XX عاسىردا قازاق زيالىلارى كوتەرگەن ايەل تەڭدىگى ماسەلەسى قوعامعا ءورت تاستاعانداي تالقى تۋعىزدى. قاراڭعى سانا مەن دۇمشە مولدالار كەسىرىنەن ايەل-انالار دارمەنسىز, دارەجەسى تومەن, باقىرعا ايىرباستار م ۇلىك ىسپەتتى دەڭگەيگە ءتۇسىپ, جەكە قۇقىقتارى اياققا تاپتالدى. ادەبيەتىمىزدەگى «قالىڭ مال», «باقىتسىز جامال», «شۇعانىڭ بەلگىسى», «اقبىلەك» سىندى شىعارمالاردا كەڭىنەن جازىلعان قوردالى ماسەلە ساۋلەلى ۇرپاقتىڭ ىلگەرى جىلجۋىنا كەرى اسەر ەتتى. مۇحتار اۋەزوۆ «ادامدىق نەگىزى – ايەل» اتتى ماقالاسىندا: «ال, قازاق, مەشەل بولىپ قالام دەمەسەڭ, تاعلىمىڭدى, بەسىگىڭدى تۇزە! ونى تۇزەيمىن دەسەڭ, ايەلدىڭ ءحالىن تۇزە!» – دەپ الاش بالاسىنا جار سالدى.
سۋرەتشى لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ «مونا ليزا» سۋرەتى كوركەمونەر سالاسىنداعى ەڭ وزىق تۋىندىنىڭ قاتارىندا. كەيبىر دەرەكتەردە 1503-1505 جىلدارى سالىنعانى تۋرالى دەرەكتەر ايتىلعانىمەن, ەڭبەكتىڭ ناقتى تۋعان جىلى بەلگىسىز. سۋرەتتە فلورەنتسيالىق ماتا ساتۋشى فرانچەسكو دەل دجوكوندونىڭ ايەلى ليزا گەراردينيدىڭ بەينەسى سالىنعان دەگەن جورامال بار. وسى ۋاقىتقا دەيىن ايتىلعان «مونا ليزا» تۋرالى پىكىرلەر مەن تۇسپال-جورامالدار, سىني كوزقاراس پەن تاڭدانىستى تولعامدار جەتەرلىك. «مونا ليزانىڭ» جۇمباق بەينەسى كورەرمەنگە وي سالىپ, ونەر يەلەرىن شابىتتاندىرىپ كەلەدى. رومانتيك-جازۋشى تەوفيل گوتە تۋىندىنىڭ باستى «ارحيمەدتىك تەتىگى» سۋرەتشىنىڭ دجوكوندانىڭ جۇمباق كۇلكىسىن ويلاپ تابۋىندا دەپ تۇسىندىرەدى. ۆازاري ايەل كۇلكىسىن جاي عانا سۇيكىمدى دەپ اتاپ وتسە, گوتە سۋرەتتىڭ باستى قۇندىلىعىن, جۇرەكتى شىمشىپ, عاشىق ەتپەي قويمايتىن ارتىقشىلىعىن سيقىرلى كۇلكىدەن تابادى. ءيا, جالعىز «مونا ليزا» ەمەس, يان ۆەرمەەردىڭ «جاۋھار سىرعالى قىزى», فرانسۋا بۋشەنىڭ «مادام دە پومپادۋر» سىندى تۋىندىلار الەمدىك ونەر ساحناسىندا جوعارى ماڭىزعا يە.
ەگەر ايەل پسيحولوگياسىن زەرتتەۋ جوباسى قۇرىلىپ, ءجۇز توم ەڭبەك جازىلسا دا, ايەل جانىنىڭ كوللاجىن تولىق جاساي الماس ەدى. «بارلىق ونەردىڭ باستاۋى – ايەل». كەز كەلگەن ۇلى تۇلعانىڭ سوڭىندا قاجىرلى ايەل تۇرعانىن كورەمىز. ورىس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى فەدور دوستوەۆسكي فيلوسوفيالىق يىرىمگە باي «اعايىندى كارامازوۆتارىن» سۇيىكتى ايەلىنە ارناعانى ءمالىم. ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرى اننا گريگورەۆنا دوستوەۆسكيدىڭ بۇل تۋىندىنى جازۋىنا اسا كوپ ىقپال ەتكەنىن ايتادى. لەۆ تولستوي اننا حانىممەن ءبىر-ەكى رەت جولىعىپ, از-ماز سويلەسكەننەن سوڭ: «كوپ ورىس جازۋشىلارىنىڭ دوستوەۆسكيدىڭ ايەلى سەكىلدى ايەلى بولسا, ولار وزدەرىن ودان دا مىقتى سەزىنەر ەدى», دەگەن ەكەن. ال اننا گريگورەۆنا لەۆ تولستويدىڭ ايەلى سوفيا اندرەەۆناعا 1910 جىلدىڭ 7 قاراشاسىندا جولداعان حاتىندا: «ەگەر ءسىزدىڭ قادىرلى ەرىڭىزگە 83 جاسقا دەيىن ءومىر ءسۇرۋ بۇيىرسا, وندا بۇل ءۇشىن كۇللى رەسەي سىزگە قارىزدار... ءسىزدىڭ وعان دەگەن قالتقىسىز قامقورلىعىڭىز بەن ىستىق ماحابباتىڭىز ءۇشىن» دەپ جازادى.
پوەزيادا ارۋلار, ايەلدەر ورنى وراسان. ماحاببات, ىڭكارلىك, سۇيىسپەنشىلىك نەگىزىندە تۇرعان ايەلدەر قاۋىمى حاقىندا قالام تارتپاعان اقىن جوق.
«ايەلدەر-اي!
ءايايلار-اي, قۋلار-اي,
جانارلاردىڭ جاۋىن الىپ تۇرعانى-اي!
بىلە تۇرا بۇيرەكتەرىڭ بۇلك ەتىپ,
كەتەسىڭدەر تىڭداي تۇرا, تىڭداماي».
مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ولەڭىندە ايەل بەينەسىنىڭ شۇڭعىما قىرلارى اشىلادى. نازدى ەركەلىگى, اقكەربەز قىلىعى, بۇلعىنداي بۇلقىنعان اجارى كوڭىلگە ەنەدى.
ايگىلى بەتحوۆەننىڭ «ەليزاعا» اتتى تۋىندىسى قانشا ۋاقىتتان بەرى مۋزىكا ونەرىنىڭ التىن جاۋھارى بولىپ كەلەدى. جاھاندىق مۋزىكالىق مەكتەپتەردىڭ ءاربىرىنىڭ كەستەسىنە ەنگەن سيرەك ەڭبەكتىڭ تۋىنا پيانيست, بەتحوۆەننىڭ ءوز شاكىرتى تەرەزە مالفاتتي فون رورەنباح تسۋ دەتستسا سەبەپ بولعان دەسەدى. كومپوزيتور شاكىرتىنە كوڭىلى قۇلاپ ءسوز سالعانىمەن, قىزدىڭ قارسىلىعىنا تاپ بولادى. ءساتسىز ماحاببات سالدارىنان اتالعان تۋىندى دۇنيەگە كەلگەن. ال 2009 جىلى جاسالعان بەرليندىك مۋزىكا زەرتتەۋشىلەرىنىڭ جورامالى بويىنشا كومپوزيتوردىڭ بۇل ەڭبەگى جاقىن دوسىنىڭ قارىنداسى ەليزابەت رەكەلگە ارنالعان. سونىمەن قاتار كانادالىق مۋزىكاتانۋشى ريتا ستەبليننىڭ پىكىرىنشە, «ەليزاعا» تۋىندىسى ەليزا بارەنسفەلدكە تارتۋ ەتىلگەن. قالاي دەسەك تە, دانىشپان بەتحوۆەننىڭ ولمەس تۋىندىسى سەزىمتال جۇرەكتەردىڭ نازىك ۇلپاسىن وياتىپ, كەۋدەگە ىزگىلىك پەن مەيىرىم تاسقىنىن قۇيىپ كەلەدى.
ايەل بەينەسى – ونەردىڭ قاينار بۇلاعى, قوزعاۋشى تەتىگى. بۇعان دەيىن تۋعان ىرگەلى ەڭبەكتەر لەگى ءار عاسىردا ومىرگە كەلگەن جاڭا ۇرپاقتىڭ باعاسىن الىپ, سان ءتۇرلى كوزقاراس جيىنىمەن تۇرلەنە بەرمەك.
