داستارقان باسىندا ءار ادامنىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە, ونىڭ ءۇي ىشىندەگى لاۋازىمىنا بايلانىستى ورنالاسۋ رەتى بولادى. ەجەلگى ءداستۇر بويىنشا, ەڭ سىيلى, جاسى ۇلكەن ادام كيىز ءۇيدىڭ تورىندە, ياعني ەسىكتىڭ قاراما-قارسى جوعارعى جاق بولىگىنىڭ ءدال ورتاسىنا وتىرعىزىلادى. وسى ادامنىڭ وڭ جاعىن الا جاسى مەن مارتەبەسىنە ساي كەلەسى قوناقتار ورنالاسسا, سول جاعىندا ءۇي يەسى, ونىڭ سول قول جاعىنا ءۇي يەسىنىڭ بايبىشەسى وتىرادى. قوناق كوپ بولسا, بايبىشەنىڭ باس جاعىنا ءۇي يەسىنىڭ ەتەنە جاقىن, مارتەبەسى جوعارى تۋىسى وتىرۋىنا رۇقسات ەتىلگەن. توردەن كاراعاندا وڭ جاق ەرلەر جانى دەپ اتالسا, سول جاق ايەلدەر جاعى, كەيدە قازان-اياق جاق دەپ تە اتالادى. كىرەبەرىس تۇستا (بوساعادا) وتىرۋىنا دا, اس ىشۋگە دە (ولىكتى جونەلتۋ, ازا عۇرپىندا عانا بولماسا) جول بەرىلمەگەن (تابۋ).
سونىمەن قاتار كيىز ءۇيدىڭ ءدال ورتاسىنداعى وت جاعىلاتىن, ياعني شاڭىراقتىڭ استىنداعى كىشكەنتاي كەڭىستىك «وت باسى, وشاق قاسى» ەرەكشە قاستەرلەنگەن. ۇيگە كىرگەن ادام وزىنە تيەسىلى ورنىنا قاراي ءوتىپ ورنالاسادى. ۇيدەن شىعاردا دا وتقا تابىنۋ سالتىنان تۋعان وت اينالماۋ ىرىمىنا بايلانىستى كەلگەن ىزىمەن كەرى شىعۋى كەرەك. بۇل ىرىم داستارقانعا دا قاتىستى. داستارقان باسىندا وتىرعان كەزدە توردەگى ۇلكەندەر عانا مالداس قۇرىپ وتىرىپ, باسقالارى ءبىر تىزەسىن استىنا بۇگە, ءبىر تىزەسىن الدىنا تىك جۇرەلەي قويىپ وتىرادى. ەكى اياعىن دا جۇرەلەپ, جۇگىنىپ وتىرۋعا دا بولمايدى. ءبىرىنشىسى سىرتتا ۋاقىتشا وتىرعاندا, سوڭعىسى ناماز وقىعاندا وتىراتىن وتىرىس تۇرلەرىنە جاتادى. داستارقان جيىلعان سوڭ دا كوپتىڭ ىشىندە كوسىلىپ, اياعىن سوزىپ وتىرۋعا بولمايدى, ادامعا تابانىن قاراتىپ وتىرۋعا, تىيىم سالىنعان. ايەل-قىزدار ەرلەر سياقتى ءبىر اياعىن تىك قويماي, ەكى اياعىن دا استىنا باسا ءبىر باعىتقا قاراي «جاتقىزا» بۇكتەپ وتىرۋى شارت.
داستارقان باسىنداعى ۇستانىمدارعا كەلەتىن بولساق, دامنەن ۇلكەن نارسە جوق دەپ سانايتىن ءداستۇرلى ورتادا داستارقان باسىنا بايلانىستى قالىپتاسقان قاعيدالارمەن قاتار ماڭىزدى دا بۇلجىماس ەرەجەلەر مەن جوسىن-جورالعىلار مول. ولار وتباسى مۇشەلەرىنىڭ, قوناقتاردىڭ داستارقان باسىندا ورنالاسۋى, ءوزىن ۇستاۋى جانە سىيلى تاعامداردىڭ ماڭىزى مەن رەتىنە كاراي, تارتىلۋى, باتا جاساۋ, اساتۋ, سىباعا ۇسىنۋ, قايتارىلۋى, اس قايىرۋ سياقتى ءداستۇرلى ۇستانىمداردان قۇرالادى.
ۇلكەندى سىيلاۋ سالتى داستارقان باسىندا قاتاڭ ساقتالادى. ۇلكەندەر مەن ءۇي يەسى استان ءدام تاتقان سوڭ عانا باسقالارى تاعامعا قول سوزادى. ايەل ادامدار اس-سۋ كۇيۋعا قولعابىس جاساپ, تومەندە, قازان-اياق جاقتا وتىرادى. وتە سىيلى, مارتەبەلى ۇلىق, بەكزادالاردى قوناق ەتكەن جاعدايدا داياشىلىق جاساۋ, ءشاي, قىمىز قۇيۋ ەر ادامدارعا جۇكتەلەدى. سول وتباسىنا كۇيەۋ بالا بولىپ كەلەتىن ادامدار مەن جاسى كىشىلەر تومەنگى جاقتا وتىرادى.
سونىمەن, داستارقان باسى نەمەسە ءۇي ىشىندەگى كەنىستىكتە ورنالاسۋ رەتى ءۇي ىشىندەگىلەردىڭ جاس-جىنىستىق ەرەكشەلىگىن, الەۋمەتتىك مارتەبەسىن بىلدىرەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, داستارقان باسىنداعى ادەپتى الەۋمەتتىك قاتىناستاردى رەتتەپ, ۇيلەستىرەتىن قولدانبالى ۇلگى دەۋگە بولادى. داستارقان باسىندا ءوزىن ۇستاۋدىڭ قالىپاسقان قاتاڭ نورمالارى بار. داستارحان باسىندا, كىسى كوپ جەردە كەرىلمەيدى. ءدامدى, داستارقاندى كيەلى ساناعاندىقتان, ءبىر تاباقتان اس جەگەن ادامدار جاقىن, جولداس-جورا, ياعني دامدەس بولدى دەپ ەسەپتەلەتىندىكتەن, ولار كەيىن ءوزارا ەشقاشان جاماندىققا بارىسپايدى دەگەن سەنىم بولعان. مۇنى ءداستۇرلى ورتا «ءبىر كۇن ءدام تاتقانعا قىرىق كۇن سالەم» دەگەن ءسوز ورالىمىمەن قىسقا قايىرىپ ايتقان.
ۇلكەن, سىيلى كىسىلەردىڭ قولىنان ءدام تاتقان نەمەسە وسىنداي كىسىلەردى داستارقان جايىپ قوناق ەتكەن قازاق دامدەس, داستارقانداس بولعانبىز; قولىنان ءدام تاتقانبىز; داستارقانىمىزعا باتاسىن بەرگەن دەپ ماقتانىش قىلادى. ويتكەنى, قازاقتىڭ داستارقان ۇستىندە اقساقالداردىڭ كەلەلى كەڭەسى, اتالى اڭگىمەلەرى ايتىلادى, ونەرپازداردىڭ كۇيى ويناپ, ءانى شىرقالى, اقىن-جىراۋلاردىڭ ايتىسى مەن دۋمانى بولادى. بىرگە بولعان ادامدار بەيتانىس ادامدارمەن تانىسىپ, ءدام-تۇزى جاراسى, ارازداسىپ جۇرگەندەر بولسا, تاتۋلاسىپ كەتەدى. قازاق شاقىرعاندا كەلمەگەن, ءدام تاتپاي كەتكەن ادامدى داستارقان سىيلامادى, داستارقان اتتادى دەپ سوگەدى. ۇلكەن اس كەلگەندە قاريالاردىڭ ءبىرى اسقا باتا بەرەدى. وندا نەگىزىنەن داستارحانعا بەرەكە, باسقا اماندىق, دەنگە ساۋلىق تىلەگەن ىزگى نيەتتى تىلەكتەر ايتىلادى. ۇيلەنۋ تويىندا, وتاۋ كوتەرگەندە ءۇيدىڭ باستى بەرەكەسى, مەرەكەسى سانالاتىن داستارقانعا «داستارقانىڭ مول بولسىن, داستارقانىڭ جيىلماسىن» دەپ باتا بەرەدى.
(جوعارىدا جازىلعان مالىمەتتەر ءادىل احمەتوۆتىڭ «تۇركى الەمىنىڭ ىرىم-تىيىمدارى كىتابىنان الىنعان)
