عىلىمنىڭ مارتەبەسى قايتكەندە ارتادى؟

وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن اڭگىمەنى ارىدەن باستايىق. 28 قىر­كۇيەك­تە پرەمەر-مينيستر ءالي­حان سمايىلوۆتىڭ توراعالىعىمەن وت­كەن جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميس­سيا وتىرىسىندا عى­لىمدى دامى­تۋدىڭ 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان با­سىم باعىتتارى ايقىندال­دى. اتالعان سالاعا جاۋاپتى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇر­بەك وتىرىستا: «الداعى جىلدارعا ارنالعان عىلىمدى دامىتۋدىڭ التى باسىم باعىتى حالىقارالىق تاجىريبەنى, اتاپ ايتقاندا, ەۋروپالىق وداق ەلدەرى, كانادا, اۋس­تراليا, مالايزيا, يسپانيا, باس­قا دا مەملەكەتتەردى, سونداي-اق ەل پرەزي­دەنتىنىڭ حالىققا جولداۋىندا جانە باسقا دا باعدارلامالىق قۇجاتتار­دا بەلگى­لەنگەن ستراتەگيالىق مىندە­ت­تەر­دى ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەندى. ۇلتتىق قاۋىپسىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋ باعىتى جەكە قا­راس­تىرىلادى. بۇل تىزىمگە «ەكولوگيا, قور­شاعان ورتا جانە تابيعاتتى ۇتىمدى پاي­دالانۋ», «ەنەرگيا, وزىق ماتەريالدار جانە كولىك», «وزىق ءوندىرىس, تسيفر­لىق جانە عارىشتىق تەحنولوگيالار», «ەلدىڭ زياتكەرلىك الەۋەتى», ء«ومىر جانە دەنساۋلىق تۋرالى عىلىم» جانە «اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىن تۇراقتى دامىتۋ» باعىتتارى ەندى. ءوز كەزەگىندە با­عىتتاردىڭ ارقايسىسى 8-دەن 18-گە دەيىنگى بولىكتەن تۇرادى», دەدى.

ۇكىمەت تاراتقان اقپاراتقا سۇيەن­سەك, بەلگىلەنگەن باسىمدىقتار شەڭبە­رىندە سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋ, توپىراق ساپاسىن ساقتاۋ, ەنەرگە­تيكالىق قاۋىپسىزدىكتى (سونىڭ ىشىندە جىلۋ ەنەرگيا­سىن) قامتاماسىز ەتۋ, پار­نيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ازاي­تۋ جانە جاڭارتىلاتىن كوزدەردى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارىلادى. سونىمەن قاتار قۇرىلىس, ماشينا جاساۋ, ونەركاسىپ, كولىك تەحنولوگيالارى, روبوتتەحنيكا, جاساندى ينتەللەكت, جاڭا ماتەريالدار جاساۋ, تەلەكوممۋنيكاتسيا, مەديتسينا, فارماتسەۆتيكا, مال شارۋاشىلىعى, ەگىنشىلىك, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن شيكىزاتىن وڭدەۋ جانە ساقتاۋ, تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە تاعى دا باسقا سالالاردا زەرتتەۋلەردى قولداۋ جوسپارلانىپ وتىر. جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى سالاسىنداعى ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرت­تەۋلەر دە قاراستىرىلعان.

مىنە, وسى وزگەرىسكە قاتىستى عالىم­دار­ تاراپىنان سىن كوپ ايتىلدى. ۇلتتىق قۇ­رىلتاي مۇشەسى, ۇلتتىق بيوتەحنولو­گيا ورتا­لىعى زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ماق­سات جاباعين دە پىكىرىن ءبىلدىردى.

«كوميسسيا وتىرىسىندا ماقۇلدانعان جاڭا باسىم باعىتتارعا قاتىستى عىلى­مي ورتادا, تالقىلاۋلاردا, چاتتاردا, الەۋ­مەتتىك جەلىلەردە از ايتىلعان جوق. ارىپ­تەستەرىمنىڭ كوپ كەلتىرگەن دالەلدەمەلەرىن قاي­تالامايمىن. بۇل جاعدايدى ءبىر تەزيس­پەن باعالاۋعا بولادى: عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىمي قوعام­داستىقتىڭ سەنىمىن سارقىپ الدى, ال جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا عىلىمداعى ناقتى جاعدايدان قان­شالىقتى الىس ەكەنىن كورسەتتى. وسى جەردە قابىلدانعان شەشىمگە قايشى كەلەتىن بىرنەشە ماڭىزدى دۇنيەنى عانا اتاپ وتەيىن. ەڭ الدىمەن «عىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ «ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر» دەپ اتالاتىن 19-بابىنىڭ 2-تارماعىندا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەردىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەلىمىزدىڭ جاڭا عىلىمي باع­ىتتارداعى قاجەتتىلىكتەرىن باعالاۋ ءىسى كور­سەتىلگەن. 2023 جىلدىڭ مامىر ايىندا جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسياعا عىلىمنىڭ 2024-2026 جىل­دارعا ارنالعان باسىم باعىتتارىن پىسىقتاۋ تاپسىرماسى بەرىلگەننەن كەيىن, جاۋاپتى مينيسترلىك «عىلىم تۋرالى» زاڭعا سايكەس ماسەلەنى تالقىلاۋ ءۇشىن ۇلتتىق عىلىمي كەڭەسكە جولداۋدىڭ ورنىنا كەزەكتى جۇمىس توبىن قۇردى. ونىڭ جۇمىس ناتيجەلەرىمەن ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس تە, عىلىمي قا­ۋىمداستىق تا ءتيىستى تۇردە تانىسپادى جانە تالقىلامادى. اتالعان زاڭعا ساي جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ ۇسىنىستارىن قاراۋعا مىندەتتى. وسىلايشا, عىلىمدى باسقارۋدىڭ قازىرگى مودەلىندە بۇل شە­شىم­دى قابىلداۋداعى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس پەن جوعارى عى­لى­مي-تەحنيكالىق كو­ميسسيانىڭ بايلانىسى بۇزىلدى», دەدى جاس عالىم.

گەنەتيك عالىمنىڭ پىكىرىنشە, بەكى­تىلىپ قويعان باسىم باعىتتار تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇجاتتاعى تالاپقا قاي­شى جاسالعان. ەلى­مىزدە 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ تۇجى­رىمداماسىنا سايكەس (ۇكىمەتتىڭ №248 قاۋلىسى) جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا ارقىلى 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان عىلىمدى دامىتۋدىڭ 10 با­سىم باعىتى بەكىتىلگەن. لوگيكاعا سال­ساق, جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كو­ميس­سيا 2023 جىلدىڭ مامىر ايىندا 2026 جىلدان باستاپ عىلىمنىڭ باسىم باعىتتارىن پىسىقتاۋدى تاپسىرۋعا قۇ­قىلى بولدى. سول تۇجىرىمدامانىڭ «عىلىمدى دامىتۋ» دەپ اتالاتىن 3-تاراۋى «عىلىمدى اكىمشىلەندىرۋدىڭ جاڭا مو­دەلىن ەنگىزۋ» اتتى 1-پاراگرافىندا «ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قىزمەتى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ باسىم باعىتتارىن ازىرلەۋگە شوعىرلانادى» دەلىنگەن. دەمەك مۇنداي ماڭىزدى شەشىم­­دەردى شىعارۋدا عىلىمنىڭ دامۋ تۇجىرىمداماسى ەش­كىمگە قاجەت ەمەس.

«بۇدان بولاشاقتا قازاقستاندا عى­لىم­نىڭ دامۋى ءۇشىن ەڭ ناشار ناتي­جەنى كۇتسەك تە تاڭعالۋعا بولمايدى. تۇپتەپ كەل­گەندە, عىلىمي باعىتتاردى باسىم جانە باسىم ەمەس باعىتتارعا ءبولۋ ءتاسىلى مۇلدەم دۇرىس ەمەس. عىلىمي ءادىس ارقىلى العان بارلىق ءبىلىم مەن اقپارات قانداي دا ءبىر جاعدايدا قاجەت بولادى. كەز كەلگەن عىلىمي باعىت شەڭبەرىندە الىنعان كەز كەلگەن قۇزىرەت ەرتەڭ تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە پايداسىن تيگىزەدى. سوندىقتان ءبارىن مۇمكىندىگىنشە دامىتۋ كەرەك. ال مينيسترلىك كەرىسىنشە باعىتتاردى قىس­قارتىپ تاستادى. وسى اق­پاراتتى ەستىگەن سوڭ, كۇن تارتىبىندە ماسەلە رەتىندە كوتەر­دىك. قىسقارتۋ دۇرىس ەمەس دەپ حات تا جاز­دىق. بىراق كوميسسيا سول كۇنى ءوتىپ كەتتى, ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستى, عا­لىم­دار­دىڭ ويىن جانە تاجىريبەسىن ەلەمەدى», دەيدى م.جاباعين.

وسى ماسەلە بويىنشا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە حابارلاستىق. عى­لىم كوميتەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اسىلحان جانىبەك ۇلى بىزگە بەرگەن جاۋا­بىندا ەشقانداي زاڭبۇزۋشىلىق جوق ەكەنىن ايتتى.

«عالىمدار كوبىنە وسى شەشىم ەش كەلىسىمسىز, اقىلداسۋسىز قابىلدانىپ كەتتى دەپ نارازىلىق ءبىلدىرىپ جاتىر. بۇل جۇمىس 4 اي بۇرىن, ناقتىراق ايتقاندا, مامىر ايىندا باستالعان بولاتىن. جۇمىس توبى دا سول كەزدە قۇرىلدى. «عىلىم تۋرالى» زاڭ بويىنشا ۇكىمەت ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىندايدى. جوعارى عىلىمي-تەحني­كالىق كوميسسيا – پرەمەر-مينيستر باسقاراتىن, ۇكىمەت جانىنداعى القالى ورگان. عىلىم بويىنشا ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قۇزىرەتىنە ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ باسىم باعىتتارىن ازىرلەۋ كىرەدى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ستراتەگيالىق, ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداۋ جونىندەگى ۇسىنىمداردى تۇجىرىمدايدى. ال جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميس­سيا ايقىنداعان باسىمدىقتارعا سايكەس مامانداندىرىلعان عىلىمي باعىتتاردى قالىپ­تاستىرۋ ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس­تەردىڭ نەگىزگى مىندەتىنە جاتادى. جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى بىرنەشە اي بويى باسىم باعىتتاردى ايقىنداۋدا زەرتتەۋ-زەردەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. تا­مىز ايىندا بارلىق مەملەكەت­تىك ۇيىمعا عىلىمدى دامىتۋدىڭ باسىم باعىت­تارىنا ۇسىنىس جىبەرۋىن سۇراپ ارنايى حات جازدىق. ەلىمىزدە ءۇش جۇزدەن اسا عىلىمي ۇيىم بار, ارقايسىسى ءارتۇرلى مينيستر­لىككە, مەملەكەتتىك ۇيىمعا نەمەسە ۋنيۆەرسيتەتكە قارايدى. جۇيە بويىنشا ءبىز حات جىبەرگەن ۇيىمدار وزدەرىنىڭ ماماندارىنا, سول ۆەدومستۆوعا قاراستى عىلىمي ۇيىمدارىنا وزدەرى جولداۋى كەرەك. ناتيجەسىندە, ۇسىنىستىڭ جوقتىعى تۋرالى حاتتار عانا كەلدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەردەن دە, ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنان دا ۇسىنىستار كەلمەدى. سول سەبەپتى قۇرامىنا مەملە­كەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرى, عا­لىمدار كىرگەن جۇمىس توبىنىڭ زەرتتەۋ-زەردەلەۋ جۇمىستارىمەن وسىنداي با­سىم باعىتتار ازىرلەنىپ شىقتى. بۇل رەتتە زاڭ نورمالارى دا, ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس پەن جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميس­سيا­نىڭ بايلانىسى دا بۇزىلعان جوق», دەدى عىلىم كوميتەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اسىلحان جانىبەك ۇلى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ءتۇرلى تۇسىنبەۋ­شىلىك كوبەيىپ كەتكەندىكتەن, عىلىم كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى Zoom ارقىلى 200-دەن اسا عىلىمي قىزمەتكەرگە جاڭا باسىم با­عىتتاردى ءتۇسىندىرىپ, ولاردىڭ سۇ­راقتارىنا جاۋاپ بەرگەن. سوندا كوبى باسىم باعىتتاردىڭ قاتارى بۇرىنعىدان ازايىپ كەتكەنىنە نارازىلىق ءبىلدىرىپتى.

«وتاندىق عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىن بىردەي دامىتۋ, بارىنە بىردەي كوڭىل ءبولۋ – ءبىزدىڭ دە مىندەتىمىز, ءبىزدىڭ دە قالاۋىمىز. جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيانىڭ 2023 جىلعى 18 مامىرداعى سوڭعى وتىرىسىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا بىزگە حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, عىلىمنىڭ 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان باسىم باعىتتارىن پىسىقتاۋ جانە باسىم باعىتتاردىڭ تىزبەسىن قايتا قاراۋ تاپسىرىلدى. ماسەلەن, بىرقاتار جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا مۇشەسىنىڭ پىكىرىنشە, عىلىمدى دا­مى­تۋدىڭ كەيبىر باسىم باعىتتارى ەكونوميكا سالالارىنىڭ اتاۋى سانالادى. ناتيجەسىندە, عىلىمي قوعامداستىق وكىل­دەرى مەن جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا مۇشەلەرى قۇرامىندا جۇمىس توبى قۇرىلدى. جۇمىس توبىنىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا عىلىمدى دامىتۋدىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق باسىمدىقتارىن ايقىنداۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسى (كانادا, اۋستراليا, ماجارستان, مالايزيا, يس­پانيا, ەۋرووداق ەلدەرى) تالداندى. نەگىزگى باعدارلار رەتىندە الەمدىك عىلىم­نىڭ, تەحنولوگيانىڭ جانە يننوۆاتسيانىڭ جاھاندىق جانە ۇلتتىق دامۋىنىڭ جاڭا سىن-تەگەۋرىندەرى نازارعا الىندى. گو­ريزونت باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ تا­جىريبەسى ەۋروپالىق وداقتا عىلىم­نىڭ باسىم باعىتتارى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەردىڭ كۇردەلىلىگى ەسكە­رىلە­­تىنىن كورسەتەدى. ەكونوميكاسى بىز­دى­كىنە ۇقساس كوپتەگەن ەلدە عىلىمنىڭ بار­لىق سالاسىن جان-جاقتى قامتيتىن باعىتتاردىڭ سانى التىدان اسپايدى. بۇل رەتتە عىلىمنىڭ, تەحنولوگيانىڭ جانە ين­نوۆاتسيانىڭ پانارالىق سيپاتى باي­­قالادى. وسىلايشا, حالىقارالىق تا­جى­ريبەنى, ەلدىڭ ستراتەگيالىق جانە باع­دارلامالىق قۇجاتتارىندا قويىلعان ستراتەگيالىق مىندەتتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جۇمىس توبى عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان باسىم باعىتىن ماقۇلداۋعا ۇسىندى», دەيدى اسىلحان جانىبەك ۇلى.

ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەشبىر عى­لىمي سالادا قارجىلاندىرۋ كولەمى قىس­­­­قارتىلمايدى. بارىنە كو­ڭىل بولىنەدى. باسىم باعىتتار ازاي­تىل­عانىمەن, بۇرىنعى باعىتتار جاي عانا بىرىكتىرىلگەن. مىسالى, كوبى شاعىم­دانىپ جاتقان «ەلدىڭ زياتكەرلىك الەۋەتى» دەگەن باسىم باعىتتا ەكى تارماق بار: الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق جانە جارا­تىلىستانۋ-تەحنيكالىق عىلىم­دارى. وسى ەكى تارماق بويىنشا ەندى ەكى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس قۇرىلادى. سوندا ءار عى­لىمي سالاعا بولىنەتىن قاراجات تا ءبىر-بىرىنە ارا­لاس­پايدى. سوندىقتان الاڭ­داۋعا نەگىز جوق.