ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ماقپال مىرزاباي (كەيىپكەردىڭ قالاۋىمەن اتى-ءجونى وزگەرتىلدى) قازاقستانداعى بەدەلدى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بىرىندە دوكتورانتۋرانى بىلتىر بىتىرگەن. بىراق ءالى دوكتورلىق دارەجەسىن قورعامادى. وعان بىرنەشە سەبەپ بار ەكەنىن جەتكىزدى.
«دوكتورانتۋرادا 9 ادام وقىپ بىتىردىك, بىراق ءالى ەشكىم قورعامادى. وعان بىرنەشە سەبەپ بار. اكادەميالىق جازۋ, عىلىمي ءادىسناما نەگىزدەرىن باكالاۆريات, ماگيستراتۋرادا مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك جاسالىپ, دوكتورانتۋرادا بۇل ءبىلىم تەرەڭدەي تۇسسە, قۇبا-قۇپ. بىراق بىزدە ولاي ەمەس. كىتاپحانا قورى مەن ءتۇرلى شەتەلدىك بازانىڭ قولجەتىمدى بولماۋى دا قيىندىق تۋدىرادى. تاقىرىپ تاڭداۋ كەزىندە ناقتى ءبىر ماسەلەدەن گورى, زەرتتەۋگە جالپىلاما سيپات كوبىرەك بەرىلەدى. ونىڭ ۇستىنە وتاندىق عالىمداردىڭ جۇمىسىن جيناقتاعان ورتاق ءبىر بازاعا دا سۇرانىس بار», دەدى م.مىرزاباي.
ال دوكتورانتتاردى دايارلاپ جۇرگەن حيميا عىلىمدارىنىڭ (PhD) دوكتورى جەكسەن توقتارباي دارەجەنى قورعاي الماۋدى دوكتورانتۋراعا ءتۇسۋدىڭ تىم وڭايلىعىمەن بايلانىستىرادى.
«ەڭ باستىسى, بىزدە دوكتورانتۋراعا ءتۇسۋ – وتە وڭاي, كونكۋرس جوق دەۋگە بولادى. سەبەبى دوكتورانتۋراعا بولىنەتىن گرانت سانى تىم كوپ. جاز بولعاننان باستاپ ۋنيۆەرسيتەتتەر دوكتورانت ىزدەيدى. ۋنيۆەرسيتەتتەرگە بەرىلگەن مەملەكەتتىك تاپسىرىستى يگەرمەسە, كەلەسى جىلى بەرىلمەي قويادى دەپ جانتالاسادى. اعىلشىن ءتىلى ەمتيحانىنان وتسە بولدى, سونى الۋعا دايىن, ونىڭ عىلىمي ىزدەنىسى, عىلىمعا ۇمتىلىسىنا ءمان بەرىلمەيدى. سوندىقتان دوكتورانتۋراعا اعىلشىنشاسى ءتاۋىر, ماگيستر دارەجەسى بار ەكىنىڭ ءبىرى جاقسى ستيپەندياسى ءۇشىن ءتۇسىپ الادى. ءۇش جىل وقىپ شىققانى جەتكىلىكتى, دوكتورلىق دارەجەنى قورعاماي قويا سالادى, ونىڭ كەلىپ-كەتەرى جوق. دوكتورانتۋرانى وقىپ, دوكتورلىق دارەجەنى قورعاعان, دوكتورانتتاردى دايارلاپ جۇرگەن ادام رەتىندە ايتايىن, دوكتورانتۋرادا وقىپ جۇرگەندەردىڭ كوبى باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋرادا عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسپاعان, عىلىمي ماقالا جازۋدى بىلمەيدى. سول سەبەپتى وندايلار عىلىمي جەتەكشىسىنەن ءۇمىت كۇتەدى. ال جەتەكشىسىنىڭ ءوزى حالىقارالىق جۋرنالدارعا ماقالا جازا المايدى. ءسويتىپ, قورعاي المايدى», دەيدى ج.توقتارباي.
ال اتى-ءجونىن اشىق كورسەتكىسى كەلمەگەن كەيىپكەرىمىز دوكتورانتتاردىڭ عىلىمي ساپالى ماقالا جازا الماۋىنا وقىتۋ ساپاسىنىڭ السىزدىگى سەبەپ ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ويىنشا, وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىتىلاتىن پاندەر مەن عىلىمي ءادىسناما كوپ جاعدايدا حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالدار تالابىنا ساي زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ماقالا ازىرلەۋگە كومەكتەسپەيدى. حالىقارالىق بازالاردا تىركەلگەن جۋرنالدار كوبىنە عىلىمي ادىسناماعا قاتاڭ تالاپ قويادى, تەوريادان گورى پراكتيكالىق زەرتتەۋگە نەگىزدەلگەن جۇمىستارعا باسىمدىق بەرەدى. وتاندىق دوكتورانتتارعا ماقالاسىن «Scopus» جانە «Web of Science» بازالارىندا يندەكستەلەتىن جۋرنالداردا جاريالاۋ ءۇشىن عىلىمي ءادىسناما نەگىزدەرىنەن ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك جەتىسپەيدى. ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىتىلاتىن پاندەر بۇگىنگى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قويىلاتىن حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەلمەيدى. سول سەبەپتى شەتەلدىك جۋرنالداردا زەرتتەۋ ناتيجەسىن جاريالاۋ كۇردەلى ۇدەرىسكە اينالادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل جاعداي ماقالا جاريالاۋعا كومەكتەسەتىن دەلدالداردىڭ كوبەيۋىنە الىپ كەلدى.
جاقىندا ۆيتسە-پرەمەرگە ساۋال جولداعان دەپۋتاتتار دا (ق.تاستەكەەۆ پەن ت.ءجۇنىسوۆ) حالىقارالىق دەرەكقورلارعا كىرەتىن عىلىمي باسىلىمداردا ماقالا جازۋ تالابىن دوكتورلىق دارەجەنى قورعاۋداعى نەگىزگى قيىندىق رەتىندە اتادى. دەپۋتاتتىق ساۋالدا: «كەيىنگى جىلدارداعى دەرەكتەردى تالداۋ نەگىزىندە دوكتورانتتاردىڭ ەداۋىر بولىگى «Scopus» حالىقارالىق دەرەكقورىندا جاريالاۋدا قيىندىقتارعا تاپ بولعانى انىقتالدى, بۇل ولاردىڭ ديسسەرتاتسيا قورعاۋىن قيىنداتادى. مىسالى, 2011 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن دوكتورانتۋرادا 10276 ادام ءبىلىم الدى, ال قورعاعاندار سانى – 4497, بۇل دوكتورانتۋرادا وقىعانداردىڭ 44%-ىن قۇرايدى. بۇل – وتە تومەن كورسەتكىش. ولاردىڭ كوپشىلىگى حالىقارالىق رەتسەنزيالاناتىن عىلىمي باسىلىمداردا ماقالانىڭ بولماۋىنا بايلانىستى قورعاي المادى. بۇدان باسقا, 9616 ادام مەملەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن وقىدى, بۇل دوكتورانتۋرادا وقيتىنداردىڭ جالپى سانىنىڭ 93,5%-ىن قۇرايدى. بۇدان شىعاتىنى, ءبىز دوكتورانتتاردى مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن وقىتامىز, بۇل رەتتە ولاردىڭ ودان ءارى دامۋى مەن دوكتورلىق دارەجەسىن الۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ارنايى قاعيدالار بەلگىلەيمىز», دەلىنگەن. بۇل جەردە دەپۋتاتتار دوكتورلىق دارەجەنى قورعاۋعا حالىقارالىق دەرەكقورلارداعى عىلىمي باسىلىمداردا ماقالا جاريالاۋ تالابىنىڭ 2011 جىلى ەنگىزىلگەنىمەن, دەرەكقورلارعا كىرۋگە, ونى قولدانۋعا تەك 2018 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن قاراجات ءبولىپ, جاعداي جاسالعانىن مەڭزەپ وتىر. بىراق, ءبىر قىزىعى, مەملەكەتتەن جاعداي جاسالسا دا, ناتيجە كەرىسىنشە كەرى كەتكەن. مىسالى, 2018 جىلى 4323 ماقالا جاريالانسا, 2022 جىلى تەك 3853 ماقالا جاريالاندى. ال ەڭ سوراقىسى, سول 2018–2022 جىلدار ارالىعىندا جاريالانعان 2644 ماقالا «جىرتقىش جۋرنالدا» (ياعني جالعان عىلىمي جۋرنالداردا) جاريالاعانى ءۇشىن جارامسىز دەپ تانىلدى.
نەگىزى گۋمانيتارلىق باعىتتاعى عالىمدار ءۇشىن وسى تالاپتى مۇلدەم الىپ تاستاۋدى ۇسىناتىندار كوپ. ولار «شەتەلگە ءبىزدىڭ تاريحىمىز, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز, ءتىلىمىز تۋرالى ماتەريال قىزىق ەمەس, قاجەتسىز» دەگەن ءۋاجدى العا تارتادى. الايدا بۇعان قارسىلىق ءبىلدىرىپ جۇرگەن ءدال سول گۋمانيتارلىق-الەۋمەتتىك سالانىڭ ماماندارى دا بار. سونىڭ ءبىرى – ءبىلىم بەرۋ سالاسى بويىنشا PhD, Zhubanov University رەكتورى لاۋرا قاراباسوۆا.
«Web of Science», «Scopus» دەرەكقورلارىندا يندەكستەلەتىن جۋرنالداردا ماقالا جاريالاۋ تالابىن الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق باعىتتاعى دوكتورانتتار ءۇشىن تولىعىمەن الىپ تاستاۋدى ۇسىنىپ جۇرگەندەر بار. بۇل – نەگىزگى ماسەلەنىڭ شەشىمى ەمەس. جوعارىداعى كەيىپكەرىڭىز ايتقانداي, باستى ماسەلە دوكتورانتتاردىڭ ادىسنامالىق دايىندىعىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىندە بولىپ تۇر. مۇنى 2021 جىلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋىمىز دە انىق كورسەتتى. باتىستىڭ عىلىمي جۋرنالدارى زاماناۋي باعىتتاردا جۇمىس ىستەيدى, ال بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن كەڭەس كەزىندەگى ادىستەر قولدانىلادى. وداق تۇسىندا الەۋمەتتىك عىلىمدارعا باسىمدىق بەرىلمەدى. حالىقارالىق جاريالانىمدار, ارينە, عىلىمنىڭ نەگىزگى ناتيجەسى سانالمايدى, بىراق بۇكىل الەمدە زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن تاراتۋدىڭ جانە بار ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتۋدىڭ قۋاتتى ءادىسى رەتىندە قاراستىرىلادى. دوكتورلىق دارەجە الىپ, عىلىمي ۇيىمداردا, ۋنيۆەرسيتەتتە جۇمىسقا تۇراتىن دوكتورانت ءبارىبىر حالىقارالىق جۋرنالداردا ماقالا جازۋعا مىندەتتى بولادى. سول سەبەپتى ولاردى اۋەلدەن, دوكتورانتۋرادا وقىپ جۇرگەن كەزىنەن-اق حالىقارالىق جۋرنالداردا جاريالاۋعا لايىقتى ماقالالار جازۋعا ۇيرەتۋىمىز كەرەك», دەيدى ل.قاراباسوۆا. ول ءوزى باسشىلىق ەتەتىن ۋنيۆەرسيتەتتە بۇل جۇمىستى جۇيەلى جۇرگىزۋدىڭ جولدارىن دا ەنگىزىپتى. ايتالىق, شەتەلدەردە دوكتورانتۋرانى ءبىتىرىپ كەلگەن Zhubanov University دوكتورانتتارىنا زەرتتەۋ ادىستەرىن ۇيرەتۋگە «بولاشاق» تۇلەكتەرىن تارتقان. ويتكەنى دوكتورانتتاردان 1-كۋرستى بىتىرگەندە ماقالا جانە ديسسەرتاتسيا جازۋعا دايىن بولۋىن تالاپ ەتەدى ەكەن. سوعان ساي ادىستەمەمەن دە قامتاماسىز ەتىپ وتىر, 2022 جىلى ارىپتەستەرىمەن بىرگە دوكتورانتتار مەن ولاردىڭ جەتەكشىلەرىنە ارنالعان ء«بىلىم بەرۋ زەرتتەۋلەرىنە كىرىسپە: تەوريا, ادىستەر جانە تاجىريبەلەر» مونوگرافياسىن شىعارۋى – سونىڭ كورىنىسى.
ال جوعارىداعى ساراپشىمىز جەكسەن توقتارباي دوكتورانتتاردىڭ دوكتورلىق دارەجەسىن قورعاماۋ سەبەپتەرى تەك ماقالامەن, ماسەلە تەك سونىڭ اينالاسىنداعى تۇيتكىلدەردى شەشۋمەن شەكتەلمەيتىنىن ايتادى. ويتكەنى دوكتورلىق دارەجەنى تەك الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق باعىتتاعى عانا ەمەس, جاراتىلىستانۋ سالالارى بويىنشا دايارلانعان دوكتورانتتار دا قورعاماعان, قورعاي الماي ءجۇر.
«حيميا, فيزيكا, بيولوگيا عىلىمدارىندا زەرتتەۋ جاساۋ ءۇشىن زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتالعان زەرتحانا كەرەك. سوڭعى ۇلگىدەگى ميكروسكوپتار, زاتتاردىڭ قۇرامىن, ساپاسىن انىقتايتىن جابدىقتار سەكىلدى زەرتتەۋ قۇرالدارى ەلىمىزدە تاپشى. سوندىقتان دوكتورانتتار عىلىمي تاجىريبە جاساي المايدى. تاجىريبە جاساي الماعان زەرتتەۋشى ماقالا دا جازا المايدى, جاريالاي دا المايدى. ءبىزدىڭ عىلىمداعى ەڭ ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى. قايتپەك كەرەك؟ ساننان ساپاعا كوشۋ كەرەك. دوكتورانتتاردىڭ سانىن ارتتىرا بەرگەننەن وتاندىق عىلىم دامىپ كەتپەيدى. ودان دا باسەكەلەستىك قالىپتاستىرسا, مىقتىلار تۇسەدى ءارى دوكتورانتتاردى تىم كوپ دايارلاۋعا كەتكەن قاراجاتتى زەرتحانا جاساقتاۋعا, عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە جاعداي جاساۋعا جۇمساعان ءجون. مىسالى, ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرگە وتە كوپ حيميكات قاجەت, ەلىمىزدە وندىرىلمەيتىندىكتەن ونى شەتەلدەردەن الدىرامىز. سونىڭ سەبەبىنەن ونىڭ باعاسى قىمبات, وسىدان دا حيميا سالاسى بويىنشا زەرتتەۋشىلەرگە تاجىريبە جاساۋ, ناتيجە شىعارۋ قيىنداۋ. سوندىقتان وتاندىق عىلىمدى دامىتامىز دەسەك, عالىمداردى ساپالى دايارلاۋعا كوڭىل ءبولۋ جانە جەتكىلىكتى جاعداي جاساۋ قاجەت», دەيدى ج.توقتارباي.
P.S. «سەبەپ نەدە؟» دەدىك. تالاپ قويىلعانىمەن, ونى ورىنداۋعا جاعداي جاسالماعانىندا ەكەن. ويتكەنى ماقالا بارىسىندا باياندالعانداي, حالىقارالىق جۋرنالداردا ماقالا جازۋ تالابى قويىلعان, بىراق ونى ورىنداۋ ءۇشىن دەرەكقورلاردى قولدانۋعا 7 جىلدان كەيىن عانا مۇمكىندىك بەرىلگەن. عىلىمي ماقالا جازۋدى مىندەتتەگەنىمەن, ونى قالاي دۇرىس جازۋ كەرەگىن ۇيرەتۋ جاعى ءجوندى جولعا قويىلماعان. عىلىمي زەرتتەۋ جاساۋدى تالاپ ەتەدى, الايدا زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن زەرتحانا جاساقتالماعان. بالاعا ءجۇزۋدى ۇيرەتپەي تۇرىپ, وزەنگە جىبەرە سالعانمەن بىردەي نەمەسە بالعا بەرمەي, شەگە قاعۋدى سۇراعان سەكىلدى تىرلىك. ودان قانداي ناتيجە بولسىن... ءسوز باسىندا «شەشىم قانداي؟» دەدىك. ونىڭ ءبىر پاراسىن ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ىشتەن بىلەتىندەر ايتتى. تۇپكىلىكتى شەشىمدى جاۋاپتى ورگانداردان كۇتەمىز.
