وتاندىق عىلىمدى تورگە وزدىرعاندار

كوپ دەدىك قوي, سول جولداردى كوزى شالعان وقىرماندا «كوپ بولعاندا قانشا؟» دەيتىن ساۋال تۋاتىن شىعار. رەسمي دەرەككە ۇڭىلەيىك. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ (2022 جىلعى اقپانداعى) دەرەكتەرى بويىنشا ەلىمىزدە عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا قاتىساتىن ايەل عالىم­داردىڭ ۇلەسى 50%-دان اسادى (10 مىڭعا جۋىق ايەل). ولاردىڭ ىشىندە: 714 ايەل – عىلىم دوكتورى, 2 427  – عىلىم كانديداتى, 992  – PhD, 28 – بەيىنى بويىنشا دوكتورلار. «ايەلدەر كوبىنە عىلىمنىڭ قاي سالالارىندا جۇمىس ىستەيدى؟» دەگەنگە كەلسەك, مەديتسينالىق عىلىم سالاسىندا – 71%; الەۋمەتتىك عىلىمدا – 62%; گۋمانيتارلىق عىلىمدا – 59%; جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى سالاسىندا – 53%; اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىندا – 45%; تەحنيكا جانە تەحنولوگيا سالاسىندا  44%-دى قۇرايدى.

عالىم ايەلدەر عىلىمي وندىرىستە دە بەلسەندى. جاقىندا عىلىم قورى عىلىمي قىزمەتپەن اينالىسىپ جۇرگەن ايەلدەر سانى ارتىپ كەلە جاتقانىن حابارلاعان ەدى. اتالعان ۇيىمنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, قور جەلىسى بويىن­شا كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارىندا باسشىلار اراسىندا شامامەن ۇشتەن ءبىرى – ايەلدەر. ولار وزدەرىن مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەكولوگيا جانە تاماق ونەركاسىبى سياقتى سالالاردا كورسەتىپ كەلەدى. پاتەنت باعىتىندا دا بەلسەندى. عىلىم قورى پاتەنت اۆتورلارىنىڭ 222-ءسى – ايەلدەر.

زەرتتەۋدى ەمدەۋگە ۇشتاستىرعان

ءلاززات ەراليەۆا – پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, پەدياتر, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. سونىمەن قاتار ول – 150-دەن اسا ماقالانىڭ, 2 ۇلتتىق نۇسقاۋلىقتىڭ, مونوگرافيالار مەن ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتاردىڭ, 4 ونەرتابىس پاتەنتىنىڭ اۆتورى.

– س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە دارىگەر بولامىن دەگەن ارمانمەن وقۋ­ع­ا ءتۇسىپ, پەدياتريا فاكۋلتەتىن ءبىتىر­دىم. ۋنيۆەرسيتەتتە ۇزدىك وقىپ كوزگە تۇسكەن­دىكتەن, ورديناتۋراعا تۇسەردە مەنى ءارتۇرلى فاكۋلتەتكە شاقىردى. ءوزىم دە بالالار حيرۋرگياسى, بالالار ونكولوگياسى سەكىلدى باعىتپەن اينالىسقىم كەلەتىن. بىراق بىرەۋىن تاڭداۋ كەرەك, ءسويتىپ, «بالالارداعى جۇقپالى اۋرۋلار» باعىتىنا بەت بۇردىم, تاڭداۋىمنىڭ دۇرىستىعىنا كەيىن كوزىم جەتتى. ورديناتۋرادا عىلىمي زەرتتەۋ­لەرمەن اينالىسىپ, زەردەلەۋ, ساراپتاۋ, ساندارمەن جۇمىس ىستەۋ, ستاتيستيكا جۇرگىزۋ ماعان ۇنايتىن. تۇنگى اۋىسىمداعى دارىگەرلىك قىزمەتىمدى اتقارا ءجۇرىپ وقۋىمدى, زەرتتەۋ جۇمىستارىمدى اسپيرانتۋرادا جالعاستىردىم. اسپيرانتۋرانى ۋاقىتىنان ەرتە اياقتاپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قورعادىم. ونداعى عىلىمي زەرتتەۋىم سول كەزدەرى وتە سيرەك قوزعالاتىن «بالالاردىڭ ىشەك ميكروفلوراسى» تاقىرىبى ەدى. بۇل ۋاقىتتا ءتىپتى ديسباكتەريوز تۋرالى دا كوپ ايتىلمايتىن. ءسويتىپ, بالالارداعى جۇقپالى اۋرۋلار كەزىندە ىشەك ميكروفلوراسى جۇمىسىنىڭ قالاي وزگەرەتىنىن زەرتتەدىم, – دەيدى ل.ەراليەۆا.

كەيىپكەرىمىز كەيىن قوعامدا قىزۋ تال­قىلانعان, بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرگەن مەنينگوكوكك قاۋىپتى ينفەكتسياسىنا نازار اۋداردى. وسىلايشا, ول بالالار اراسىنداعى مەنينگيت ينفەكتسياسىن زەرتتەۋ باعىتىنا كەلدى. ويتكەنى سول ۋاقىتتا اتالعان ينفەكتسيانى جۇقتىرعان بالالاردىڭ ومىرىمەن كۇنى-ءتۇنى كۇرەسىپ جۇرگەن دارىگەردى بۇل ماسەلە قاتتى الاڭداتىپ, ونىڭ سەبەبىن انىقتاۋعا, زەرتتەپ, شەشىمىن تابۋعا بىلەك سىبانا كىرىسكەن. 2010 جىلى دوكتورانتۋرادا «باكتەريالدى مەنينگيت» تاقىرىبىندا ديسسەرتاتسياسىن قورعادى.

– قازىر قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەكپە كۇنتىزبەسىندە پنەۆموكوكك ينفەكتسياسىنا قارسى ۆاكتسينا بار, بۇل پنەۆموكوكك مەنينگيتىنە دە قارسى قولدانىلادى. مەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى قورعاعاندا,  ول اتالعان تىزىمدە بولعان جوق جانە بالالار بۇل ينفەكتسيادان قورعالماعان ەدى. مەنىڭ پنەۆموكوكك  مەنينگيتىنە ارنالعان عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەگىم وعان قارسى ۆاكتسينانى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەكپە كۇنتىزبەسىنە ەنگىزىلۋىنە نەگىز بولدى. كەيىن ءوزىم بىتىرگەن جوعارى وقۋ ورنىندا  بالالار جۇقپالى اۋرۋلار كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى رەتىندە, سودان سوڭ سول ۋنيۆەرسيتەتكە قاراستى ب.اتشاباروۆ اتىنداعى ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى رەتىندە عىلىمي جۇمىستارعا جەتەكشىلىك ەتتىم. بۇدان ءارى ۇلتتىق فتيزيوپۋلمونولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ عىلىمي-كلينيكالىق جۇمىستار بويىنشا ديرەك­تور­دىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە ءجۇرىپ تە عىلىمي جانە ەمدەۋ قىزمەتىمدى قاتار الىپ ءجۇردىم. ويتكەنى بىلىكتى دارىگەرلەردىڭ ەمىنە مۇقتاج پاتسيەنتتەردىڭ ءاردايىم جانىنان تابىلعىم كەلەدى, ال ءاربىر كلينيكالىق جۇمىس عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى, – دەدى كەيىپكەرىمىز.

ل.ەراليەۆا بىلتىر پرەزيدەنت جانىن­داعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ء«ومىر جانە دەنساۋلىق» باعىتىن باسقارۋ­عا شاقىرتۋ الدى. ەڭبەك جولىن سوناۋ 2000 جىلى دارىگەر بولىپ باستاعان ول اكادەميا­دا ءجۇرىپ تە كلينيكالىق قىزمەتىنە قوسا عىلىمي جۇمىسىن, عىلىمي ماقالا جازىپ, جاريالاۋدى جالعاستىرىپ ءجۇر.

– مۇنىڭ ءبارى قاجىرلى ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى, ويتكەنى عىلىممەن اينالىسۋ ءۇشىن عىلىمي ادەبيەتتەردى كوپ وقۋعا, حالىقارالىق كونگرەستەر مەن كونفە­رەن­تسيالارعا قاتىسىپ, عىلىمي قاۋىم­داستىقپەن ارالاسىپ, وتباسى تىرلىگىن قوسا اتقارۋعا تۋرا كەلەدى. كوبى عالىم ايەلدى كوزاينەكتەگى, قارتايعان ادام رەتىندە ەلەستەتەدى. بىراق قازىر زامان باسقا, وسى كۇنگى عىلىمدا جۇرگەن ايەلدەر وبرازى ءارتۇرلى, ءبىر تيپتە ەمەس, ولار زاماناۋي قاجەتتىلىكتى مەڭگەرگەن. مىسالى, مەن دە قوعامدىق قىزمەت رەتىندە الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشامدا اتا-انالارعا ارناپ بالالار اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان  كەڭەستەرىمدى ۇسىنامىن. بۇل دا قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن تۋعان, – دەپ تۇيىندەدى ول ءسوزىن.

ىم ءتىلى جۇيەسىن جاساعان مامان

نۇرزادا امانگەلدى – ءىت مامانى, PhD, ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار جاندار ءۇشىن بىرەگەي جوبا دايىنداعان عالىم. قازىر ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيالار فاكۋلتەتىندە ساباق بەرىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. وزەكتى تاقىرىپتى تاڭداۋى حالىققا پايدالى ءىس بولسىن دەگەن نيەتىنەن تۋعانىن ايتادى.

– 2019 جىلى دوكتورانتۋراعا ءتۇستىم, سوندا كافەدرا تاراپىنان جەتەكشىلەر مەن تاقىرىپتارى ۇسىنىلادى. سول كەزدە ەلىمىزدە وسى ماسەلەمەن اينالىسىپ جۇرگەن ساۋلە الجانقىزىن جەتەكشى رەتىندە تاڭداپ, ىم ءتىلىن تانۋعا ارنالعان ادىستەردى زەرتتەۋگە كىرىستىم. ءار جۇمىستىڭ ناتيجەسى دە تۇپكى نيەتكە بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى, قازىرگى تاڭدا كوماندا قۇرىپ, الداعى ۇلكەن ماقساتقا بەت الدىق. جۇيە بولاشاقتا ىم ءالىپبيىن, ىم ءتىلىن بىلەتىن سۋردو­­اۋدارماشىلاردى دايارلاي الادى. مۇنداي ماماندار ءتۇرلى مەملەكەتتىك ۇيىمدارعا قا­جەت. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز ءموبيلدى قوسىمشا جاساۋ­عا كىرىستىك. ونىڭ كومەگىمەن ىم تىلىمەن ءوزارا سويلەسۋگە بولادى. سويلەۋدى ماتىنگە, ءماتىندى ىمعا جانە كەرىسىنشە تۇرلەندىرەتىن جۇيە قۇرىلادى. وسى جوبامنىڭ ناتيجەسىندە ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار جاندار مەكتەپتە ىڭعايلى, ەش كەدەرگىسىز وقۋعا, مەديتسينالىق جانە مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە قىزمەت الۋعا, سونداي-اق ەركىن سويلەسۋگە مۇمكىندىك الادى. وسى تاقىرىپتى تۇبىنە دەيىن زەرتتەپ, ءوز ۇلەسىمدى قوسۋ – ازاماتتىق بورىشىم, دەيدى نۇرزادا.

كەيىپكەرىمىزدىڭ عىلىمي جوباسى جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلىپ, سويلەۋ مەن ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان ادامدارعا ارنالعان. جۇيە قازاقشا ىمداۋ تىلىنە بەيىمدەلگەن, ءدال وسى باعىتى اتالعان جۇيەنىڭ باستى بىرەگەيلىگى, ارتىقشىلىعى بولىپ تۇر. جۇيەنى ازىرلەۋ بارىسىندا اۆتور ءبىر ىمنىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن دايىنداعان ەكەن. عالىم ولاردى كورسەتىلۋ كۇردەلىلىگىنە سايكەس توپتارعا ءبولىپ, ارقايسىسى ءۇشىن جاساندى نەيروندى جەلى مودەلىن ازىرلەگەن.

– عىلىمي زەرتتەۋدى قولداۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەت تاراپىنان JANA ASU ىشكى گرانتىمەن 2022, 2023 جىلى ەكى رەت قارجى­لاندىرىلدى. 2023 جىلى جەلتوقسان ايىن­دا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەرو­عارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى قولداۋىمەن الەمدىك بانكتەن قارجىلاي قولداۋ الدىق, سونىڭ ناتيجەسىندە جۇمىس توبى قۇرىلىپ, جابدىقتار الىنىپ جاتىر. اتالعان گرانت ءبىر جىلعا عانا بەرىلەدى, جىل ىشىندە كولەمدى جۇمىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان عىلىم قورى جاريالاعان كونكۋرسقا بيىل تاعى ءوتىنىش جىبەردىك. بىلتىر وتپەي قالعان ەدىك. وسىنداي يننوۆاتسيالىق جوبالار مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلاتىن بولعاندىق­تان, ءبىز دە قاتىسۋعا مۇددەلىمىز. «قازاقستاندىق ساڭىراۋلار قوعامى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتىمەن كەزدەسۋدە بالالاردى وقىتۋعا قاتىستى ءتۇيىندى ماسەلەنىڭ بارىن ءبىلدىم. قازاقشا جانە باسقا تىلدەردە ىمداۋ ءتىلىن ۇيرەتۋگە ارنالعان زياتكەرلىك ترەناجەرىمىز ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان بالالارعا ۇلكەن كومەك كورسەتەتىن قاجەتتىلىك بولىپ تۇر. مۇنداي وقىتۋ جۇيەسى بالالارعا ىمداۋ ءتىلىن جانە قورشاعان ورتادا قارىم-قاتىناس جاساۋدى ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءتيىمدى قارىم-قاتىناس قۇرال­دا­رىمەن قامتاماسىز ەتە الادى. اقش پەن قا­زاق­ستاننىڭ عالىمدار توبى ءبىزدىڭ ەلدەگى ەستۋ جانە سويلەۋ قابىلەتى بۇزىلعان ادامدار ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ جانە وعان قولجەتىمدىلىك سالاسىندا بىرقاتار زەرتتەۋدى باستادى. ءبىزدىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىمىز ەلىمىزدە عانا ەمەس, ورتالىق ازيادا پايدالى بولاتىن ۇلكەن عىلىمي جوباعا اينالادى دەپ سەنەمىز, – دەدى عالىم ن.امانگەلدى.

وسى جاساپ شىققان جۇيەسى, ياعني عىلىمي ەڭبەگى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنا دا ارقاۋ بولعان. ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس ونىڭ ەڭبەگىن وتە جوعارى, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جۇمىس رەتىندە باعالاعان. بىراق كەيىپكەرىمىز تۇپكى ماقساتىنا جەتپەيىنشە توقتامايتىنىن جەتكىزدى. ن.امانگەلدىنىڭ كوزدەگەنى – باستاعان ءىسىن اياق­سىز قالدىرماي, ءونىمىن مۇقتاج تۇتى­نۋشىعا جەت­كىزۋ. ءبىز ونىڭ بۇل شەشىمىنەن قايسار­لىق پەن تابان­دىلىقتى بايقادىق.

وسىمدىك ءسۇتىنىڭ اۆتورى

گۇلنازىم وسپانقۇلوۆا – بيولوگيا عىلىمدارى­نىڭ كانديداتى, «اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى, وسىمدىك ءسۇتىن ويلاپ تاپقان عالىم.

كەيىپكەرىمىزگە وسىمدىك ءسۇتىن ءوندىرۋ يدەياسى امەريكا­لىق حيميك, عىلىم دوكتورى تەمۋر يۋنۋسوۆپەن بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە كەلگەن ەكەن.

– ت.يۋنۋسوۆتىڭ اقش-تاعى تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ سالاسىنداعى ۇزدىك تاجىريبەسى وسى جوبانى ەلىمىزدە ىسكە قوسۋعا تۇرتكى بولدى. لاكتوزاعا جانە جانۋارلار اقۋىزدارىنا اللەرگياسى بار ادامدار قاتارى كەيىنگى كەزدە كوبەيىپ بارادى. وسىعان قوسا شەتەلدىك ونىمگە  100% تاۋەلدىلىكتى, سۇتكە بالاما ونىمدەرگە سۇرانىستىڭ, ۆەگەتارياندىق, دۇرىس تاماقتانۋدى ۇستاناتىنداردىڭ ارتۋىن, سونداي-اق وتاندىق شيكىزات نارىعىن ەسكەرە وتىرىپ, زەرتتەۋلەرىمىزدى باستادىق. 2017-2018 جىلدارى باستاماشىل زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىك, سول زەرتتەۋلەرىمىز بولاشاقتاعى عىلىم قورى قارجىلاندىرعان «وسىمدىك شيكىزاتى نەگىزىندە سيىر ءسۇتىن الماستىرعىشتار ءوندىرىسىن جولعا قويۋ» اتتى كوممەرتسيالاندىرۋ جوباسىنىڭ نەگىزى بولدى. وسى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ونىمدەردىڭ ءبىرىنشى پارتياسىن شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل بيداي, س ۇلى, كۇرىش جانە وسىمدىك ءسۇتىنىڭ باسقا تۇرلەرى الىناتىن ءسۇت ۇنتاعى بولماق. مۇنداي ونىمدەردىڭ جانۋار­لار سۇتىنەن ايىرماشىلىعى – قۇرامىندا, ياعني از مولشەردە قانىققان مايعا يە, حولەستەريننەن تولىعىمەن اجىراتىلعان, كونسەرۆانتسىز, ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا, يممۋنيتەتتى نىعايتۋعا كومەكتەسەتىن قورەكتىك زاتتاردىڭ ەرەكشە كەشەنى بولۋىمەن بايلانىستى, – دەيدى گ.وسپانقۇلوۆا.

ماسەلە جاڭا ءونىمنىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدا ءتيىمدى, ياعني نارىقتا سۇرانىسقا يە بولۋىن­دا عانا ەمەس, جانۋار ءسۇتىن ىشكەننەن اللەرگياسى قوزا­تىن ادامدارعا تاپتىرماس كومەك ەكەنىندە بولىپ تۇر. مۇنىڭ ءبارى – عالىم گ.وسپانقۇلوۆانىڭ ۇزدىكسىز ىزدەنىسى مەن بەلسەندىلىگىنىڭ ناتيجەسى. سەبەبى ول گرانتتىق, باعدار­لامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋدىڭ ءارتۇرلى عىلىمي جوباسىنا باسشى, كەڭەسشى نەمەسە ورىنداۋشى رەتىندە ۇدايى قاتىسادى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 20-دان اسا جوبا ىسكە اسىرىلعان.

– ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىندە بيولوگيا-گەوگرافيا فاكۋلتەتىنىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى كەزىمدە ميكروورگانيزمدەردىڭ گەنەتيكاسى بويىنشا زەرتتەۋمەن اينالىسقان ناعىز عالىمدارمەن (گايانە پوگوسيان مەن كونستانتين لي) جۇمىس ىستەۋ باقىتى بۇيىردى. ميكروورگانيزمدەرمەن العاشقى تاجىريبە عى­لىم الەمىن اشقان تاقىرىپ بولدى, كەيىن اسپيرانتۋراعا تۇسۋگە دە يتەرمەلەدى. ءبىر جىل ىزدەنۋشى-زەرتتەۋشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن سوڭ, 2001 جىلى س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتكە «ميكروبيولوگيا» ماماندىعى بويىنشا اسپيرانتۋراعا ءتۇستىم. س.سەيفۋللين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءماجىلىس زالىنداعى عىلىمي كەڭەستە بولاشاق عىلىمي جەتەكشىم زوريا پەتروۆنا كارامشۋكپەن العاشقى كەزدە­سۋىم ء­الى ەسىمدە. زوريا پەتروۆنا – اتى ۇلكەن ارىپپەن جازى­لۋعا ءتيىس مىقتى عالىم. ز.كارامشۋك كۇن سايىن دەر­لىك, تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن زەرتحانادا ۋاقىت وتكىزىپ, مەنى­مەن پەتري تاباقشالارىنا وتىرعىزىلعان ميكروورگا­نيزمدەردىڭ ناتيجەلەرىن قاراپ, تالقىلادى. ناتيجەسىندە, ول كىسى مەنەن دەرەكتەردى تالداي الاتىن, ءوز ويىن دۇرىس, ناقتى جەتكىزە بىلەتىن, بولاشاققا جوسپار قۇرۋعا قابىلەتتى زەرتتەۋشىنى شىڭداپ شىعاردى, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.

كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاعاننان كەيىن گ.وسپانقۇلوۆاعا ءتۇرلى عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمىنان جۇمىسقا ۇسىنىس تۇسە باستادى. سونىڭ ىشىنەن تاڭداپ, 2010 جىلى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جۇمىسقا اۋىس­تى. وندا 2011 جىلدان باستاپ وسىمدىك شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىن تەرەڭ قايتا وڭدەۋ زەرتحاناسىن باسقاردى.

– عىلىمدى دامىتۋ باعىتىنداعى قارجىلاندىرۋ جۇمىستارى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋداعى مەملەكەتتىڭ شەشىمدەرى كوڭىل قۋانتادى. الايدا عا­لىمداردىڭ جەتكىلىكسىز تانىلۋى, قوعامداعى مارتەبەسى تۋرالى دا ايتۋ كەرەك. مەنىڭشە, قوعامنىڭ عالىمدارعا دەگەن سەنىمىن ساقتاۋ, ارتتىرۋ ءۇشىن عالىمداردىڭ عىلىمي ادالدىق پەن ەتيكا قاعيداتتارىن ساقتاعانى اسا ماڭىزدى. شىنى كەرەك, عىلىمي ەتيكانى بۇزۋ عالىمدار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا, قارجىلاندىرۋدى كوبەيتۋگە, ۇجىمدىق جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, قوعامدا عالىمداردىڭ ەڭبەگىن وڭ باعالاۋعا كەدەرگىسىن كەلتىرەدى. عىلىممەن اينالىسقىسى كەلەتىندەرگە قولداۋ مەن تالىمگەرلىكتىڭ بولۋى ۇلكەن ءرول وينايتىنىن ايتقىم كەلەدى. كەزىككەن كەدەرگىنى جەڭۋ ءۇشىن وزىنە سەنىمدىلىك پەن تاباندىلىق داعدىلارىن دامىتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار تاجىريبە الماسۋ, قولداۋ تابۋ ءۇشىن قوعامداستىق نەمەسە پىكىرلەس توپتار ىزدەگەنى ءجون. جالپى, ءار ادام وزىندەگى يدەيالارىن بەلسەندى تۇردە ىسكە اسىرۋعا, كوشباسشىلىق رولدەردى قابىلداۋدان قورىقپاي, ۇنەمى كاسىبي وسۋگە ۇمتىلۋى كەرەك, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.