دالىرەك ايتساق, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى «ۆەتەرينارلىق سانيتاريا» كافەدراسىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, PhD لاۋرا اۋتەلەەۆا باستاعان قىز-جىگىتتەردىڭ جۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋى وسىنداي ناتيجە كورسەتكەن. زەرتتەۋدىڭ ءمان-جايىمەن تەرەڭىرەك تانىسۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قالا سىرتىندا ورنالاسقان ۆەتەريناريا جانە مال شارۋاشىلىعى تەحنولوگياسى فاكۋلتەتىنىڭ وقۋ عيماراتىنا ارنايى باردىق. ءبىزدى قارسى العان لاۋرا تولەگەنقىزى «تاعام قاۋىپسىزدىگى» زەرتحاناسىنا الىپ باردى. ۇزىن ۇستەلدىڭ ۇستىندە بىرنەشە ۇياشىققا بولىنگەن ۇلكەن ءتورتبۇرىشتى قوراپتارعا كوزىمىز ءتۇستى. ءار ۇياشىققا گرەك جاڭعاعىنىڭ ەكى ءتۇرى, جەرجاڭعاقتىڭ بىرنەشە ءتۇرى, ميندال, بادام, كەشيۋ سالىنعان. لاۋرا تولەگەنقىزى ىزباسارلارىمەن بىرگە جاس عالىمدارعا ارنالعان گرانت اياسىندا اتالعان جاڭعاقتاردىڭ تاعامدىق قاۋىپسىزدىگىن زەرتتەيدى. ء«ارتۇرلى جاڭعاقتاردىڭ افلاتوكسيندەردەن ءب ۇلىنۋى جانە ونى دەتوكسيكاتسيا تاسىلدەرىن ازىرلەۋ» اتتى عىلىمي جۇمىستىڭ ناتيجەسىنە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن قورىتىندىعا كەلدى. شەتەلدەردەن اكەلىنەتىن جاڭعاقتاردان باۋىر وبىرىن تۋدىرۋى مۇمكىن توكسيندەر تابىلدى.
ء«بىز زەرتتەۋ بارىسىندا جاڭعاقتاردان B1 افلاتوكسينىنىڭ (AFB1) بارىن انىقتادىق. افلاتوكسيندەر – Aspergillus (اسپەرگيلل – جوعارى اەروبتى زەڭ ساڭىراۋقۇلاقتار تۇقىمداسى) تۇرلەرى شىعاراتىن ميكوتوكسيندەر. نەگىزىنەن A.flavus دەپ اتالاتىن زەڭ تۇقىمداسى AFT B1 جانە B2 توكسينىن شىعارادى, ال A.parasiticus دەيتىن زەڭ AFT B1, B2, G1 جانە G2 توكسيندەرىن بولەدى. اتالعان زەڭدەر جىلۋ-ىلعالدى ورتادا تەز تارالادى. ال ۆ1 افلاتوكسينى (AFB1) تابىلعان جاڭعاقتاردى جەۋ ادامداردا باۋىر وبىرىن تۋدىرۋى مۇمكىن. ۋىتتى اسەرى باۋىردى زاقىمداپ قويماي, بۇيرەكتىڭ دە سوزىلمالى اۋرۋلارىن تۋدىرۋى ىقتيمال. AFB1 مۋتاگەن سانالاتىندىقتان, دنق جاسۋشاسىن وزگەرتۋى مۇمكىن. بۇل ءارتۇرلى مۋتاتسيالار مەن گەنەتيكالىق اۋرۋلاردىڭ دامۋ قاۋپىن كۇشەيتەدى. AFB1-ءدىڭ تەراتوگەندىك اسەرى (ۇرىقتىڭ ۇسقىنسىزدىعى) دە بار, بۇعان قوسا بۇل بالا دامۋىنىڭ كەشىگۋىنە, باياۋلاۋىنا اكەلۋى مۇمكىن», دەدى لاۋرا تولەگەنقىزى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا قىتايدان اكەلىنگەن جاڭعاقتاردىڭ 35,8 پايىزىندا, وزبەكستاننان جەتكىزىلگەندەردىڭ 25,5 پايىزىندا, رەسەيدەن يمپورتتالعانداردىڭ 25 پايىزىندا, تۇركيادان اكەلىنگەندەردىڭ 19 پايىزىندا, ۆەتنامنان جەتكىزىلگەندەردىڭ 17,6 پايىزىندا ۆ1 افلاتوكسينىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىنەن اسقانى انىقتالدى.
«زەرتتەۋىمىزدە قىتايدا وندىرىلگەن جاڭعاقتىڭ 53 ۇلگىسىن تالدادىق. ونداعى (اسىرەسە گرەك جاڭعاعى, جەرجاڭعاق, ميندال جاڭعاقتارىنداعى) ۆ1 افلاتوكسينى ماكسيمالدى دەڭگەيدەن اسىپ ءتۇستى. ال وزبەكستاننان اكەلىنگەن 43 ۇلگىنىڭ ىشىندە افلاتوكسيندەردىڭ رۇقسات ەتىلگەن مانىنەن اسقان ۇلگىلەر قاتارىندا جەرجاڭعاق, جاڭعاق, پىستە (فيستاشكي), فۋندۋك, بادام بولدى. ورتاشا كونتسەنتراتسياسى 0,009 مگ/كگ قۇرادى. رەسەيدەن اكەلىنگەن جاڭعاقتارداعى ۆ1 افلاتوكسينىنىڭ ورتاشا ماكسيمالدى كونتسەنتراتسياسى 0,01 مگ/كگ پەكاندا سىنامالارىندا جانە جاڭعاقتا 0-0, 0009 مگ/كگ, فۋندۋكتا 0-0, 045 مگ/كگ بولدى. ءۇندىستاننان الدىرىلعان جاڭعاق سىناماسىندا ۆ1 افلاتوكسينىنىڭ ورتاشا كونتسەنتراتسياسى 0,015 مگ/كگ (19%), ۆەتنامنان يمپورتتالعان جاڭعاقتاردىڭ 17 سىناماسىنان 3 سىناما 17,6 پايىزدى كورسەتتى», دەدى عالىم.
ونىڭ پىكىرىنشە, جابدىقتار, پايدالانىلاتىن رەاگەنتتەر, ستاندارتتى ۇلگىلەر قۇنىنىڭ قىمباتتىعى, سونداي-اق پەرسونالدىڭ بىلىكتىلىگىنە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ جوعارىلاۋى وندىرىستىك كاسىپورىندارداعى جانە تاماق قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدارداعى سىناق زەرتحانالارىندا حروماتوگرافيالىق ادىستەردىڭ قولدانىلۋىن شەكتەيدى. حروماتوگرافيا دەگەنىمىز – زاتتاردىڭ قوسپالارىن ءبولۋ, تالداۋ, زاتتاردىڭ فيزيكا-حيميالىق قاسيەتىن زەرتتەۋ.
ەندى قايتپەك كەرەك؟ كوبىمىز جاڭعاقتاردى, جاڭعاق قوسىلعان ءتۇرلى تاتتىلەردى (بالمۇزداق, تورت, شوكولاد, كامپيتتەر), ءسۇت ونىمدەرىن (يوگۋرت, سۇزبە, كوكتەيل) تۇتىنامىز. ەڭ وكىنىشتىسى – زەرتتەۋ نىسانىنا اينالعان جاڭعاقتار استاناداعى كادىمگى تۇرعىندار كوپ باراتىن بازارلاردان («الەم», «شاپاعات», «استانالىق») تاڭداپ الىنعان. لاۋرا تولەگەنقىزىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن قۇرىلعان زەرتتەۋ توبىنىڭ مۇشەسى, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى «سانيتاريا» فاكۋلتەتىنىڭ ماگيسترانتى مارجان بەيسەنوۆا قاي جاڭعاقتىڭ قاۋىپتىرەك ەكەنىن ايتتى.
«زەرتتەۋدە ماعان بەرىلگەن جۇكتەمە بويىنشا جەرجاڭعاقتا ۆ1 افلاتوكسينىنىڭ بار-جوعىن انىقتادىم جانە دەتوكسيكاتسيا ءادىسىن ازىرلەدىم. بازارعا كەلىپ, قولمەن ەمەس, ارنايى قىسقىش قۇرالمەن ءبىر قوراپتاعى جاڭعاقتىڭ ءار جەرىنەن كونۆەرت ادىسىمەن, ياعني استىنان, بەتىنەن, ورتاسىنان, ءار شەتىنەن الىپ شىعامىن. زەرتحانالىق سىناققا الۋ ءۇشىن ءونىمنىڭ سالماعى كەمىندە 500 گرامم بولۋى كەرەك. زەرتحانادا جاڭعاقتى ءبىرىنشى ورگونالەپتيكالىق زەرتتەۋدەن وتكىزەمىن. بۇل – سەزىم مۇشەلەرى ارقىلى زەرتتەۋ, ياعني تاۋاردىڭ سىرتقى جاعىن, ءتۇر-ءتۇسىن, ءيىسىن, ءدامىن باقىلاۋ, باعالاۋ. مىسالى, مىنا ءبىر جاڭعاقتىڭ سىرتقى قابىعى جارىلعان, بۇدان جەتكىزۋ جاعدايىنىڭ تومەندىگىن بىلۋگە بولادى. ەندى بىرىندە قارايعانىن, كوگەرگەنىن كورەسىز, بۇل ءونىمدى ساقتاۋ ءتارتىبى ساقتالماعانىن, ىلعالدى ءارى جىلى جەردە تۇرعانىن بىلدىرەدى. جالپى, جەرجاڭعاق باسقاسىنا قاراعاندا قاۋىپتىرەك, ويتكەنى بۇل جەردىڭ استىندا وسەدى, وندا ىلعال جوعارى بولعاندىقتان, ونى زەڭ باسۋ قاۋپى دە جوعارى. ال زەڭ ساڭىراۋقۇلاقتارى ءوز كەزەگىندە ءتۇرلى افلاتوكسيندەردى تۋدىرادى», دەپ ءتۇسىندىردى جاس زەرتتەۋشى م.بەيسەنوۆا.
ماگيسترانتتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ساراپتاماعا الىنعان جاڭعاقتاردىڭ ءدامىن كورۋدىڭ دە ءوز ەرەجەسى بار. الدىمەن زەرتتەۋشى اۋزىن شايادى, ءدامىن تاتىپ كورگەنىمەن, ونى جۇتپاي, تۇكىرىپ تاستايدى, سوڭىندا قايتادان اۋزىن شايادى. ءبىز دە زەرتتەۋشىلەرمەن بىرگە جەرجاڭعاقتىڭ ءدامىن تاتقاندا قوڭىرقاي ءتۇستى جاڭعاقتىڭ ءدامى ادەتتەگىدەن اششىلاۋ كورىندى. بۇل دا بۇزىلعاننىڭ ءبىر بەلگىسى ەكەن. ورگونالەپتيكالىق زەرتتەۋلەردەن كەيىن ىلەسپە قۇجاتتاردى دايىندايدى. مۇندا ءونىمنىڭ تاڭبالىق ءنومىرى, قاي مەملەكەتتەن اكەلىنگەنى كورسەتىلەدى. سودان سوڭ فيزيكا-حيميالىق زەرتتەۋلەرگە كەزەك كەلەدى.
«جاڭعاقتى ۇگىتىپ, ىستىققا ارنالعان ىدىسقا سالىپ, قاقپاعىن جاۋىپ, پەشكە 30 مينۋتقا قىزدىرىپ, ىلعالدىلىقتى جويامىز. پەشكە سالماي تۇرعانداعى سالماعى مەن پەشتەن ىلعالدىلىعى جويىلىپ شىققان جاڭعاقتىڭ سالماعىن سالىستىرامىز. جەرجاڭعاقتا ىلعالدىلىق 9-12 پايىزدان اسپاۋى كەرەك, بىراق كوبىندە الدەقايدا اسىپ كەتكەنىن كوردىك. فيزيكا-حيميالىق زەرتتەۋلەردەن كەيىن ۆ1 افلاتوكسينىنىڭ بار-جوعىن ارنايى ريددەر قۇرىلعىسىمەن انىقتايمىز. بۇل يممۋنوفەرمەنتتىك تالداۋ دەپ اتالادى. وعان قاجەتتى ەرىتىندىنى قوسىپ, سكانەرلەيتىن قۇرىلعىنى سالعاندا نوۋتبۋكتەن ۆ1 افلاتوكسينىنىڭ مولشەرىن كورەمىز», دەدى م.بەيسەنوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋدە ۆ1 افلاتوكسينىنەن باسقا دا بوگدە, بوتەن زاتتاردىڭ, زيانكەستەردىڭ بار-جوعىن كورۋگە بولادى. بىراق افلاتوكسيندەر – وتە قاۋىپتى كونسوراگەن, زەڭ ساڭىراۋقۇلاقتارىنان بولىنەتىن مەتوبوليت. سول سەبەپتى وسى ءبىر زياندى زاتقا كوبىرەك باسىمدىق بەرىلىپ تۇر. بازارعا اكەلىنەتىن ەت-ءسۇت ونىمدەرىنە ساراپتاما جۇرگىزىلەدى. قاۋىپتى توكسيندەر تابىلعان جاڭعاقتار دا سولاي تەكسەرىلىپ, ارنايى رۇقساتپەن عانا ساتىلىمعا جىبەرىلۋدى قاجەت ەتەدى.
بۇدان سوڭ لاۋرا تولەگەنقىزى جۇقالاۋ بولعانىمەن, قاراپايىم ادامدارعا كەرەك كەڭەستەر تىزىلگەن كىتاپشاسىن كورسەتتى. ولار عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەسىندە تۇتىنۋشىلارعا ارنالعان ۇسىنىم ازىرلەپتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ۇسىنىمداعى قاراپايىم قاعيدالاردى ساقتاۋ تۇتىنۋشىلاردى ۇلكەن قاۋىپتەن قۇتقارىپ قالادى.
«بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن جاڭعاقتاردى سەنىمدى, تەكسەرىلگەن وندىرۋشىلەردەن, جەتكىزۋشىلەردەن الىڭىز. ءونىمدى ساتىپ الاردا ونىڭ بۇتىندىگىنە, ءتۇرلى زيانكەستەردىڭ جوقتىعىنا, سىرتىنىڭ ب ۇلىنبەگەنىنە, كوگەرمەگەنىنە, وتكىر ءيىستىڭ جوقتىعىنا كوز جەتكىزىڭىز. ساتىپ الىنعان جاڭعاقتاردى بولمە تەمپەراتۋراسىنداعى اعىندى سۋمەن شايىپ, اق ماتەريالعا 2 ساعات بويى بەتىن اشىق كەپتىرىپ, توق پەشكە 170-180 گرادۋس تەمپەراتۋراعا 10-15 مينۋت قويىپ الىڭىز. جاڭعاقتاردى تازا, قۇرعاق, جاقسى جابىلعان كونتەينەرلەردە ساقتاۋ كەرەك, ىلعالدى, جىلى جەردە ۇستاماعان ءجون», دەدى لاۋرا تولەگەنقىزى.
عىلىمي جوبا جەتەكشىسى مۇنىمەن شەكتەلمەي, ۇلتتىق باقىلاۋ جۇيەسىنە دە ۇسىنىم ازىرلەپ, كىتاپشاعا جيناقتاپتى. عالىم, بىرىنشىدەن, اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتى (كەدەندىك بەكەتتەر) مەن ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى (بازارلاردى ۆەتەريناريالىق-سانيتاريالىق ساراپتاۋ زەرتحانالارى), دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ۇلتتىق ساراپتاما ورتالىعى (ساۋدا جەلىلەرى) اراسىنداعى ءارتۇرلى جاڭعاقتاردىڭ قاۋىپسىزدىك تاسىلىنە قاتىستى بىتىراڭقىلىقتى جويۋدى; ەكىنشىدەن, جاڭعاقتارداعى ۆ1 افلاتوكسينىنىڭ قالدىق مولشەرىن انىقتاۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ەڭ ءىرى زەرتحانالارىن تىزىمگە ەنگىزۋدى; ۇشىنشىدەن, ەلدەگى بارلىق قالانىڭ بازارلارىنداعى ۆەتەريناريالىق-سانيتاريالىق ساراپتاما زەرتحانالارىندا جاڭعاقتى ىلعالدىلىققا مىندەتتى تەكسەرۋدى; تورتىنشىدەن, يمپورتتالعان جاڭعاقتاردا ۆ1 افلاكتوكسينىنىڭ بار-جوعىن تەكسەرۋ جانە سايكەستىك سەرتيفيكاتىن بەرۋدى; بەسىنشىدەن, جاڭعاق وندىرۋشىلەردىڭ زاڭسىز, ءجونسىز يمپورتتاۋشىلارىن انىقتاۋ ءۇشىن RASFF مىسالىندا ۇلتتىق ونلاين-بازانى ازىرلەۋدى; التىنشىدان, اليمەنتاريۋس كودەكسىنىڭ (تاماق ونىمدەرىندەگى لاستاۋشى قوسپالار جونىندەگى كوميتەت (CCCF15) حالىقارالىق ستاندارتىندا «جەرجاڭعاقتاعى افلاتوكسيندەر مولشەرىن 10 جانە 15 مكگ/كگ دەڭگەيىندە وزگەرتۋ تۋرالى» ماسەلەدە قازاقستانعا ەلدىك پوزيتسيا (قارسى) ۇستانۋدى ۇسىنىپ وتىر.
«عىلىمدا افلاتوكسيندەردىڭ اشىلعانىنا 60 جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى جانە الەمدەگى عىلىمي جەتىستىكتەرگە قاراماستان, تۇتىنۋشىلار ءالى كۇنگە قۇرامىنان AFB1 تابىلعان جاڭعاقتاردى تۇتىنىپ ءجۇر. ماسەلە نەدە؟ شەتەلدەن اكەلىنگەن تاۋاردى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا تەكسەرەدى, بىزدە ساقتالادى, سوسىن ساتىلادى. بازارداعى ءونىمدى اق حالاتتاعى سانيتاريا ماماندارى ورگانالەپتيكالىق تەكسەرىستەن وتكىزەدى, بىراق وتە سيرەك ساراپتايدى. ولار كەيدە ىلعالدىلىعىن دا تەكسەرەدى. ۇلتتىق ساراپتاما ورتالىعىنىڭ ماماندارى دا باقىلايدى, الايدا ولار ساۋدا ورتالىقتارىن عانا ارالايدى. مىسالى, ۇلتتىق ساراپتاما ورتالىعىنىڭ ماماندارى 2023 جىلى ەلىمىزدە B1 افلاتوكسينىنىڭ بار-جوعىن تەكسەرەتىن نەبارى 20 ساراپتاما جۇرگىزگەن. ءىس جۇزىندە مۇنى تەكسەرمەيدىگە جاتقىزسا دا بولادى», دەيدى لاۋرا تولەگەنقىزى.
زەرتتەۋ توبى قاراپايىم تۇتىنۋشىعا, ازىق-ت ۇلىكتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپتى ورگاندارعا عانا ەمەس, تاسىمالداۋشى كاسىپكەرلەرگە دە ۇسىنىم ازىرلەگەن. عالىم وندا بۇزىلعان جاڭعاقتاردى دەتوكسيكاتسيادان (قۇرامىنداعى توكسيندەردى جويۋ جولى) وتكىزۋدىڭ ءادىسى تۋرالى مالىمەت بەرگەن. بۇل – تاماقتى ىسىراپ ەتپەۋدىڭ عىلىمي جولى جانە كاسىپكەردى شىعىنعا باتىرمايتىن باعىت. شىن مانىندە جاس عالىمدار وسى ىزدەنىسى, زەرتتەۋى مەن ناتيجەسى ارقىلى بارلىق تاراپقا ماسەلەنى شەشۋدىڭ جۇيەلى جولىن سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي كورسەتىپ وتىر. ونى ەستيتىن ۇكىمەت, كاسىپكەر, تۇتىنۋشى بولسا, قانەكي.
