– ۆلاديمير نيكولاەۆيچ, اڭگىمەنى توتەسىنەن باستاساق, قازىرگى جاعدايدا ءسۇت ونەركاسىبى مەملەكەت كوزدەپ وتىرعان مىندەتتەرگە دايىن با؟ ويتكەنى پرەزيدەنت حالىققا جولداۋىندا ەلىمىزدى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدىڭ ءىرى وڭىرلىك ورتالىعىنا اينالدىرۋ مىندەتىن قويىپ وتىرعانى بەلگىلى.
– بۇل جەردە ءبىر-ءبىرىنسىز العا جىلجىمايتىن قۇرامداس ەكى بولىك بار: ءبىرىنشىسى – ءوندىرىس پەن وڭدەۋ بولسا, ەكىنشىسى – دايىن ءونىمدى ساتۋ. ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەر بۇگىندە ەاەو ەلدەرى نارىعىندا دا, الىس شەتەلدەردە بولسىن باسەكەگە قابىلەتتى جوعارى ساپالى ءونىم دايىنداي وتىرىپ, ءسۇت شيكىزاتىنىڭ كەز كەلگەن كولەمىن وڭدەۋگە الەۋەتتى. ماسەلە مىنادا, قازاقستاندا تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن ءسۇت شيكىزاتى جەتكىلىكسىز. بارلىق تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىعاتىن شيكىزات – باعاسى جاعىنان باسەكەگە قابىلەتسىز. ويتكەنى كورشى ەلدەردىڭ, مىسالى, نارىعىمىزدىڭ جاۋلاپ العان بەلارۋس, رەسەي وندىرۋشىلەرىنەن ساتىپ الۋ قازاقستانعا قاراعاندا 10-30%-عا ارزان جانە وسى باعا ايىرماشىلىعى جەرگىلىكتى فەرمەرلەرگە بەرىلەتىن مەملەكەتتىك سۋبسيديالار ەسەبىنەن قالىپتاسقان. وكىنىشكە قاراي, بىزدەگى فەرمەرلەردى قولداۋ شارالارى اۋقىمدى ءارى ءتيىمدى بولماعاندىقتان, ىشكى نارىقتا كورشىلەرمەن باسەكەلەسە الماي وتىرمىز.
سوندىقتان وتاندىق ءسۇت وڭدەۋشىلەر شيكىزاتتىڭ ەداۋىر بولىگىن كورشى ەلدەردەن الادى. بىزدىڭشە, بۇل – تۇبەگەيلى دۇرىس ەمەس. ەاەو دەڭگەيىندە فەرمەرلەردى مەملەكەتتىك قولداۋدى تەڭەستىرەتىن رەگلامەنتتەردى پىسىقتاۋ قاجەت. ءبىر ەلدىڭ وندىرۋشىلەرىنە ورتاق نارىقتاعى باسقالارىنا قاراعاندا ۇتىمدى جاعدايدا بولۋىنا جول بەرۋگە بولمايدى. وعان قوسا كورشىلەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى اۋقىمى جاعىنان دا كولەمدى, ولاردىڭ اينالىمى بىزگە قاراعاندا 5-20 ەسە كوپ. سوندىقتان ءبىزدىڭ شارۋا قوجالىقتارى, شيكىزات وندىرۋشىلەرى – اقىلعا سالىنعان ءارى ءتيىمدى مەملەكەتتىك قولداۋعا مۇقتاج.
– وسى ارادا «اmanat» پارتياسىنىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنى جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كەڭەسى ساۋدا تۋرالى زاڭناماعا, ناقتىراق ايتساق, قر ىشكى نارىعىندا ازىق-ت ۇلىكتى وتكىزۋ بولىگىنە تۇزەتۋلەر, وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنا باستاماشى بولعانىنا توقتالا كەتكەن ءجون بولار.
– بۇل نارىقتاعى جاعدايدىڭ رەتتەلمەگەنىنەن تۋىنداپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, ساۋدا جەلىلەرى وتاندىق ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەرىنىڭ باسەكەلەستىگىنە تەڭ جاعداي جاسامايدى. سەبەبى بولشەك ساۋداگەرلەر ءۇشىن يمپورتتىق ونىمدەردى ساتۋ كوممەرتسيالىق تۇرعىدا تيىمدىرەك, ويتكەنى يمپورتتاعى جەلىلەردىڭ مارجاسى كوبىرەك. ال وتاندىق جەتكىزۋشىلەر ولاردى قىزىقتىرمايتىندىقتان, ساۋدا جەلىلەرى تولىعىمەن كىرىپتارلىق جاعداي تۋىنداتىپ وتىر. مىسالى, وتاندىق وندىرۋشىلەر ساۋدا جەلىلەرىنە ۇلكەن رەتروبونۋستار تولەۋگە ءماجبۇر. جەتكىزىلگەن جانە ساتىلعان ءونىم ءۇشىن تولەمدى ايلاپ كەشىكتىرەدى. جاقىندا, ءتىپتى ءبىر سوراقى جاعداي بولدى: جەرگىلىكتى ساۋدا جەلىسى قازاقستاننىڭ جەتەكشى ءسۇت كومپانيالارىنىڭ بىرىنە ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارىز بولعان! ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ساۋدا جەلىسى ساتىلعان تاۋار ءۇشىن جەتكىزۋشىگە اقىسىن تولەمەگەن. ناتيجەسىندە, جەتكىزۋشى نارازىلىق رەتىندە ءوزىنىڭ بارلىق ءونىمىن وسى سۋپەرماركەتتەر جەلىسىنەن اكەتۋگە ءماجبۇر بولدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي ورەسكەلدىك وتە كوپ. كوپ جاعدايدا ءوز وندىرۋشىلەرىمىز ساۋدا جەلىلەرىنە شارتتارىن ورىنداتۋعا ىقپال ەتە المايدى. ويتكەنى ولار نارازى وندىرۋشىمەن اراداعى مامىلەدەن جاي عانا باس تارتا سالۋى مۇمكىن. ەگەر ساۋدا جەلىلەرى شىندىعىندا مونوپوليستەر ەكەنىن ەسكەرسەك, ءوندىرۋشىنىڭ باسقا امالى جوق, ويتكەنى وعان تاۋارىن قالايدا ساتۋ كەرەك.
– وسىنداي جاعدايدا مەملەكەت وتاندىق وندىرۋشىلەر مەن ساۋدا جەلىلەرىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن رەتتەۋگە ارالاسا الا ما؟
– مەملەكەت وتاندىق وندىرۋشىلەر مەن ساۋدا جەلىلەرىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن مىندەتتى تۇردە رەتتەۋگە ءتيىس. قازىر ساتۋشىلار مەن وندىرۋشىلەردىڭ قارىم-قاتىناسىن جابايى نارىق رەتتەيدى جانە ساۋدا جەلىلەرى كۇشتىلىك تانىتىپ, «بىزدە ساتقىڭ كەلە مە, وندا شارتتارىمىزعا باعىن, باعىنعىڭ كەلمەسە, كەتە بەر», دەپ وتىر. ەگەر ءاربىر قالادا قاي ساۋدا جەلىسىنىڭ ءسوزى ءجۇرىپ تۇرسا, وندا ءوندىرۋشىنىڭ باسقا باراتىن جەرى جوق. بازارلار مەن شاعىن دۇكەندەر ساتىلىمنىڭ تەك 20-30%-ىن قامتاماسىز ەتە الادى, ال نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ساۋداسى ۇلكەن سۋپەرماركەتتەردە جۇرگىزىلەدى.
ءبىز, وندىرۋشىلەر, وسى ماسەلەلەردى بۇرىننان كوتەرىپ ءجۇرمىز جانە «اmanat» پارتياسىنا سول ءۇشىن جانە «ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن بىرگە ازىرلەۋگە دايىن بولعانى ءۇشىن العىس ايتامىز. بۇل وندىرۋشىلەردىڭ ريتەيلمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسىن ناقتى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق جەرگىلىكتى ساۋدادا وتاندىق ءوندىرۋشى ءۇشىن باسىم جاعدايلار جاسايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
– ء«سۇت وداعىنا» كىرەتىن كومپانيالاردىڭ قازاقستانداعى ساۋدا جەلىلەرىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسى قالاي؟
– قازىر ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەردىڭ ساۋدا كومپانيالارىمەن قارىم-قاتىناسى شيەلەنىسىپ تۇر. ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارىزدار تۋرالى ايتىپ وتتىك. ماسەلە تەك تولەمدەردى كەشىكتىرۋدەن تۋىنداپ وتىرعان جوق, كەلىسىمشارت جاساسۋ بارىسىندا ۇنەمى قىسىمعا تاپ بولامىز. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, رەتروبونۋستار, باسقا دا تولەمدەر مەن قوسىمشا قىزمەتتەر بويىنشا كۇردەلى, ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز شارتتار مىندەتتەلەدى. ناتيجەسىندە, بىزگە رەسەيلىك جانە بەلارۋستىك ونىمدەرمەن باعا جاعىنان باسەكەلەسۋ وتە قيىن, ويتكەنى ولاردىڭ يمپورتتىق كولەمى, اسىرەسە شەكارا ماڭىنداعى اۋدانداردا وراسان. ساۋدا كومپانيالارى ۇيالماي, «يمپورتتىق تاۋارمەن جۇمىس ىستەۋ بىزگە تيىمدىرەك» دەگەندى اشىق ايتادى. ناتيجەسىندە, جىلدان-جىلعا ءبىزدىڭ ءوز نارىعىمىزدا ساۋدامىز قۇلدىراپ بارادى, ءوندىرىس تولىق كولەمدە جۇمىس ىستەي المايتىندىقتان, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىمىزگە دە قاۋىپ ءتونىپ تۇر.
– راسىندا, ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ بىرىنەن يمپورتتىق ونىمدەردىڭ ءبۇتىن ءبىر بولىمدەرى پايدا بولعانىن كورىپ ءجۇرمىز, ءتىپتى دۇكەن ىشىندەگى دۇكەن دەۋگە بولادى.
– وكىنىشكە قاراي, سولاي. بۇل ءۇردىس تەك سۋپەرماركەتتەردە عانا بايقالىپ جاتقان جوق. مىسالى, بىزدە تەك بەلارۋس ونىمدەرىن ساتاتىن دۇكەندەر جەلىسى بار. سول سياقتى اسىرەسە شەكارا ماڭىندا تەك رەسەيلىك ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن دۇكەندەر تابىلادى. ول جەرلەردەن ءسىز جەرگىلىكتى ەشتەڭە تاپپايسىز. نەلىكتەن وسىعان جول بەرىلدى؟ نەلىكتەن مەملەكەت وتانداستارىمىزدى ءوز ونىمدەرىمىزدى ساتىپ الۋعا ۇگىتتەمەيدى؟ جارايدى, سۋپەرماركەتتەرگە بۇل كەرەك ەمەس دەلىك, بىراق مەملەكەت ەكونوميكانىڭ دامۋىنا مۇددەلى بولۋى كەرەك ەمەس پە ەدى؟ كورشىلەردىڭ نارىعىن مىسال ەتىپ قاراساق تا, ولاردان ءتىپتى شاعىن بولسا دا, تەك قازاقستاندىق تاۋارلار ساتىلاتىن دۇكەندى تابا المايسىز.
ساۋدا كومپانيالارىنىڭ يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىكپەن بەلسەندى ساۋدا جاساۋعا قۇلشىندىراتىن وزىندىك سەبەپتەرى بار. بۇل جوعارىدا ايتىلعانداي, رەسەي مەن بەلارۋستەگى اگرارلىق سەكتوردى سۋبسيديالاۋ, ەاەو شەڭبەرىندەگى بىرىڭعاي رەتتەۋ ماسەلەسىمەن بايلانىستى. وعان قوسا يمپورتتىق تاۋارلارعا وتاندىق ونىمدەرگە قاراعاندا باقىلاۋ از. مىسالى, ءسۇتتىڭ بەلگىلى ءبىر ماركىسىندەگى ءبىر پارتيانى تەكسەرەدى دە سەرتيفيكات بەرەدى. سونىمەن ءبىتتى, ءۇش جىل ەركىن ساتا بەر. ال وتاندىق تاۋارلار قاتاڭ باقىلاۋعا الىنىپ, تەكسەرىلىپ وتىرادى. ساپاسى, قۇرامى سياقتى ستاندارتتارعا سايكەستىگى بويىنشا قىرعىن ەسەپ بەرۋدى تالاپ ەتەدى. نەلىكتەن ءبىزدىڭ مەملەكەت ءوزىنىڭ رەگلامەنتتەرىمەن جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردى ابدەن مەزى قىلادى دا, يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىكتىڭ ۇستەمدىگىنە قارسى ارەكەت جاسامايدى؟ مۇنداي ءجونسىز رەتتەۋ تاجىريبەسى الەمنىڭ باسقا ەشبىر ەلىندە جوق سياقتى.
ماسەلەن, سول بەلارۋستىڭ ءوزىن الىپ قاراساق, ساۋدا سورەلەرىنىڭ كورنەكى بولىگى 70-80%-ى وتاندىق ازىق-ت ۇلىكپەن تولۋى كەرەك دەگەن قاعيدا زاڭدى تۇردە بەكىتىلگەن. ءيا, ازىرگە ءبىز 80%-دى تالاپ ەتە المايمىز, ويتكەنى ءبىز بارلىق سەگمەنتتە ۇلكەن كولەمدە ءونىم شىعارماساق تا, ءسۇت, قايماق, سۇزبە شىعارۋدا جەتىپ قالۋىمىز مۇمكىن. بىراق قالاي بولعاندا دا رەگلامەنتتەردە وتاندىق ونىمدەر سورەلەردەگى ەڭ جاقسى ورىنداردا تۇرۋعا ءتيىس ەكەنىن كوزدەۋ قاجەت. قازىردىڭ وزىندە ءبىز ەلدەگى ساۋدا سورەلەرىنىڭ جارتىسىن قامتاماسىز ەتە الامىز.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, وتاندىق ونىمدەر ساتىلاتىن سورەلەردى تارتىمدىراق ەتۋ, تانىمال ەتۋ جۇمىستارى قالاي جۇرگىزىلۋى كەرەك؟
– ساۋدا سورەلەرىندەگى ەڭ ۇزدىك ورىندار يمپورتقا ەمەس, وتاندىق ونىمدەرگە بەرىلۋى كەرەك. قازاقستانعا دامىعان ەلدەردە دە, كورشى ەلدەرىمىزدە دە بيلىك بەلسەندى قولداناتىن قاتاڭ پروتەكتسيونيستىك تاجىريبەلەردى ەنگىزەتىن ۋاقىت كەلدى. بىزدە بۇكىل ەلدەگى ساتىلىمداردى باقىلايتىن ەكى-ءۇش باسىم ساۋدا جەلىلەرى بار. ەگەر ولار بەس, سەگىز, ون بولسا, وندا وندىرۋشىدە تاڭداۋ پايدا بولادى, ال جەلىلەر تەك كليەنت ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءوندىرۋشى ءۇشىن دە ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسەدى.
ەڭ باستىسى, ساۋدا كومپانيالارى وندىرۋشىلەرمەن ىنتىماقتاستىق شارتتارىنا ەنگىزىپ وتىرعان كەلىسىمشارتتىق مىندەتتەمەلەردى جونگە كەلتىرۋ قاجەت. ءبىز ساۋدا جەلىلەرىنە جەتكىزۋشىلەردەن رەتروبونۋستار مەن باسقا دا قوسىمشا سىياقىلار الۋعا زاڭنامالىق تۇردە تىيىم سالۋدى ۇسىنامىز. جەلىلەر مۇنى قازىرگى كەلىسىمشارتتار شەڭبەرىندە وتاندىق جەتكىزۋشىلەرگە جۇكتەپ قويعان.
بولشەك ساۋدا كومپانياسى تەك ساۋدا ۇستەمەسىنەن اقشا تابۋى كەرەك جانە الىمداردى «قوسىمشا قىزمەتتەر ءۇشىن» دەپ جاسىرماۋى كەرەك. جەتكىزىلگەن تاۋار ءۇشىن ساۋدا كومپانياسىنىڭ تولەم مەرزىمىن ناقتى رەتتەۋ قاجەت. قازىر جاڭا زاڭعا قاتىستى ۇسىنىستارىمىز جۇمىس توبى اياسىندا پىسىقتالىپ جاتىر. ەگەر وسى تارماقتاردىڭ بارلىعى زاڭدا بەكىتىلسە, وندا بۇل, ارينە, ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قولداۋ بولادى. ءبىز دە تۇتىنۋشىمىزدى ساپالى ءارى الۋان ءتۇرلى ءسۇت ونىمىمەن قۋانتا الامىز, ويتكەنى وزىمىزدە وندىرىلگەن ءونىم – مىڭداعان شاقىرىم جەردەن تاسىلعان يمپورتقا قاراعاندا الدەقايدا بالعىن ءارى تابيعي ەكەنى داۋسىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ايناش ەسالي,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
