سول سياقتى قازاق حالقىنىڭ وتكەن تاريحى مەن بۇرىنعى ءومىر ءسۇرۋ سالتى حاقىندا قالام تارتقان ەۋروپالىق ساياحاتشى-ەتنوگرافتار دا «دالا تۇرعىندارىنىڭ ەڭ كەرەمەت قاسيەتى – قوناقجايلىعى» دەگەن ەكەن. مىسالى, ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن نەمىس عالىمى فريدريح فون حەللۆالد «قازاقتار قوناقجاي, قايىرىمدى, مەيىرىمدى بولىپ كەلەدى. ولاردىڭ كيىز ۇيىنە كىرىپ جايعاسقان كەز كەلگەن جاتجەرلىك ءوزىن بىرەۋلەر توناپ نەمەسە ءولتىرىپ كەتەدى-اۋ دەپ قاۋىپتەنبەي, الاڭسىز ۇيىقتاي بەرۋىنە بولادى» دەسە, رەسەيلىك زەرتتەۋشى ۆيكتور فون گەرن: «قازاقتار – تابيعي جىلى جۇزدىلىگىمەن, قايىرىمدى اقكوڭىلدىگىمەن جانە قوناقجايلىق قاسيەتىمەن ەرەكشە حالىق. بۇلار ولاردىڭ سۇيەگىنە ەجەلدەن ءسىڭىپ كەتكەن كەرەمەت اسىل قاسيەتى», دەپتى.
دەمەك, قازاقتىڭ قوناقجايلىعى – اتادان بالاعا دارىعان ءھام ەشقاشان تالقىعا تۇسپەيتىن, بۇلجىمايتىن ءداستۇرى. جوعارىدا اتى اتالعان ۇلكەن ەتنوگراف حالەل ارعىنباەۆ قازاقتىڭ قوناقجايلىعى تۋرالى اڭىز-ءافسانا جازىپ قالدىرىپتى.
– ەرتە زاماندا الاش دەگەن اقساقال ءومىر ءسۇرىپتى. ول كىسى قارتايعاندا ءومىر بويى قىلاۋ تۇسىرمەي, حارام قوسپاي جيناعان مال-مۇلكىن تورتكە ءبولىپ, ءۇش بولىگىن ءبىر-بىردەن جانارىس, بەكارىس, اقارىس اتتى ۇلدارىنا ەنشى ەتىپ بەرىپتى, – دەيدى ەتنوگراف عالىم. زور بايلىققا يە بولعان ۇلدارى «اكە مىنا ءتورتىنشى بولىكتى نە ىستەيمىز» دەسە كەرەك. سوندا قاريا: «بۇل قوناقتىڭ سىباعاسى, ويتكەنى جولاۋشى جۇرگەن ادام وزىمەن بىرگە اسىن الىپ جۇرمەيدى, سول سەبەپتى سەندەرگە «قوناقاسى» دەگەن مۇرا قالدىردىم», دەپتى.
قازاقتىڭ قوناقجايلىق ءداستۇرى ءوز الدىنا ۇلكەن ءىلىم. ادەتتە, قوناق بولىپ كەلگەن جولاۋشى بوتەن ەلدىڭ ەڭ ءتاۋىر دەگەن, قوناقاسى بەرۋدەن قىسىلمايتىن ۇيىنە تۇسەدى. اتام قازاقتىڭ «قوناق تاڭداپ قونادى» نەمەسە «تۇسكەنشە قوناق ۇيالادى, تۇسكەن سوڭ ءۇي يەسى ۇيالادى» دەگەنى وسى.
ءاربىر قوناقتىڭ جاسى مەن حالىق اراسىنداعى ابىرويىنا بايلانىستى ولاردىڭ «قوناق كادەسى» دەگەن بولعان. بۇل ۇعىمدى حالىق اراسىندا «سىباعا» دەپ تە ايتادى. قوناق كادەسىن تاڭداۋ, ياعني كەلگەن ادامنىڭ كىم ەكەنىن اڭعارىپ, ونىڭ سىن-سيپاتىنا ءمان بەرىپ قانداي قوناق كادەگە لايىق ەكەنىن باعالاۋ بايبىشەگە مىندەت بولعان. ءتىپتى قازاق داستۇرىندە «قوناق كادە» دۇرىس تاڭدالماعان جاعدايدا سول اۋىل, سول ەل اعالارى ايىپ ارقالايتىن بولعان.
مىسالى, ەرتەدە قاراكەسەك – بەس بوشاننىڭ بۇلب ۇلى اتانعان جامانقۇل دەگەن ادام وتكەن. بۇل كىسى اتاقتى ەلاعاسى, باياناۋىلدىق اعارتۋشى – شونجار مۇسا شورمان ۇلىمەن ءدام-تۇزى جاراسىپ جۇرگەن حالىق اراسىندا تانىمال تۇلعالاردىڭ ءبىرى ەكەن. وسى كىسى قارقارالى دۋانىنان كەلە جاتىپ, مىڭعىش دەگەن بايدىڭ ۇيىنە قوناق بولىپ تۇسەدى. ءۇي يەسى جوق ەكەن, بايبىشەسى ماڭىزدى قوناقتارعا مارتەبەلى سىباعاسىن بەرىپ, لايىقتى قۇرمەت كورسەتە المايدى.
ەرتەڭىندە كوڭىلسىزدەۋ اتتانعان قوناقتار جولاي اۋىلىنا قايتىپ كەلە جاتقان مىڭعىش بايعا جولىعىپ قالادى. اماندىق-ساۋلىقتان كەيىن ءوز اۋىلىنىڭ اماندىعىن سۇراعان بايعا جامانقۇل: «اۋىلىڭ امان-ەسەن كورىنەدى, بىراق جالعىز كارىجىلىك, ءبىر جاۋىرىن عانا شىعىن بولدى» دەپ, وزىنە ءتان سىباعاسىن جەي الماعانى تۋرالى استارلاپ جەتكىزەدى.
سول سياقتى بايان ءوڭىرىنىڭ اتاقتى ءبيى شوڭ كۇزدى كۇنى قىستاۋىنىڭ قاسىنداعى توبە باسىندا اۋىل اقساقالدارىمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرسا, ءبىر سالت اتتى ادام قىستاۋ ىرگەسىندەگى شاعىن قورىققا كەلىپ, اتىنان ءتۇسىپ, ونى جايىلتپاققا تۇساپ جاتقانىن كورەدى. شوڭ قاسىنداعى پىسىق جىگىتتەردىڭ ءبىرىن جۇمساپ, «ارىق-تۇراق مالدارعا ارنالعان قورىق ەدى, اتىن وندا قويماسىن» دەپ سالەم ايتتىرادى. جىگىت دەرەۋ جولاۋشىعا بارىپ ءبيدىڭ سالەمىن ايتادى. ءىستىڭ مانىنە قانىققان الگى ادام: «بيگە سالەم ايتا بار, قوناقتى قۋا بەرسە – قۇتى قاشادى, اتىمدى جايىلتپاسام – قارنى اشادى, قورىعان الاقانداي قارا جەردى, بۇلت شىعىپ اسپاننان مۇز باسادى», دەيدى دە اتتانىپ كەتەدى.
جولاۋشىنىڭ سالەمىن ەستىگىن شوڭ بي: «ويباي, مىناۋ الگى اتاقتى كوتەش اقىن بولدى عوي, شىركىننىڭ اۋزى دۋالى دەۋشى ەدى, قىستىڭ ارتى جۇتقا اينالار بولدى-اۋ, تەز شاقىرىڭدار» دەپ شابارمانىن جۇمسايدى. بىراق كوتەش اقىن قايتا ورالماپتى. بىزگە جەتكەن اڭىز بويىنشا سول جىلى قىس قاتتى بولىپ, ءبيدىڭ اۋىلى جۇتتان ارەڭ امان شىققان ەكەن. توسىن كەلگەن قۇدايى قوناققا اسىلىق تانتۋدىڭ ارتى وسىداي بولاتىن كورىنەدى.
