دوكتور دارەجەلى عالىمدار قاجەت

بىلىكتىلىك ساناتى جوعارى مۇ­عا­لىمدەر 23 پايىزدى عانا قۇ­راي­دى. ال ماگيستر دارەجە­سىن ال­عان بىلىكتىلىگى جوعارى پەدا­گوگتەر­دىڭ سا­نىن ارتتىرۋ ءبىلىم بەرۋ ىسىنە وزىق ادىستەردى ەنگىزە الاتىن كاسى­بي مامانداردىڭ جاڭا لەگىن قالىپتاستىرۋعا ىق­پال ەتەدى. وسى جايت­تاردى قا­پەرگە العان مەم­لەكەت باسشىسى پەداگوگتەردى دايار­لاۋ مەن بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋ تاسىلدەرىنە وزگەرىس قاجەتتىگىن ايتقان بولاتىن. جۋىردا وقۋ-اعارتۋ مي­نيسترلىگى ەلىمىزدەگى ءبىلىم ساپا­سىنىڭ تولىق كورىنىسىن جانە ءتۇرلى فاكتورلاردىڭ ىقپا­لىن ساراپ­تاۋعا, ەسكەرۋگە مۇمكىن­دىك بەرەتىن ورتا ءبىلىم بەرۋدى باعالاۋ­دىڭ ۇلت­تىق ۇلگىسىن ازىرلەدى.

قۇجات ءفورماتيۆتى جانە جيىن­تىق باعالاۋ, قورىتىندى اتتەس­تاتتاۋ, سونىمەن قاتار مەكتەپتەر­گە ارنالعان حالىقارالىق PISA زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەلەرىنە قاتىس­تى دەرەكتەردى قامتيدى. ياعني ءتورت قۇرامداس بولىكتەن تۇراتىن قۇجاتتا وقۋشى, پەداگوگ جانە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ جۇمى­سى با­عالاناتىن بولادى. ءتيىستى مي­نيسترلىكتىڭ حابارلاۋىنشا, قۇجات ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ۇسىنىمدارى نەگىزىندە ازىرلەنگەن. ساراپشىلار ءبىلىم ساپاسىن باعالاۋ رەسپۋبليكا مەكتەپتەرىندەگى ماسەلەلەردى جەدەل انىقتاپ, شەشۋگە مۇمكىن­دىك بەرەتىنىن ايتىپ وتىر.

پەداگوگ كادرلاردى دايارلاي­تىن ەلىمىزدەگى بايىرعى وقۋ ورىن­دارىنىڭ ءبىرى قىزدار مەملەكەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي جۇ­مىس جانە حالىقارالىق ىنتى­ماقتاستىق جونىندەگى پرورەك­تو­رى زاكير جۇماقۇلوۆتىڭ اي­تۋىن­شا, ەلى­مىزدەگى ءبىلىم ساپاسىن, ياعني ول­شەم­دەرىن زەرتتەيتىن جوعارى عى­لى­مي دارەجەدەگى مامانداردى دايارلاۋ ءالى كۇنگە وزەك­تى. سا­راپ­شىنىڭ پىكىرىنشە, ءبىلىم ول­شەم­دەرىن زەرتتەيتىن ماماندار ورتالىق ازيا, رەسەي, تىپتەن پوست­كەڭەستىك ەلدەردە دايىن­دال­­ماي­دى. ال شەتەلدەر بۇل جاعى­­نان بىزدەن وزىپ كەتكەن. ەلى­مىز­دە ساناۋ­لى ۋنيۆەرسيتەت باكا­لاۆر, ماگيستر دارەجەسىندە مامان­دار دايىن­داعانىمەن, جالپى ءبى­لىم بەرەتىن مەكتەپتەردەگى فۋنكتسيو­نالدىق ساۋاتتىلىق, ءبىلىم ساپاسىن زەرتتەيتىن دوكتور دارەجەسىندەگى ماماندار جوقتىڭ قاسى. بۇل عى­لىمي ۆاكانسيا ازىرگە بوس تۇر.

دامىعان ەلدەردەن ءبىلىم ساپاسى جا­عىنان قالىپ قويعانىمىز راس. ز.جۇماقۇلوۆ بۇگىندە ەكو­نو­ميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىندە ماقۇل­دان­عان PISA, TIMSS سياقتى حا­لىقارالىق زەرتتەۋلەرگە قاتىسۋ قازاقستان الەمنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە وزگە ەلدەرمەن ءبىلىم سالاسىندا باسەكەلەسۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتادى. ويتكەنى كوش ىلگەرى كەتكەن بۇل ەلدەردە ءبىلىم جۇيەسىن ساراپتايتىن دوك­تورلار دايارلاۋ ءىسىنىڭ كوپجىلدىق تاجى­ريبەسى قالىپتاسقان. وسى ورايدا ءبىلىم سالاسىنداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى نەگىز­گە الاتىن بولساق, «الداعى 3-4 جىلدا سالادا وڭ وزگەرىستەرگە قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىن­دايدى.

– ول ءۇشىن جىل سايىن ءبىلىم ساپاسىن ەكى-ءۇش ساتىعا كوتەرىپ وتىراتىنداي جۇيەلى ماقسات قاجەت. مىسالى, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى تاجىريبەسىن وزگە ءبىلىم وشاقتارىنا تاراتامىز دەگەندى ءجيى كوتەرىپ ءجۇرمىز. ال وعان قاجەتتى رەسۋرس جەتكىلىكتى مە؟ زاماناۋي مۇعالىمدەر دايارلاۋ ءىسى, پەداگوگ كادرلاردى دايارلايتىن وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك, ينفراقۇرىلىمدىق ماسەلەسى, وقىتۋشى-پروفەسسورلار بىلىكتىلىگى ءالى كۇنگە وزەكتى ماسەلەلەر قاتا­رىندا تۇر. جىل سايىن پەداگوگي­كالىق جوعارى وقۋ ورىندارى مىڭ­داعان پەداگوگ كادرلاردى دايىن­­دايدى. وكىنىشكە قاراي, ولار­­دىڭ تەڭ جارتىسى ءارى قاراي ءوز مامان­دىعىمەن جۇمىس ىستەمەيدى. تىعى­رىقتان شىعۋدىڭ جولى – سالادا جۇرگەن ماماندارمەن جۇمىستى كۇشەيتىپ, پەداگوگيكالىق جو­عا­رى وقۋ ورىندارىنىڭ ينفراقۇ­رى­لىمدىق جاعدايىن, وقىتۋشى­لاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن رەسۋرسىن كۇشەيتۋگە ءمان بەرۋ. ول مەم­لەكەتتىڭ ينۆەستيتسياسىنسىز ىسكە اسپايتىنى بەلگىلى. بۇل باعىتتا ءتيىستى مينيسترلىك تاراپىنان ىسكە اسىپ جاتقان ىلكىمدى ىستەر بار. بىراق وزگەرىستى جوعارىدان كۇتپەي, بىلىكتى ماماننىڭ كوبەيۋىنە كوڭىل بولە وتىرىپ, وسى جاۋاپكەرشىلىكتى ۇستازدىقتى تاڭداعان ءار ماماننىڭ ءتۇسىنۋى ماڭىزدى, – دەيدى ز.جۇ­ماقۇلوۆ.

كەيىنگى جىلدارى ءتيىستى مي­نيستر­لىك مۇعالىمنىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋعا كوپ كۇش سالدى. الايدا ۇستازداردىڭ جۇك­تەمەسى مۇنىمەن ازايعان جوق. اۋىل-اي­ماقتاردا ينتەرنەت باياۋ بول­عاندىقتان, مۇ­عالىمنىڭ ىزدەنۋىنە, ءبىلىم پلاتفورمالارىنا قوسىلۋى ءالى دە قيىندىق تۋعىزىپ كەلەدى. ال بيىلدان باستاپ رەس­پۋبليكانىڭ كابەل جەتپەيتىن ايماق­تارىنداعى ونداعان مەكتەپكە «Starlink» عارىشتىق ينتەرنەتىن قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى ورايدا زاكير جۇماقۇلوۆ ەلىمىز­دىڭ بانك جۇيەسىندەگى تسيفرلىق جەتىس­تىك­تەردى ەسكەرە وتىرىپ, بىلىكتى IT ما­مان­دار­دى تارتۋ ارقىلى ءبىلىم سالاسىن تسيفرلاندىرۋدىڭ مۇمكىندىگى زور ەكەنىن العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, سالاداعى زاماناۋي ينفراقۇرىلىمدىق وزگەرىستەر قاعاز­باستىلىقتان ارىلۋعا, مۇعا­لىم­دەردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتىپ, ىزدە­نىس­تەرىنە مۇمكىندىك اشادى. بۇل باعىتتا «جايلى مەكتەپ» جو­­باسىنىڭ دا كەلەشەگى زور. جو­با ءساتتى جۇزەگە اساتىن بولسا, ءبى­لىم سالاسىندا قوردالان­عان كوپ­تە­گەن ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلەرى انىق.

جۋىردا اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتە اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم ساپاسىن زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلعان بولاتىن. اقش سياقتى ەلدەردە قالالىق مەكتەپتەردى زەرتتەۋ باعدارلامالارى جاقسى دامىعان. بۇل ىستە كوپتەگەن ەلدە ينۆەستيتسيا سالىپ ءبىلىم ساپاسىن باعالاۋ ىسىنە ارالاسىپ جۇرگەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ دا تاجىريبەسى نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. وسى رەتتە ماماندار رەسپۋبليكاداعى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ ماسەلەسىنە الاڭ­داۋشىلىق بىلدىرە وتىرىپ, جۇيەلى زەرتتەۋ ىسىنە ماسەلەسى ءبىزدىڭ ەلمەن ۇقساس اۋستراليانىڭ دا تاجىريبەسىنە زەر سالىپ وتىر ەكەن. ۋنيۆەرسيتەتتە اشىلعان ورتالىق ماماندارى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ ءبىلىم ساپاسىن تەرەڭ زەرتتەۋدى قولعا الىپ وتىر. اۋىلدىق ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ەلدوس سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, «Teachers Lab, HertsCam Network» ( ۇلىبريتانيا) جانە «UNESCO» بىرلەسۋىمەن ىسكە اسىپ جاتقان شالعاي جانە اۋىل مەكتەپتەرىندە ۇستاز كوشباسشىلىعىن دامىتۋ جوباسىنا الماتى وبلىسىنان 5 مەكتەپ, ماڭعىستاۋ وبلىسىنان 2 مەكتەپ جانە اتىراۋ وبلىسىنان 3 مەكتەپ تاڭدالعان ەكەن.

– جوبانىڭ ماقساتى – اۋىل مەكتەپ­تەرىندەگى ۇستازداردىڭ كوش­باسشى­لىعى مەن مادەنيەتىن دامىتۋ. ۇستاز كوشباسشىلىعى – سى­نىپتاعى, مەكتەپ­تەگى جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ءبىلىم الۋدى دا­مى­تۋعا باعىتتالعان ارە­كەت. كوش­باس­شىلىق لاۋازىم ەمەس, كوش­باس­شىلىق – ارەكەت. وكىنىشكە قا­­راي, بىزدە يەرارحيالىق جۇيە قات­تى دامى­عاندىقتان, وزگەرىستى جو­عارىدان كۇتىپ وتىرۋ قالىپتى جاعدايعا اينالعان. بىراق مەكتەپ­تەگى احۋال, وقۋشىنىڭ ءبى­لىم دەڭگەيى مينيستر­لىكتەن گورى ۇستازعا ءمالىم. جوبا بارى­سىن­دا قاتىسۋشىلار وزدەرىنىڭ كاسىبي ماسەلەلەرىن انىقتاپ, ورتالىق مامان­دارىنىڭ باعدار بەرۋىمەن, ادىستەمەلىك كومەك ارقىلى اعىمداعى ماسەلەلەردى ءبىر جىل بويى زەرتتەپ, شەشۋ جولدارىن انىقتاپ, وزگەرىستەر ەنگىزەدى. بۇل جوباعا ۇستازدار ەرىكتى تۇردە قاتىسا الادى, – دەيدى ەلدوس سۇ­لەيمەنوۆ.

جاقىندا وسى ورتالىقتىڭ ۇيىمداس­تىرۋىمەن «قازاقستان­داعى اۋىلدىق ءبىلىم: زەرتتەۋ جانە دامۋ باستامالارى» تاقىرىبىندا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە شالعاي اۋداندارداعى پەداگوگتەردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ, وقىتۋ, ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق ادىستەردى ەنگىزۋ, تۇراقتى دامۋ رەسۋرستارىن جەتىل­دىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنى ايتىلعان بولاتىن. ما­ماندار اۋىل مەكتەبى جەتىس­تىكتەر الاڭى­نا اينالۋى ءۇشىن ايماقتاردا جۇيە­لى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, قوردالانعان ماسەولەلەردى انىقتاۋ مىندەتىنە نازار اۋداردى. ول ءۇشىن سالاعا بىلىكتى عىلىمي دارەجەدەگى ماماندار قاجەت.

الماتى