كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
راسىمەن دە, ويىن بالاسىنىڭ بويىندا قاتىگەزدىك قايدان پايدا بولادى؟ قوعامدى وسى ماسەلە تولعاندىرسا كەرەك-ءتى. كەيىنگى جىلدارى بالاباقشا, مەكتەپتەردە بالالارعا قاتىستى جاسالاتىن كۇش كورسەتۋ, زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرىنىڭ وتە جيىلەپ كەتكەنىنە دەرەكتەر دالەل. ەلىمىزدە بالالارعا قاتىستى بىلتىر ەكى جارىم مىڭعا جۋىق قىلمىس تىركەلىپتى.
بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 16 وكىلدىگىن اشىپ, وتباسى قۇندىلىقتارى باعىتىندا ناتيجەلى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «سەنىمەن بولاشاق» رەسپۋبليكالىق اتا-انالار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ قۇرىلتايشىسى, يدەيا اۆتورى, قوعام قايراتكەرى نۇركەن اسانوۆ بولعان جاعدايعا بايلانىستى بىلايشا پىكىرىن ءبىلدىردى:
«وتباسىندا مەيىرىم كورگەن بالا قوعامدا كەشىرىمدى بولىپ وسەدى. مەيىرىمنەن جۇرداي بولعان ۇرپاق قوعامدا قاتىگەز بولارى حاق. بولاشاقتى ۇران ەتىپ, تىلمەن سايراپ ءۇمىت كۇتەتىن, تىرلىگى جوق ۇلتتى الدا نە كۇتىپ تۇرعانىن بالاباقشاداعى جاعدايعا قاتىستى تاراعان بەينەجازبا سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي ەتىپ بايانداپ تۇرعانداي. تاربيەشىگە كىنا تاعىپ, ديرەكتورعا شارا قولدانۋدىڭ پايداسى شامالى. ماسەلەنىڭ توركىنىمەن ەمەس, تۇيتكىلدىڭ وزىمەن اينالىسۋ قاجەت. ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ اناسى – ادامگەرشىلىك, اكەسى – ادىلدىك! قاسيەت – انادان, وسيەت اكەدەن داريدى. قاسيەتتەن جۇرداي بولا وتىرىپ, وسيەتتى وركەندەتەمىز دەۋ – بەكەر ءسوز».
ءيا, قوعامعا سىرتتان كەلەتىن يدەولوگيا جات ەكەنىنە كوز جەتكىزە وتىرىپ, كەرىسىنشە, قۇندىلىقتى سىرتتان ىزدەپ كەلەمىز. وسىعان وراي نۇركەن اسانوۆ: «قازاق قوعامىنا ۇلگى بولار قايراتكەر تۇلعالارىمىز قانشاما. ولاردىڭ ارتىندا قالعان وسيەت بولار, تاربيەگە ءتالىم ەتەر قۇندى مۇراسىن باعالاي الماي كەلەمىز. ءماشھۇردىڭ شاپانىن, ابايدىڭ قاراسوزىن قادىرلەي بىلمەك كەرەك بىزگە. تالشىبىقتىڭ ماۋەلى اعاش بولۋى باعباننىڭ بابىنا بايلانىستى دەسەك, بالانى ماپەلەپ وسىرەتىن دە ونىڭ اتا-اناسى. وسيەتپەن وسكەن بالا قوعامدا قايىرىمدى, مەيىرىمدى بولاتىنى حاق. مەيىرىم كورمەگەن, قۇندىلىقتارمەن بولمىسى قالىپتاسپاعان بالانىڭ قاتىگەز بولاتىنىنا دالەل قاجەت ەمەس. بالاباقشادا ورىن الىپ, داۋعا اينالعان ماسەلەنىڭ شەشىمى زاڭمەن تىيىم سالۋ ەمەس. مۇنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن وجدانمەن تولىقتىراتىن كەز كەلدى. بالا تاربيەسىنە جاۋاپتى ماماندار دا, اتا-انا دا ءوزىنىڭ ىشكى تۇيسىگى, ار-وجدانى ارقىلى بالا تاربيەسىندەگى جاۋاپكەرشىلىگىن تۇسىنۋگە ءتيىس. ءار اتا-انا كۇنىنە بەس-ون مينۋت بالاسىمەن تىلدەسىپ, ونىڭ ىشكى الەمىنە ءۇڭىلىپ كورسىنشى. «قاۋىپسىز قوعام» قالىپتاستىرامىز دەسەك, ءار ازامات ءوزىنىڭ وتباسى, وشاق قاسىن رەتكە كەلتىرگەنى ءجون. بالانى بالاباقشا, مەكتەپ, مۇعالىم تاربيەلەيدى دەگەن بولىمسىز ويدان ارىلۋىمىز قاجەت. ياعني ءبىرىنشى جاۋاپتى – اتا-انا. بالانىڭ تاماعىن تويعىزىپ, كيىمىن بۇتىندەۋمەن اتا-انانىڭ پارىزى وتەلمەيدى. قازىرگى قوعامدا اتا-انالارداعى پەداگوگيكالىق, پسيحولوگيالىق ءبىلىم جەتكىلىكسىز بولىپ وتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اتا-انا بۇگىنگى الفا ۇرپاققا تاربيە بەرۋدە تىعىرىققا تىرەلىپ قالدى. سوندىقتان ماسەلەنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الا وتىرىپ, اتا-انانىڭ تاربيەدەگى تۇيسىگىن وياتىپ, بالا تاربيەسىندەگى جاۋاپكەرشىلىگىن دامىتاتىن كەز كەلدى. ءبىز ەمەس «كىم», بۇگىن ەمەس «قاشان» دەگەن سۇراقتارعا قوعام بولىپ جاۋاپ ىزدەۋگە شاقىرامىن», دەگەن ويىن ورتاعا سالدى.
– قوعامداعى, اسىرەسە بالالار اراسىنداعى قاتىگەزدىكتىڭ سالدارىن تەرەڭنەن ىزدەۋ كەرەك. الىمجەتتىك, زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى قانداي دا ءبىر فاكتى ورىن العاندا جۇمىستان شىعارۋ, زاڭدى شارا قولدانۋ ارقىلى جازالاۋمەن شەكتەلىپ كەلەمىز. الايدا ونىڭ ءتۇپ-تامىرىنا, مەيىرىمسىزدىك پەن قاتىگەزدىكتىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرىنە ۇڭىلە بەرمەيمىز, – دەپ اتاپ ءوتتى پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, اباي اتىنداعى قازۇپۋ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, پراكتيك-پسيحولوگ باقىت جىگىتبەكوۆا. پسيحولوگ ماماننىڭ ايتۋىنشا, بالالار بويىنداعى قاتىگەزدىكتىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولاتىن بىرقاتار فاكتور بار.
بىرىنشىدەن, وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا ومىرگە كەلگەن بالالار قازىر 30-دان اسىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءارتۇرلى سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. سول جىلداردا ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق, ماتەريالدىق تاۋەلدىلىكتىڭ سالدارىنان ولاردىڭ اتا-اناسى الا دورباسىن ارقالاپ, كۇنكورىستىڭ قامىمەن كەتتى. بالانىڭ ءتاتتىسى جەتكىلىكتى, وينايتىن ويىنشىعى بولعانىمەن, اتا-اناسىمەن ەموتسيونالدىق بايلانىستا بولا المادى. بالانىڭ ىشكى ويى, سەزىمى, پىكىرى جىلدار جەلىسىندە بەيسانالى تۇردە قالىپتاسىپ, ەسەيە كەلىپ, سىرتقى الەممەن ىقپالداسا باستايتىنىن قاپەرگە الاتىن بولساق, بالالار بويىنداعى تەرىس پيعىل كۇش كورسەتۋ تۇرىندە سىرتقا شىعاتىنى زاڭدىلىق.
ەكىنشىدەن, 2000 جىلدارى ومىرگە كەلگەن تولقىننىڭ ءومىرى باسقاشا ءوربىدى. ولار اقپاراتتىق عاسىردىڭ, گادجەتتەردىڭ قۇربانىنا اينالدى. گادجەتتەردە ءتۇرلى ويىن پايدا بولا باستادى. وسىلايشا, اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى ەموتسيونالدى بايلانىس گادجەتتەگى ويىندارمەن الماستى. بالا تۋىلا سالىسىمەن اتا-اناسىنان دەنە جانە ەموتسيونالدى بايلانىستان الشاقتادى. بالا ويىنعا, اتا-انا بيزنەسىنە, اينالاسىنا الاڭداپ, نەگىزسىز ويلار جەتەگىندە كەتتى.
ۇشىنشىدەن, قوعامدا ادامداردىڭ ەكونوميكالىق نيەتى وزگەردى. ءوزىن وزگەلەرمەن سالىستىرىپ, باقتالاستىق پايدا بولدى. ال الەۋمەتتىك جەلىدەگى شىنايى ومىردەن الشاق جاتقان ادەمى بەينەلەردى كورگەن سايىن بالالاردىڭ بويىندا «مەنىڭ دە ءومىرىم وسىنداي بولۋى كەرەك» دەگەن يدەنتيفيكاتسيا پايدا بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە «مەن نەگە ونداي ەمەسپىن؟.. ونىڭ ءومىرى سونداي كەرەمەت» دەگەن ويلار قوعامعا ءتان بولا باستادى. كەرىسىنشە, «مەن تۇرمىسقا شىعىپ جاتىرمىن. ومىرگە باقىتتى ۇرپاق اكەلەمىن, وتباسىم باقىتتى بولادى» دەگەن وي كەيىنگە ىعىسىپ قالدى.
پسيحولوگ عالىمنىڭ پىكىرىنە سۇيەنەتىن بولساق, بۇگىندە قوعامدا ەموتسيونالدى ينتەللەكت, الەۋمەتتىك داعدى دەگەن ۇعىم قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن اتا-انا IQ دەڭگەيگە, ياعني «بالامىزدىڭ ميى جاقسى جۇمىس ىستەسە بولدى» دەگەنگە باسىمدىق بەرىپ كەلگەن بولاتىن. بالا ومىرگە كەلگەننەن باستاپ اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنا بولەنىپ, ماحابباتىنا راحاتتانىپ, ونى بولاشاقتا كورسەتە الاتىنداي دارەجەدە ەسەبى قاجەت ەدى. ەموتسيونالدى ينتەللەكت بالا ءۇش جاسقا كەلگەندە قالىپتاسادى. ال بالا بويىندا بازالىق ەموتسيا قالىپتاسقان كەزدە اتا-اناسىنا دەگەن سەنىمى دە نىعايا تۇسەدى. ءدال وسى كەزەڭدە «ماعان اتا-انام قانداي جىلۋلىق بەردى. مەن ونى ەسەيگەندە قالاي قايتارام؟» دەپ قابىلداۋى بەيسانالى تۇردە سانا قاتپارىندا بۇعىپ قالادى. ەگەر ول قالىپتاسپاسا, بالانىڭ بويىندا سەنىمسىزدىك, ال سالدارىنان اگرەسسيا پايدا بولادى.
– قازىرگى كەزدە ۇجىمدىق پسيحولوگيادان گورى وزىمشىلدىك, توعىشارلىق ايقىن كورىنىس بەرىپ وتىر. قوعامدا مەنشىك پسيحولوگياسى قالىپتاستى. ياعني «مەنىڭ مارتەبەم بيىك بولسا, مەن كەرەمەت بولسام» دەگەن تۇسىنىك ورنىقتى. ونىڭ باستاۋى بالاباقشادا دا كورىنىس بەرىپ وتىرعانىنا كۋامىز. مىسالى, ول «مەنىڭ بالام جۇرگىزۋشى بولسىن, نەگە بالاما داۋىس كوتەرىپ سويلەدىڭىز, قانداي تاماق بەردىڭىز؟» دەگەن سياقتى تىركەستەرمەن جالعاسىن تابا بەرەدى. سوندىقتان قوعامدا بالاباقشاداعى تاربيە ءىسىن جولعا قويۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. ال اتا-انا بالاباقشاعا سىلتەي سالماي, بالا تاربيەسىنە ءوزى جاۋاپتى بولۋى قاجەت. قازىرگى كەزدە تاربيە باعىتىندا حالىق قالاۋلىلارى دا جاقسى باستاما كوتەرىپ, جۇمىس ىستەلىپ جاتىر. دەگەنمەن وسى ىسكە تاجىريبەلى پسيحولوگتەردى تارتىپ, تاجىريبە الماسىپ جاتسا قۇبا-قۇپ. ويتكەنى بالاباقشا, مەكتەپتەردە بالالاردىڭ ەموتسيونالدى ينتەللەكتىنى دامىتۋعا, الەۋمەتتەندىرۋگە, ءبىر-بىرىمەن دوس, باۋىر بولۋعا ۇيرەتەتىن جۇيە شاشىراپ كەتتى. وسى تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ بارلىعى ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە قولعا الىنسا دەيمىن. TikTok سياقتى الەۋمەتتىك جەلىلەر قوعامعا, اسىرەسە بالالاردىڭ ساناسىنا كەرى ىقپالىن تيگىزىپ جاتىر. بالالار ءبىر-بىرىنە باقتالاس بولىپ بارادى. قوعامدا اركىم ءوز كورپەسىنە قاراي كوسىلۋدە, – دەيدى باقىت داستانقىزى. ال ونىڭ باستى سەبەبىن بيلىك پەن جۇرتشىلىق اراسىنداعى بايلانىستىڭ ءبىراز جىلدار بويى ءۇزىلىپ قالعاندىعىمەن بايلانىستىرىپ وتكەن عالىم بيلىككە دەگەن سەنىمىن جوعالتقان قوعام نارازىلىعىن اگرەسسيا تۇرىندە كورسەتەتىنى زاڭدىلىق ەكەنىن العا تارتتى.
پسيحولوگ عالىم قوعامداعى الەۋمەتتىك داعدارىستىڭ سالدارىن ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەي كەلگەندىگىمەن دە بايلانىستى دەيدى. وعان قازىرگى كەزدە اقشاسىن تولەپ ديپلوم الۋدىڭ سالدارى, پسيحولوگتەردىڭ ءوز دەڭگەيىندە دايارلانباۋى, ءبىلىم وشاقتارىندا پسيحولوگتەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سياقتى ماسەلەلەر دالەل. ال ايلىعى ماردىمسىز, دۇرىس ءبىلىم الماعان پسيحولوگتەن ءوز دارەجەسىندە ناتيجە تالاپ ەتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ءوز ءىسىن دۇرىس بىلمەگەندىكتەن دە, پسيحولوگتەر قوعامدا تۋىنداپ وتىرعان نەگىزگى ماسەلەمەن اينالىسا المايدى.
«الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قوعامعا دەندەپ ەنۋىمەن اقشا تابۋدى عانا كوزدەيتىن «جالعان پسيحولوگتەر» جاسوسپىرىمدەردىڭ ساناسىن ۋلاپ جاتىر. الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى شەتەلدەن وقىپ كەلگەن, قازاقى ۇعىمعا جات, قوعامدا ساراپتامادان وتپەگەن دارىستەردى امالسىز كورۋگە, ەستۋگە ءماجبۇر. ولاردى تىڭدايتىنداردىڭ دەنى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ەكەنىن ۇمىتپايىق. ال ۇلتتىق تاربيەنى تۋ ەتىپ ۇستاعان قازاق قوعامى ەشقاشان جەتىمىن جىلاتپاعان. قىزىن تورگە وزدىرىپ, ۇلىن باتىر ەتىپ تاربيەلەگەن. كەيىنگى جىلدارى پايدا ويلاعان جالعان پسيحولوگتەردىڭ سالدارىنان قوعامدا اجىراسۋ دەرەكتەرى كوبەيدى. «سەن باقىتتى بولۋعا ءتيىسسىڭ» دەگەن جالاڭ ۇران كوپتەگەن قازاق وتباسىنىڭ شاڭىراعىن شايقالتتى. قوعامدا اكەنىڭ ءرولى تومەندەپ, ەر بالالاردىڭ تاربيەسى السىرەدى. داميتىن قوعامدا بالانى ءسۇيۋ, باۋىرىنا باسىپ, ماحابباتىنا بولەۋ ارقىلى عانا مەيىرىمدى ۇرپاق تاربيەلەنەدى. ال وعان ءاربىر اتا-انا مۇددەلى. ول ءۇشىن كەشەندى يگى جوبالاردىڭ ىسكە اسقانى قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى ب.داستانقىزى.
الماتى
