بىلىمگە قۇشتار ۇلت

قازاق دالاسىندا تۋىپ, قيىر­عا ءىلىم ىزدەپ اتتانىپ, الەم­گە ورتاق ءبىلىم مەن عى­لىم­­نىڭ وكىلى اتانعان­دار­دىڭ كوش باسىندا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي تۇر. ول – تۇركى ويشىل­دارىنىڭ ەڭ اتاق­تىسى, «الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» اتان­عان عۇلاما. اشىق دەرەك­كوز­دەرگە سۇيەنسەك, سوناۋ 870 جىلى قازىرگى وتىرار قالا­سىن­دا تۋىپ, تۋعان جەرىندە انا تىلىندە ساۋات اشىپ, كەيىن 12-16 جاس شاماسىندا كەرۋەنگە ىلەسىپ, ءبىلىم قۋىپ باعداتقا اتتانعان. ويشىل فيلوسوفيا, لوگيكا, ەتيكا, مەتافيزيكا, ءتىل ءبىلىمى, جاراتىلىستانۋ, گەو­گرافيا, ماتەماتيكا, مەدي­تسينا, مۋزىكا سالالارىنان 150-گە تارتا تراكتات جازىپ قال­دىردى.

ەل تاريحىنداعى قاي زاماندا دا ءوز كەزەڭىنە لايىق, سول ۋاقىتتىڭ تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن ءبىلىم الۋعا ۇمتىل­عان­دار جەتەرلىك. سونىڭ ءبىر بەلە­سىن­دە كەڭەس وداعى قۇرىل­عان­عا دەيىن ءبىلىم الىپ, ءوزىن تۇلعا رەتىندە قالىپتاستىرعان جانە قازاق ەلىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان شوقان, ىبىراي, اباي, ودان ءسال بەرىرەكتە ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ, مۇس­تافا سىندى ارىستارىمىز تۇر. ءاربىرىنىڭ شوقتىعى بيىك. دەسەك تە, سولاردىڭ ىشىندە تاقى­رىپقا ساي ارنايى اتاپ وتە­تىنى – شوقاننىڭ سول كەز­دەگى ەڭ تاڭداۋلى وقۋ ورنى سانالعان ءسىبىر كادەت كورپۋ­سىن بىتىرگەنى, سونداي-اق ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان مەن تاۋەلسىز ءارى ءبىرتۇتاس تۇركىس­تان­نىڭ يدەولوگى مۇستافا شوقايدىڭ جوعارى ءبىلىم الۋى. ءاليحاندى اكەسى 9 جا­سىندا قارقارالىداعى مولدا­نىڭ قولىنا وقۋعا بەردى. بىراق زەردەلى بالا مولدادان وقى­عان­داردان گورى مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندەردىڭ ساۋات­تى­­­­راق ەكەنىن اڭعارىپ, قالا­دا­عى ءۇش كلاستىق باستاۋىش مەك­­تەپكە ءوز ەركىمەن اۋىسىپ العان. 1879-1886 جىلدارى قار­قارالى قالاسىنداعى قازاق بالا­لارىنا ارنالعان مەكتەپتە وقىدى. وسىدان-اق ءحىح عاسىردا وقۋ قۋعان دارىندىلارعا ءبىلىم بەرەرلىك مەكتەپ بولعانىن اڭعارۋعا بولادى. ءاليحان مۇنىمەن دە شەكتەلمەي, ومبىداعى تەح­ني­كالىق ۋچيليششەنى «تەح­نيك» ماماندىعى بويىنشا ءبىتىردى. سودان سوڭ سانكت-پەتەربۋرگتەگى ورمان شارۋا­شى­­لىعى ينستيتۋتىنىڭ ەكو­­­­نوميكا فاكۋلتەتىندە وقى­دى. اۋەلى اۋىل مولداسىنان حات تانىعان مۇستافا شوقاي دا تاشكەنتتەگى ەرلەر گيم­­­­­نازياسىن ءبىتىرىپ, كەيىن پە­تەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن ءتامامدادى. ول اعىلشىن, فرانتسۋز, تۇرىك, وزبەك, ورىس تىلدەرىن بىلگەن.

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى داۋرەن ەسكەكباەۆ 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنە دەيىن 120-دان اسا قازاقتىڭ جوعارى ءبىلىمى بولعانىن ايتادى.

– قازان توڭكەرىسىنە دەيىن ورتالىق ازيا مەن قازاقستان اۋماعىندا بىردە-ءبىر جوعارعى وقۋ ورنى بولماعانى بەلگىلى. ءبىراز عالىم قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى جوعارى وقۋ ورىندارى رەتىندە شىمكەنت, اۋليە­اتا, تۇركىستان, اقمەشىت مەدرە­سە­لەرىن اتاپ ءجۇر. ەۋروپادا جوعارى مەكتەپتى بىتىرگەن جانە پاتشالىق رەسەي وقۋ ورىندارىندا قوعامدىق عىلىمدار سالاسىندا ءبىلىم العان جەرگى­لىك­تى ۇلت وكىلدەرى وتە سيرەك ەدى. بۇل تۋرالى اكادەميك ك.نۇرپەيىس: «XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا قالىپتاسقان قازاق زيالى قاۋىمى نەگىزىنەن پەتەربۋرگ, تارتۋ, ۆارشاۆا, ماسكەۋ, قازان, وفە, تاشكەنت, ومبى, توم ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن ينستيتۋتتارىندا, باسقا دا قالالارداعى ارناۋلى ورتا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الدى. جەكەلەگەن قازاق جاستارى تۇركيا مەن مىسىر سياقتى ەلدەردە مۇ­سىل­ماندىق جوعارى مەكتەپ­تەردە وقىدى», دەپ جازدى. XX عاسىردىڭ باسىنا قاراي قازاق زيالىلارىنىڭ قالىپتاسۋ ءۇردىسى ءجۇردى, ولار­دىڭ ءبىر بولىگى ەۋروپالىق ءبىلىم العاندار ەدى. وسى باعىتتاعى ارنايى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, XIX عاسىردىڭ 20-جىلدارىنان 1917 جىلعا دەيىن قازان ۋني­ۆەر­سيتەتىندە وتىزدان اسا قا­زاق بالاسى ءبىلىم الىپ, ونىڭ ون جەتىسى زاڭ فاكۋلتەتىن تامام­داعان. جالپى, توڭكە­رىس­كە دەيىن 120-دان اسا قازاقتىڭ جوعارى ءبىلىمى بولسا, 700-دەن كوبى ورتا ءبىلىم العان ەكەن. نەگىزى XX عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە جوعارى ءبىلىم العان قازاقتار تۋرالى ارنايى زەرتتەۋلەر بولعان جوق. سودان دا بولار كەڭەس داۋىرىندەگى كەي ەڭبەكتەردە «كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىن نەبارى 22 عانا قازاق ۇلتى وكىلىنىڭ جو­عا­رى ءبىلىمى بولدى» دەگەن مالى­مەتتەر نەگىزگە الىنعان, – دەيدى عالىم د.ەسكەكباەۆ.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, جوعارى ءبىلىم العان قازاقتار تۋرالى كەزىندەگى «ايقاپ» جۋرنالى مەن «قازاق» گازەتىن­دە­گى ماقالالاردان نەمەسە كە­يىن­گى جىلدارى جاريالانعان ەستە­لىكتەردەن عانا بىلۋگە بولادى. ماسەلەن, م.شوقاي رە­داك­تورلىق ەتكەن «جاس تۇركىس­تان» جۋرنالىنىڭ 1929 جىلعى 7-8 سانىندا «عازىمبەك ءبىرىم­جانوۆ سۇرگىندە, عابدۋلۋاقاب قاماۋدا» دەگەن ماقالاداعى: «بەرلين جوعارى اۋىلشارۋا­شىلىق مەكتەبىن ءبىتىرىپ, قىز­مەت ەتپەك ءۇشىن تۇركىستانعا قايتىپ كەتكەن عابدۋلۋاقاب مارات قاماۋعا الىنعان جانە عازىمبەك ءبىرىمجانوۆ سۇرگىنگە ايدالعان. ەۋروپادا جوعارى مەكتەپتى ءبىتىرىپ, جۇرتىمىزعا قايتقان جالعىز سول ەكى عانا جىگىت ەدى», دەگەن شاعىن عانا ۇزىندىدە قانشاما ماعلۇمات جاتىر.

عالىم د.ەسكەكباەۆ «XIX عاسىردا ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبى­لىم العان قازاقتار» دەپ اتا­لاتىن دەرەكتەر ءتىزىمىن ازىر­لەگەن. اۆتور بۇل ءتىزىمنىڭ تولىق ەمەس ەكەنىن, سوندىقتان مۇم­كىندىگىنشە مەملەكەتتىك گرانت­تىق باعدارلامالار ايا­سىن­دا ءالى دە رەسەيدەگى مۇ­را­عات قورلارىنان تولىق­تاي زەرتتەۋدى قاجەت ەتە­تىنىن ەسكەرتتى. تىزىمدە سانكت-پە­تەر­بۋرگ, توم, قازان, ىس­تان­بۇل, ماسكەۋ ۋني­ۆەرسي­تەتىن, قازانداعى مال دارى­گەرلەرى ينس­تيتۋتىن, قازان­داعى دۋحوۆنايا اكادەميانى, سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەر­سي­تە­تىنىڭ اسكەري مەديتسينا اكادەمياسىن بىتىرگەن قازاقتار بار. حX عاسىردىڭ باس كەزىنەن توڭكەرىسكە دەيىن ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىلىم العان قازاق زيا­­لى­لارىنىڭ دا ءتىزىمىن جا­­ساپتى. وندا جوعارىدا اتال­­عان ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن قاتار 1909 جىلى مىسىردا (ەگي­پەت) ءال-قاھيرا (كاير) ۋني­ۆەر­­سيتەتىن, ۆارشاۆاداعى مال دارىگەرلەرى ينستيتۋتىن, ساراتوۆ, كيەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن قازاقتار قوسىلعان. وسى تولىق ەمەس تىزىمدەگى ما­لىمەتتەردىڭ وزىنەن-اق ءحىح عاسىردان باستاپ قازاق زيالىلارى شەتەلدە وقۋعا, بىلىمگە ۇمتىلعانىن كورەمىز.

تاريحشى-عالىم الماس ءجۇنىس­باي رەۆوليۋتسياعا دە­يىن ەلدەن جىراقتاپ ءبىلىم العان قازاق زيالىلارىنىڭ جار­قىن وكىلدەرىن العاشقى «بولاشاقتىقتارعا» تەڭەدى.

– قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, توڭكەرىسكە دەيىن رەسەيگە بارىپ ءبىلىم العان قازاق جاستارى العاشقى «بولاشاقتىقتار» ەدى. رەۆوليۋتسياعا دەيىن رەسەيدەگى جوعارى بىلىمگە ساناۋلى قازاق جاستارى عانا قول جەتكىزدى. ويت­كەنى بۇل ۋاقىتتا رەسەيگە بارىپ ءبىلىم الۋ شىعىنى كوپ ءارى ۇزاق شارۋا ەدى. ونىڭ ءبىر تالابى – ورىس بيلىگى قازاق جەرىندە اشقان ورتا ءبىلىم ورنىن اياقتاپ, رەسەيدىڭ وقۋ ورنىنان, جەرگىلىكتى بيلىك ورگانىنان رۇقسات الىپ, ارنايى سىناق ەمتيحاندارىن تاپسىرۋ. قازاق جاستارىن رەسەيگە وقۋعا جىبەرۋدە تەك جەرگىلىكتى وتارلىق بيلىك قانا ەمەس, جەرگىلىكتى قازاقتار دا مۇددەلى بولدى. قازاق جاس­تارىنا دەمەۋشىلىك جاساعان اۋقات­تى قازاقتار ولار كوزىن اشىپ, ەلگە ورالعان سوڭ, قا­زاق­تىڭ مۇددەسىن قورعاي­تى­نىنا سەنگىسى كەلدى. تاريح كور­سەتكەندەي, رەسەيدە ءبىلىم العان جاستاردىڭ ءبىراز بولىگى, ەڭ الدىمەن, زاڭ فاكۋلتەتتەرىندە وقىپ, كەيىن قوعامدىق-ساياسي ومىرگە ارالاسۋ ارقىلى ورىس بيلىگى الدىندا قازاقتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا تالپىندى. بولشەۆيكتەر بيلىگى ورناعان سوڭ, رەسەيدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇ­يەسى تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشى­رادى. الاساپىران زاماندا دا قازاق جاستارى رەسەيدىڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا تالپىندى. ساياسي بەدەل جيناقتاعان قازاق قايراتكەرلەرى دە قازاق جاستارىنىڭ بۇل تالپىنىسىنا قولداۋ بىلدىرۋگە ۇمتىلدى. مىسالى, 1922 جىلى تۇرار رىسقۇلوۆ ركفسر ۇلت ىس­تەر جونىندەگى حالىق كو­ميس­­سارياتىندا قىزمەت ەتكەن ۋاقىتتا ماسكەۋدەگى شى­عىس تىلدەرى ينستيتۋتىنا (كەيىننەن ن.ناري­مانوۆ اتىنداعى شى­عىس­­­تانۋ ينستيتۋتى, قازىر­­­­گى ماس­كەۋ مەملە­كەتتىك حالىق­­­ارالىق قاتى­ناس­تار ينستيتۋتى) رەۆيزيا جۇر­گىزىپ, ونىڭ جۇمىسىن قاي­تا قۇرعان كەزدە, تۇركىستان ولكەسىنىڭ جاستارىنا ارنايى 10 ءبىلىم گرانتىن ءبولدىرتىپ بەردى, – دەدى ا.ءجۇنىسباي.

تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا, ازامات سوعىسى جانە اشار­شى­لىق جىلدارى تۇركىس­تان­نىڭ قيراعان اۋىل شارۋا­­شىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ارنايى ءبىلىمدى مامانداردان مۇقتاجدىق كور­گەن تۇركىستان وكىمەتى س.اسفەن­دياروۆ باسقارعان جەر-سۋ حا­لىق كوميسسارياتى ار­قىلى تۇر­كىستاننىڭ جاستارىن ەۋ­رو­­پاعا وقۋعا جىبەرۋدىڭ ارنا­يى جوباسىن قولعا الدى. سول ارقىلى قازاقتىڭ 4 تالاپشىل جاسى گەرمانيانىڭ جە­تەكشى اۋىلشارۋاشىلىق وقۋ ورىندارىنا وقۋعا اتتاندى. ۇكىمەتتىڭ قار­جى­سىنا وقى­عان­دىقتان, بۇل جاس­تار كەيىن تۇركىستان مەن قازاق­ستانعا ورالىپ, ءتۇرلى كەڭەستىك مەكەمەلەردە, ءوندىرىس ورىندا­رىن­دا جۇمىس ىستەپ, ەل يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتتى. ياعني رىس­قۇلوۆ پەن اسفەندياروۆ سىن­دى ال­دىڭعى قاتارلى قا­زاق قاي­رات­­كەرلەرىنىڭ ءۇمىتىن اقتاعان بولاتىن.

كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا «رە­ۆوليۋتسياعا دەيىن قازاقتىڭ ەكى-اق پايىزى ساۋاتتى بولعان» دەگەن دەرەك ءجيى ايتىلدى. ال­بەتتە, مۇنىڭ جالعان ەكەنى انىق. ونى جوعارىدا ءبىز كەل­تىرگەن دەرەكتەردەن-اق باي­قاۋعا بولادى. شىن مانىندە, قازاق – بىلىمگە قۇشتار ۇلت.