توسكەيى ءتورت ت ۇلىككە تولى جايلاۋ

كوز جاۋىن الار جايلاۋعا اڭ­سا­رى اۋعان جۇرت كولىكتەرىمەن قا­راعايلى تاۋ اراسىنداعى جولدىڭ قيىندىعىنا قاراماستان, لەك-لەگىمەن ورلەپ بارادى. اراسىندا جۇلدەدەن دامەلى جۇيرىكتەردى تيە­گەن جۇك ماشينالارى دا جۇيتكي­دى. ال ەكى دوڭگەلەكتى موتو­نى تىز­­گىندەگەندەر قاراسى تىپ­تەن مو­لى­راق. بارلىعى دا ەڭبەك­شىلەردىڭ قۇرمەتىنە وتە­تىن شا­را اياسىنداعى ۇلتتىق سپورت ويىن­دارى مەن باي­گە, قىز قۋ­دىڭ قىزىقتارىن تاماشا­لاۋعا اسىق­قان­دارى انىق.

جاسىل كىلەمدەي قۇلپىرعان جايلاۋدا اۋىلشارۋاشىلىق كور­مەسى ۇيىمداستىرىلىپتى. ون­دا قازاق مال شارۋاشىلىعى جا­نە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتىنان باستاپ, وبلىس­قا عانا ەمەس, رەسپۋبليكاعا تانىمال شارۋاشىلىقتاردىڭ ونىمدەرى, جەتىستىكتەرى ورىن العان. سونداي-اق اسىل تۇقىمدى ءمۇيىزدى ءىرى قارا, قوي-ەشكى, قوس وركەشتى تۇيە-تايلاق, جىلقىلار دا كورمەنى تاماشالاعان كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋداردى.

سونىڭ ءبىرى – 2001 جىلى قۇ­رىل­عان جەكە ءسۇت فەرماسى «داۋ­لەت-بەكەت» جشس. شارۋا قو­­­جا­لىعىنىڭ جالپى جەر كولەمى 28 812 گەكتاردى قۇرايدى. اتالعان شارۋا­شىلىقتا قازاق باكتريان (ەكى وركەشتى) جانە تۇرىكمەن ارۋانا ء(بىر وركەشتى) تۇيەلەرى وسىرىلەدى, ورتاشا ەسەپپەن تاۋلىگىنە 5-7 مىڭ ليتر ءسۇت ساۋىلادى. ەكى جىل بۇرىن تۇيە ءسۇتىن ۇنتاققا اينالدىراتىن زاۋىت ىسكە قوسىلعان.

– قاراماعىمىزدا بەس مىڭ تۇيە بار. بيىل مىڭ باس تۇيەمىز بوتا ەرىتتى. ءوسىم بار. سوڭعى ەكى جىل­داعى جەتىستىگىمىز – تۇيە ءسۇ­تىن قۇرعاتىپ, ۇنتاق ءسۇت جاساي­تىن زاۋىتتى ىسكە قوستىق. تۇيە سۇتىنەن الىنعان ونىمدەر ەلىمىز­دىڭ بارلىق ايماعىنا, قىتايعا ەكسپورتتالادى. زاۋىتتىڭ قۋات­تىلىعى تاۋلىگىنە 5 توننا ءونىم وندىرۋگە قاۋقارلى. تەك ءوز تۇيە­­مىزدىڭ سۇتىنەن عانا شۇبات, قۇرعا­تىلعان تۇيە ءسۇتى, قۇرت, بال­قاي­ماق, ىرىمشىك, شەربەت, جالپى العاندا ونعا جۋىق تا­عام ءتۇرى شى­عا­رىلادى. ەكى ءجۇز ادام تۇراقتى ەڭبەك ەتەدى. ەڭ­بەك ونىمدىلىگى ارتاتىن جازعى ماۋ­سىمدا جۇمىسشىلار سانى ءۇش جۇزگە جۋىقتايدى, – دەيدى «داۋ­لەت-بەكەت» جشس تۇيە شارۋاشىلىعى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى جانداربەك سادىق ۇلى.

وڭىردە ءسۇت باعىتىندا ەرەكشە ەشكى وسىرۋمەن اينالىساتىن «Tengri Milk» جشس دە ەشكى سۇتىنەن جاسالعان ون شاقتى ءونىم تۇرلەرىن ۇسىنسا, سونىڭ ىشىن­دە ايران, قۇرت, قايماقپەن قا­تار, بالمۇزداق تا كوپتىڭ قىزى­عۋشىلىعىن تۋدىردى. كۇنىگە 3,5 ليتردەن استام ءسۇت بەرەتىن «زاانەن» اسىل تۇقىمدى ەشكىلەرى­نىڭ ءتىرى سالماعى 70 كيلوعا جۋىق­تاي­دى. ءسۇتىنىڭ مايلىلىعى – 4,5 پايىزدى قۇرايدى. ادام اعزاسىنا اسا پايدالى ءونىم وندىرەتىن بۇل شا­رۋاشىلىقتا ء«الپى» تۇقىمداس ەشكىلەر دە وسىرىلەدى.

اۋىلشارۋاشىلىق كورمەسىندە بالقاش اۋدانىنىڭ «اگروفيرما بىرلىك» جشس-نىڭ ديرەكتورى الماس قىستاۋباەۆ سەرىكتەستىكتىڭ التى مىڭ گەكتار­دى الىپ جاتقان ەگىس­تىكتەن جوعارى ءونىم جيناۋدىڭ جولدارىن بايانداپ بەردى. بۇگىندە سەرىك­تەستىكتىڭ ءونىمىن ىسىراپسىز جيىپ-تەرىپ الۋىندا تەحنيكانىڭ جەتكىلىكتى بولۋىنىڭ سەپتىگى تيۋدە. قاراماعىنداعى 104 دانا تراكتور, 35 دانا كومباين قاتارى سوڭعى ۋاقىتتا وزدىگىنەن ءجۇرىپ شاباتىن «ماگدون» ماركالى 2 كومباينمەن تولىعىپ, ونىمدىلىكتى ارتتىرا تۇسكەندىگى تىلگە تيەك بولدى.

ء«بىزدىڭ كومپانيا ەت وڭدەۋمەن اينالىسادى. بىرنەشە سالادا جۇمىس ىستەيمىز. ءبىرىنشىسى, مال­دىڭ جەم-ءشوبىن دايىندايتىن ەگىس شارۋاشىلىعى كەگەن اۋدانىندا بار, سول اۋدان­دا 3000 باسقا ارنالعان بور­داقى­لاۋ الاڭى جۇمىس ىستەيدى. ودان بولەك پانفيلوۆ اۋدانىندا جال­عا العان جەردە 2 مىڭ باس مال بوردا­قىلانۋدا. مال سويىپ, ەت وڭ­دەي­تىن ەڭ زاماناۋي كاسىپورنىمىز قاراساي اۋدا­نى قوشمامبەت اۋىلىندا ورنا­لاسقان. وتاندىق ونىمدەرىمىز تاياۋ شىعىس ەلدەرىنە, سونىمەن قاتار يران مەن قىتاي, كور­شىلەس كەدەندىك وداق مەملە­كەتتەرىنە ەكسپورتتالادى. جا­پونياعا قازاقستاننان ەڭ العاش­قى بولىپ ەت وتكىزدىك. مال سويۋ كومبيناتىمىزدىڭ قۋاتتىلىعى كۇنىگە 500 باس ءىرى قارا, 2 مىڭ ۇساق مال سويۋعا ارنالعان. بۇل تولىققاندى جۇزەگە اسۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ۇيلەس­تىرۋ جۇ­مىستارى جۇيەلەنۋ كە­­رەك, دەگەن «M|P|S» جشس-نىڭ قۇرىل­تايشىسى باقىتجان ءابدىرا­سىلوۆ مالدى ارنايى ورىنداردا سويماۋ­دىڭ سالدارىنان ءتۇرلى اۋرۋلار­دىڭ كوبەيەتىندىگىن ايتتى.

ء«بىر ورىندا سويىلعان مال­عا ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ كۇشەي­تىلىپ, سانيتارلىق تازالىق نورمالارى ساقتالادى, ءبىر جەردە سويىلعان مالدىڭ تەرىسىن وڭدەۋ كومبيناتتارىنا وتكىزۋ دە جەڭىل. ەت وڭدەۋ ورىندارى كوپتەپ جۇمىس ىستەيتىن بولسا, مالدان قالعان باس-سيراق, ىشەك-قارىن, ءىش ماي سىندى بولىكتەرى تۇگەل وڭدەلىپ ۇلكەن قاراجاتقا اينالادى. الماتى وبلىسى – اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان ايماقتاردىڭ ءبىرى. سول سەبەپتى شارۋا قوجالىقتارى مەن ەت وڭدەيتىن كومبيناتتاردىڭ, مال سويا­تىن ورىندارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, دۇرىس باعدارلاما جا­ساپ, كلاستەرگە اينالدىراتىن بول­سا, شارۋالارعا ۇلكەن كومەك بو­لارى ءسوزسىز. تاياۋ شى­عىس مەم­لە­كەتتەرىندە مال ءوسىرۋ مۇم­كىن­دىگى جوق, سوندىقتان ولار ءبىز­دىڭ ەتتى الۋعا تاۋەلدى» دەگەن ول, ال­ما­تىدا «اسىل ەت» جە­لىسى جۇ­مىس ىس­تەيتىندىگىن, قالا اكىمى­مەن ارا­داعى كەلىسىمگە ساي­كەس الەۋ­مەتتىك ورتا توپتارعا ارنال­عان تو­مەنگى باعاداعى ەت ساۋدا­لاناتىن­دىعىن اتاپ ايتتى.

كورمەگە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن قاتار, وعان قاجەت­تى مال ازىعى, قۇراما جەم, مي­­نە­رال­دىق, ورگانيكالىق تىڭايت­قىشتارمەن اينالىساتىن كومپانيالار جانە قولدان ۇرىقتاندىرۋ جۇمىستارىن ۇيىم­داستىرۋشىلار قاتىسىپ, ونىم­دەرىنىڭ تيىمدىلىگى تۋراسىندا باياندادى. كورمە جۇمىسىمەن تانىسقان وبلىس اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆ ودان ءارى جىل بويى ماڭداي تەرىن تامشىلاتقان مالشىلاردى وتكەن قۇربان ايت مەرە­كەسىمەن قۇتتىقتاپ, دەندەرىنە ساۋ­لىق, وتباسىلارىنا اماندىق تىلەدى.

– جايلاۋلارىمىز – سۋى مول, ءشوبى شۇيگىن, ماسا-سونا, شى­بىن-شىركەيى از مالعا ءتيىم­دى, تىر­­شىلىككە قولايلى, كو­شىپ-قو­نۋعا ىڭعايلى جەرلەردە. وبلى­سىمىزدا جايلاۋ مەن قىستاۋلار اراسىنىڭ قاشىقتىعى دا ءارتۇر­لى. مالشىلاردىڭ كوكتەۋ مەن كۇزدەۋگە, قىستاۋعا كوشىپ-قو­نۋى ۇيىمداستىرىلادى. وبلىس بويىن­­­شا ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ 65 پايى­­زى جايلاۋدا جايىلادى. جايى­لىمدار تۋرالى زاڭعا سايكەس, 2023-2024 جىلدارعا ارنالعان جايىلىمداردى باسقارۋ جانە ولاردى پايدالانۋ جوسپارى بو­يىنشا ءار اۋدان اكىمدىگى اينالىسۋدا. بۇگىندە «اۋىل اماناتى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا اۋىل حالقىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وبلىس بويىنشا 8,3 ملرد تەڭگە ءبولىندى. وسى قاراجاتتى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگىنە سايكەس اۋىل شارۋا­شىلىعى سالا­سىن دامىتۋىمىز قاجەت. اتال­عان باعدارلاما اياسىندا جۇمىسىن جاڭا باستاپ جاتقان كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ءوندىرۋشى كومپانيالارمەن بىرلەسىپ جۇمىستار جاسالىپ جاتىر. ەندىگى جىلى بۇل باعدارلاماعا 14 ملرد تەڭگە قارجى بولىنەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر, – دەدى ءوڭىر باسشىسى مارات سۇلتانعازيەۆ.

فورۋم بارىسىندا اگرارلىق سالادا تاباندى ەڭبەك ەتىپ, ءوڭىردىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسقان بىرقاتار ماماندار مەن مالشىلار وبلىس­تىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىمەن ماراپاتتالىپ, العىسحاتتار تابىس ەتىلدى.

ەڭبەكشى حالىقتىڭ مەرەيىن تاسىتىپ, كوڭىلىن سەرپىلتكەن سالتاناتتى شارا سوڭىندا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن باسەكەلى جارىس­تار ءوتىپ, جيىلعان قاۋىم قىز قۋ مەن الامان بايگەنى تاماشالادى. ءسويتىپ, سۇلۋلىعى تالايدى تامسانتقان اسى جايلاۋىندا كۇمبىرلەگەن كۇي مەن اسەم ءان قالىقتادى.

الماتى وبلىسى