزىنا سەكسۋالدى سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق كورسەتكەن ەر ادام ءومىر بويىنا سوتتالدى. ونىڭ مۇنداي جازا الۋىنا بۇعان دەيىن دە سوتتالعانى سەبەپشى بولعان ەدى. ياعني ول رەتسيديۆيست رەتىندە ەڭ جوعارى جازاعا لايىق دەپ تانىلدى. ال شىعىسقازاقستاندىق ز. ەسىمدى ازامات وگەي قىزىن زورلاعانى ءۇشىن 17 جىلعا عانا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. ەگەر بۇل ىستەر كەشەگى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ورىن العاندا ەكەۋىنە دە بىردەن ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالار ەدى. زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن بۇدان بىلاي وسىنداي قىلمىستار جاسالسا, ادامنىڭ بۇعان دەيىن سوتتالعان-سوتتالماعانىنا قاراماستان, بىردەن ەڭ اۋىر جازاعا كەسىلەتىن بولادى.
– ەگەر ءبىر ادام وسى سيپاتتاعى قىلمىسىن كەشەگى زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن جاساپ, الايدا قىلمىسى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن انىقتالسا, وعان قانداي جازا قولدانىلادى؟
– جازا قىلمىستىڭ بەلگىلى بولعان ۋاقىتى ەمەس, جاسالعان ۋاقىتىنداعى زاڭ بويىنشا قارالىپ, تاعايىندالادى.
– ءسىز وسىنداي قىلمىستىق ىستەرمەن تىكەلەي اينالىسىپ جۇرگەن ادامسىز. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە پەدوفيلدىك وقيعالار قانشالىقتى ءجيى بولىپ جاتىر؟
– وكىنىشكە قاراي, ەل ىشىندە ايتۋعا اۋىز بارمايتىن نەبىر وقيعالار بولدى. مەن سىزگە جوعارىدا ەكى ادامنىڭ وقيعاسىن ايتتىم. ولار – وزدەرىنىڭ وگەي قىزدارىن زورلاعاندار. سونىمەن بىرگە تۋعان قىزدارىنا سەكسۋالدى سيپاتتاعى زورلىق كورسەتكەن ادامداردىڭ ىستەرى دە بار. ولارعا ءالى سوتتىڭ ۇكىمى شىقپاعاندىقتان, اتى-جوندەرىن ايتۋعا بولمايدى. مىسالى, الماتى وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا ءوزىنىڭ تۋعان ەكى قىزىن, ءبىرىن 10 جاسىنان, ەكىنشىسىن 16 جاسىنان بەرى زورلاپ كەلگەن ەر ادامنىڭ ءىسى قارالىپ جاتىر. وسىنداي وقيعالار كوپ. بىراق قوعامدا ونداي قۇبىلىستاردىڭ ورىن الىپ جاتۋى بارىمىزدەن جايباراقات وتىرماۋدى تالاپ ەتەدى.
جالپى, مۇنداي جانتۇرشىگەرلىك قىلمىستار بىزدە عانا ەمەس, باسقا دا ەلدەردە بار, بۇرىن دا بولعان. بىراق بۇعان دەيىن ونى كوپشىلىككە ايتۋعا ۇيالىپ, ەلدىڭ سوزىنەن قورقىپ جاسىرىپ كەلگەن. ەندى مىنا قابىلدانىپ جاتقان زاڭداردىڭ پايدالى تۇسى, بىزگە وسىنداي اسا اۋىر قىلمىستاردى جاسىرماي, اشىق ايتىپ, قىلمىسكەرگە ءتيىستى جازاسىن بەرۋگە مۇمكىندىك اشىپ وتىر.
– ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كوبىنە ايەلى كۇيەۋىنە ماتەريالدىق تۇرعىدا باعىنىشتى وتباسىلاردا بولادى. ياعني ونىڭ باراتىن جەرى جوق, جۇمىسى جوق, سوندىقتان ابيۋزەر ايەلىنىڭ وسى جاعدايىن پايدالانىپ, ويىنا كەلگەنىن ىستەيدى. ەندى زاڭ قاتاڭداتىلعاننان كەيىن كۇيەۋى ۇستالىپ كەتىپ, وتباسى تابىسسىز قالماۋى ءۇشىن ايەلدەرى قىلمىستى جاسىرماي ما؟
– نەگىزى زورلىق-زومبىلىق ايەلى كۇيەۋىنە باعىنىشتى بولسىن-بولماسىن, كەز كەلگەن وتباسىندا جاسالا بەرەدى. الايدا ءوزىنىڭ جۇمىسى, تابىسى بار ايەلدەر ءبىر-ەكى رەت ۇرعاننان كەيىن كۇيەۋىنەن كەتىپ قالا الادى. ال باراتىن جەرى جوق ايەلدەر ءۇشىن وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارى جانە «111» بايلانىس ورتالىعى سياقتى ۇيىمداردىڭ قۇزىرەتتەرى دە زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەلگىلەنىپ وتىر. نەگىزى, ايتىلىپ جاتاتىن ءتۇرلى ستاتيستيكاعا سەنىم جوق. وسى زاڭدار قابىلدانعاننان كەيىن زورلىق-زومبىلىق وقيعالارىنىڭ سانى ارتۋى دا, كەمۋى دە مۇمكىن. الايدا ەڭ باستىسى – سان ەمەس, ادامداردىڭ وسى قىلمىستارعا قاتىستى ساناسىنىڭ وزگەرتۋى. بىرەۋلەر جازانىڭ اۋىرلىعىن كورىپ قورقادى, ەندى بىرەۋلەرى تاۋبەسىنە كەلەر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, پرەزيدەنت پارمەنىمەن قابىلدانىپ وتىرعان زاڭدار ەل ىشىندەگى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ جۇگەندەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
– زورلىق-زومبىلىق پەن پەدوفيليا دەگەندە ءبىز كوبىنە ەر ادامداردىڭ قىلمىستارىن ەسكە الامىز. ال ايەلدەر اراسىندا دا ابيۋزەرلەر مەن جاس جەتكىنشەكتەرگە سەكسۋالدى سيپاتتا تيىسەتىندەر بار ما؟
– وندايلار بار. قابىلدانعان زاڭدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى رەتىندە تەك ايەل ادامدار قاراستىرىلادى دەپ تۇسىنبەۋىمىز كەرەك. ولاردىڭ اراسىندا ەر ادامدار دا بولۋى مۇمكىن. شىن مانىندە, ونداي وقيعالار كەزدەسەدى. ءبىز اقش-قا تاجىريبە جيناقتاۋ ماقساتىندا بارعاندا سول جاقتىڭ داعدارىس ورتالىقتارىنداعى ەر ادامداردى دا كوردىك. ايەلى تاراپىنان قىسىم كورىپ, وسى جەرگە كەلگەن. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەر ادامداردىڭ زورلىققا ۇشىراۋىنا قاتىستى كوزقاراس باسقاشا ەكەنىن بىلەسىز. ايەلىنەن جاپا شەككەن, ءتۇرلى قىسىمعا ۇشىرايتىن ەر ادامدار جوق ەمەس. الايدا ونى ايتۋعا ۇيالادى, نامىستانادى. قوعامنىڭ سوزىنەن قورقادى. سونىڭ سالدارىنان كەيبىر ەر ادامدار ءوز-وزىنە قول جۇمساۋى مۇمكىن.
ال پەدوفيلياعا كەلسەك, ەلىمىزدە ايەل پەدوفيلدەر دە بار. بىراق ولاردىڭ قىلمىستارىن كوبىنە تىركەمەيدى. مەن ءوزىم كۋا بولعان وقيعانى ايتايىن. سەمەيدە كۇيەۋى قايتىس بولعان ايەل ءوزىنىڭ ەكى قىزىنا جىنىستىق تۇرعىدا تيىسكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ۇلكەن قىزى 18 جاسقا تولعاننان كەيىن عانا سول جاعدايدىڭ ءبارىن ايتىپ بەردى. بىراق ول ءىستى باسقا باپپەن تىركەپ, كەيىن جاۋىپ تاستادى. دەگەنمەن پەدوفيل ەرلەرگە قاراعاندا ايەلدەر اراسىندا مۇنداي اۋىتقۋلار از.
– جوعارىدا ءسىز ابيۋزەرلەرگە پسيحولوگيالىق ىقپال ەتۋ جايىندا ايتتىڭىز. جالپى, وسى تۇرعىدا ءدىني بىرلەستىكتەرمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ, رۋحاني تۇرعىدا ناسيحات ايتىپ, تاربيەلەسە بولا ما؟
– ارينە, بولادى. مۇنداي جۇمىستىڭ وتباسىنا ويران سالاتىندارعا اسەرى جاقسى بولادى دەپ ويلايمىن. الايدا ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرىمەن جۇمىس ىستەگەندە ولاردىڭ ءوز ۇستانىمدارىنا دا قاراۋ كەرەك.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر ماسەلە, مەن پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ مۇشەسىمىن. وسى كوميسسيا تاراپىنان «Samruk-Kazna Trust» قورىنىڭ قولداۋىمەن One Stop service – ء«بىر قادام» ورتالىعى اشىلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. وسى ورتالىقتا دا وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق كورگەن ايەلدەرگە كومەك كورسەتىلەدى.
نيلس كريستي دەگەن نورۆەگيالىق كريمينولوگ-جازۋشىنىڭ ايتۋىنشا, قىلمىس دەگەن تۇراقتى ءبىر ۇعىم جوق. قىلمىس – بەلگىلى ءبىر ارەكەت, ولار قوعامنىڭ باعالاۋىمەن عانا قىلمىس ساناتىنا كىرەدى. سول ايتقانداي, ءبىز قازاق قوعامىندا قۇقىققا قايشى كوپ ارەكەتتى وسىعان دەيىن قىلمىس ساناماي كەلدىك. ماسەلەن, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, دەنساۋلىققا جەڭىل جاراقات كەلتىرۋ, ۇرىپ-سوعۋ, ت.ب. بىراق سوڭعى جىلدارى جاعدايدىڭ كۇردەلەنۋىنە بايلانىستى قوعام ولارعا دۇرىس باعاسىن بەردى, پرەزيدەنت زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, قول قويدى. ساياسي شەشىم شىعارىلدى. بۇل – ەلىمىزدىڭ زاماناۋي ءادىل قوعام بولىپ قالىپتاسۋى باعىتىندا العا جاسالعان كەلەسى ءبىر ۇلكەن قادام.
– ءيا, وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ەندى ول قالاي جۇمىس ىستەيدى دەپ ويلايسىز؟
– بۇكىل جۇمىستىڭ ءبارى ەندى باستالادى. ءبىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمىزدىڭ قىزمەتكەرلەرىنە العاشقىدا وڭاي بولمايتىنى بەلگىلى. ويتكەنى كوپشىلىگى جاڭا وزگەرىستەرگە دايىن ەمەس. دەگەنمەن كوش جۇرە تۇزەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
