ۋنيۆەرسيتەتتەگى عىلىمنىڭ ارىپتەستىك الەۋەتى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىن­دەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق ساياساتىنىڭ الداعى باسىمدىقتارىن اتاپ بەرگەن ەدى.

«قاي زاماندا دا دامۋدىڭ باستى كىلتى – عىلىم. ادامزات تاريحىنداعى جەتىستىكتىڭ بارلىعى – ءبىلىمنىڭ جەمىسى. اسىرەسە قازىرگى وزىق تەحنولوگيا داۋىرىندە عىلىمسىز العا باسۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان مەن عىلىمدى دامىتۋ ىسىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىرمىن. وسى وزەكتى ماسەلە بويىنشا سايلاۋ الدىنداعى باعدارلامادا ارنايى ءوز پىكىرىمدى ايتتىم. سەبەبى عىلىمدى دامىتۋ – مەملەكەت ساياساتىنداعى ەڭ ماڭىزدى باعىتتىڭ ءبىرى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە ۇزاق جىل بويى وعان باسا نازار اۋدارىلعان جوق. سوعان بايلانىستى شەشىمىن تاپپاي جاتقان ماسەلەلەر از ەمەس. ءتىپتى بۇل سالا ارتتا قالدى دەۋگە بولادى. ءبىز وركەنيەتتى ەل بولامىز دەسەك, وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋىمىز كەرەك. ۇكىمەت قازاقستاندا عىلىمنىڭ اشىق مودەلىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن, عىلىمدى دامىتۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن زاڭ جۇزىندە بەكىتىپ, مەملەكەتتىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن كۇشەيتكەن ءجون», دەدى پرەزيدەنت.

ونىڭ ايتۋىنشا, عىلىم مەن تەح­نولوگيالىق ساياسات تۋرالى ارنايى زاڭ ازىرلەۋ كەرەك. بيزنەستى عىلىمعا قارجى قۇيۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن سالىق جەڭىلدىكتەرى مەن ينۆەستيتسيالىق پرەفەرەنتسيالاردى «اۋقىمدى شەگە­رىم­دەر» تۇرىندە ەنگىزۋ قاجەت. ياعني بيزنەس ەكونوميكانىڭ وندىرىستىك سەك­تور­لارىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس­تارىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن عىلىمي قوعامداستىقپەن ىنتىماقتاسۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ءيا, بيزنەس دەگەنىمىز – ءوندىرىستىڭ تابىسى. ال وندىرىستەگى تابىستىڭ ارتۋى ءۇشىن ءونىم ءوندىرۋدىڭ ءار كەزەڭى الدىمەن زەرتتەلىپ, ناتيجەسى الدىن الا بولجانىپ, جان-جاقتى جۇيەلەنۋگە ءتيىس. مۇنى البەتتە عىلىم, عىلىمي قاۋىمداستىق ىسكە اسىرادى. وسى رەتتە عىلىمنىڭ ءبىر بولىگى بولاتىن, بولۋى قاجەت جوعارى وقۋ ورىندارى قالاي ارەكەت ەتىپ جاتىر؟ ءوندىرىس ورىندارىمەن, وزگە دە ۇيىمدارمەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەگى عىلىمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا, ءارى ءوندىرىستىڭ ءونىمىن كوبەيتۋگە, ءوندىرىسى, دامۋى ارتتا قالعان سالالارعا مامان دايارلاۋعا قانشالىقتى كۇش سالىپ ءجۇر؟ وسى سۇراققا جاۋاپ تابۋ ماقساتىندا شولۋ جاساپ كورۋدى ءجون سانادىق.

نەمىس-قازاق عالىمدارى تەر­مو­يادرو­­لىق تەحنولوگيالاردى بىرگە زەرت­تەمەك. يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى مەن الەمدەگى ەڭ جوعارعى عىلىمي-زەرت­تەۋ جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى سانالاتىن كارلسرۋە تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى ءوزارا مەمو­ران­دۋمعا قول قويدى. ءدال وسى ەكى­جاقتى كەلىسىم تەرمويادرولىق تەحنولو­گيالار سالاسىندا بىرلەسكەن عىلىمي-قولدانبالى جوبالاردى ازىرلەۋگە, سونى­مەن قاتار ولاردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋ, ەكى ەلدىڭ عالىمدارى اراسىندا تاجىريبە مەن ءبىلىم الماسۋ ءۇشىن تۇراقتى جانە ءوزارا ءتيىمدى مۇم­كىندىكتەر جاساۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق بۇل ىنتىماقتاستىق وسى كەزدەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن جانە عىلىمي الەۋەتتى كەڭەيتىپ قانا قويماي, بولاشاق فيزيكا سالاسىنداعى ماماندارعا ساپالى ءبىلىم بەرۋگە مۇمكىندىك جاساماق.

ال ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن «الماتى ەلەكتر ستانتسيالارى» اكتسيونەرلىك قوعامى بىر­­لەسىپ «جاسىل» سۋتەگىن شىعارماق. تاراپتار قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە گاز-سۋتەگى وتىنىنىڭ قوسپاسىن پايدالانۋ باعىتىندا ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا ءىس-قيمىل تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. وسى ارقىلى اتموسفەراعا بولىنەتىن زياندى قالدىقتاردى ازايتۋ ءۇشىن وتىننىڭ جاڭا ءتۇرىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسىن ازىرلەۋگە كەلىستى. اتالعان ۋنيۆەرسيتەت پەن ەلەكتر ستانسالارى بىرلەسكەن جوباسى «جاسىل» سۋتەگىن ونەركاسىپتىك دەڭگەيدە ءوندىرۋ جانە ونى تابيعي گازبەن وڭتايلى ارالاستىرۋ مۇمكىندىكتەرىن انىقتاۋعا باعىتتالعان. جاڭا تەحنولوگيا اتموسفەراعا كومىرقىشقىل ديوكسيدى قالدىقتارىن ازايتۋعا, تابيعي گازدىڭ جاعىلۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ونىڭ شىعىندارىن تومەندەتۋگە قاجەت.

س.وتەباەۆ اتىنداعى اتىراۋ مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتىندە زاماناۋي زەرتحانا اشىلدى. زەرتحانا ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشى-عالىمدارعا ءوز يدەيا­لارىن جۇزەگە اسىرۋعا, ءتۇرلى ەكسپەريمەنت پەن زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اتاپ ايتساق, بۇل جەردە 25 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا 394 زەرتحانالىق جۇمىستى ورىنداۋعا بولادى. اتمگۋ الداعى وقۋ جىلىنان باستاپ «ونەركاسىپتىك ەنەرگەتيكا» ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ بارلىق تاجىريبەلىك ساباعىن زەرتحانالىق ساباققا اۋىستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل قادام تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن, زەرتتەۋگە باعىتتالعان وقىتۋ ءۇردىسىن قالىپتاستىرۋعا وڭ ىقپال ەتەدى. وسى زەرتحانا دا – ۋنيۆەرسيتەت پەن تەڭىزشەۆرويل كومپانياسىنىڭ ارىپتەستىك ورناتۋىنىڭ ناتيجەسى.

س.تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىم­­دارى مەن جىلقىشىلار بىرىگىپ سەلەك­­تسيالىق جۇمىستار جۇرگىزگەن. جاقىندا تورايعىر اۋىلىندا ۇيىم­داس­تىرىلعان «قازاقستاندا جانە ىرگەلەس مەملەكەتتەردە تابىن جىلقى شارۋا­شى­لىعىنىڭ جاي-كۇيى مەن دامۋى» اتتى حا­لىق­ارا­لىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا اياسىندا سەلەكتسيالىق جۇمىستارىنىڭ ناتي­جەلەرى كورسەتىلگەن اسىل تۇقىمدى جىل­قىلاردىڭ كورمەسى ءوتتى. عالىمدار مەن جىلقىشىلاردىڭ وسىنداي بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە پاۆلودار وبلىسىندا جىلقى سانى 250 مىڭ باسقا دەيىن وسكەن. س.تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتى بىرنەشە جىلدان بەرى قازاقستاننىڭ جىلقى وسىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىمەن ارىپ­تەستىك ورناتىپ, جۇمىس ىستەپ كەلەدى. س.توراي­عى­روۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى­ ەركىن سادىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل­قى­لارمەن اينالىساتىن اۋىل شارۋا­شىلىعى تا­ۋارىن وندىرۋشىلەر عىلىمنىڭ وسى سالا­سىن دامىتۋعا كومەكتەسەتىنىن تۇسىنەدى, سوندىقتان ولار اتالعان ۋنيۆەرسيتەت وكىلدەرىمەن ۇنەمى بايلانىستا. وتكەنى ساپالى ءارى تابىستى ءونىم وندىرۋدە بيزنەس پەن عىلىمنىڭ «دوستىعى» ءاردايىم ارىپتەستىكتە جۇمىس ىستەۋى اسا ماڭىزدى.

قازاق سپورت جانە تۋريزم اكادەمياسى مەن ەتنوسپورت قاۋىمداستىعى بىرلەسىپ ات سپورتىنان كاسىبي ماماندار دايارلاۋدى قولعا الدى. بۇل ۇلكەن ءىس تە كەشەندى جۇمىستى جانە, ەڭ الدىمەن, زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. سەبەبى كادر دايار­لاۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن قۇراستىرۋ كەرەك. بىراق مۇنىمەن ءىس بىتپەسى انىق. سوندىقتان اتالعان اكادەميا مەن قاۋىمداستىق ات سپورت تۇرلەرىن وقىتاتىن ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە, سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ ءىس-شارالارىن, كونفەرەنتسيالاردى, سەمينارلاردى, سيمپوزيۋمداردى, عىلىمي زەرتتەۋ جوبالارىن دايىنداۋ جانە ونى ىسكە اسىرۋ, بولاشاق مامانداردى دايارلاۋدا زاماناۋي يننوۆاتسيالىق ادىستەمەلەردى قولدانۋعا ۋاعدالاستى.

Maqsut Narikbayev University-دە Financial and Data Science Lab: Refinitiv زەرت­حاناسى اشىلدى. Thomson Reuters جانە Eikon رەتىندە بەلگىلى قارجىلىق نارىق دەرەك­تەرىن جەتكىزۋشى Refinitiv Workspace الەم­دەگى جەتەكشى پروۆايدەرلەردىڭ ءبىرى سانا­لاتىن لوندون قور بيرجاسى توبىنا تيە­سىلى (LSEG). جاڭادان اشىلعان زەرت­حا­نا­­دا اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنت­تەرى مەن وقىتۋشىلارى جاھاندىق قار­جى­لىق دەرەك­تەرگە, جاڭالىقتارعا جانە ماتە­ريال­دارعا قول جەتكىزە وتىرىپ, Refinitiv دە­رەكتەر بازاسىمەن جۇمىس ىستەۋ­گە مۇم­كىن­دىگى بار. ولار وسى ارقىلى قار­جى نا­رىعىنىڭ قوزعالىسىن تالداپ, الەم­دىك بانك سەكتورىنداعى جاعدايلار مەن كوم­پا­نيا­لاردىڭ ينۆەستيتسيالىق تار­تىم­دى­لى­عى تۋرالى اناليتيكالىق دەرەكتەردى جاساي الادى.

Baitursynuly University بازاسىندا North West Agriculture and forestry university-مەن بىرلەسىپ اگروورتالىق اشىلماق.

ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن سولتۇستىك-باتىس اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ورمان شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتىمەن (NWAFU – North West Agriculture and forestry university) ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتقا قول قويدى. مىنە, ەندى ەكى تاراپ قوستاناي جەرىندە اگرونوميا, ۆەتە­رينارلىق مەديتسينا, ەكولوگيا جانە بيو­لوگيا سالاسىندا بىرلەسكەن عىلىمي زەرت­تەۋلەر جۇرگىزۋدى قولعا الماق. وسى ماق­ساتتا Baitursynuly University بازاسىندا اگرو­ورتالىق قۇرى­لادى. وندا NWAFU-مەن بىرلەسىپ ۋنيۆەر­سيتەت عالىمدارى اۋىل شارۋا­شىلىعى داقىلدارىنىڭ جاڭا سورت­تارىن سىناقتان وتكىزەدى. بۇل ءۇشىن ۋني­ۆەرسيتەت جانىنداعى قولدانبالى بيو­تەحنولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋ­تى­نىڭ بازاسىندا كارتوپتىڭ ۆيرۋسسىز تۇ­قىم­دىق ماتەريالىنىڭ زەرتحاناسى اشىلادى. جاقىن ارادا قوستانايلىق عالىمدار تاعىلىمدامادان ءوتۋ ءۇشىن قىتايعا بارادى, ال 2024 جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستايدى.

قورىتا ايتقاندا, شولۋدان ۋنيۆەر­سي­تەتتەردىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋ باعىتىندا وندىرىستىك ورىندارمەن, بيزنەس وكىلدەرىمەن, عىلىمى قالىپ­تاسقان جوعارى وقۋ ورىندارى نەمەسە عىلىمي ۇيىمدارمەن تۇراقتى ءارى ءتيىمدى ارىپتەستىككە قول جەتكىزىپ جاتقانى بايقالادى. ارينە, مۇنداي سونى سەرپىلىستەر كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى, بىراق ءبارى دە – ازىرگە جوسپار. وتاندىق عىلىمعا جانە ەلىمىزگە ارىپتەستىكتىڭ ناتيجەسى جوسپاردان دا ماڭىزدى.