وتباسىمەن بىرگە ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇتاقتاي ۇزاق جىل ءدىندار اكەسىنىڭ ءدىني-رۋحاني مۇراسىن ناسيحاتتاعان ۇلتىمىزدىڭ قايسار قىزى – ۇكىجان ء(مۇمينا) سادۋاقاسقىزى عىلماني (1923-2020). ءتىرى بولسا, بيىل ول كىسى 100-گە تولار ەدى. اللا ەل اناسىنا 97 جىل عۇمىر بەرىپ, كوپ دۇنيەسىن حالقىنا بەرىپ كەتتى.
ۇكىجان اپانىڭ اكەسى – قازاقستاننىڭ بەلگىلى ءدىن جانە قوعام قايراتكەرى, اقىن جانە اۋدارماشى سادۋاقاس (ساكەن قالپە) عىلماني (1890-1972). قىزى بۇكىل سانالى عۇمىرىن ەستەلىك, عىلىمي ەڭبەك, اۋدارما, ولەڭ, ت.ب. جانرداعى اكە مۇراسىن ساقتاۋعا جانە ناسيحاتتاۋعا ارنادى.
س.عىلماني 13-14 جاسىنان قازاق بالالارىنا ءدىن نەگىزدەرىن ۇيرەتۋمەن اينالىستى. قيىن كەزەڭدە اقمولا ءوڭىرى مەن قالاسىندا تالاي مەشىت-مەدرەسەنىڭ نەگىزىن قالادى, حالىققا قالاۋلى يمام بولدى. 1929-1946 جىلدارى جاسىرىن اتپەن قۋعىندا ءجۇردى. كەڭەستىك اتەيزم جىلدارى (1952-1972) ول قازاقستاننىڭ قازياتىندا (ورتا ازيا جانە قازاقستان ءدىني باسقارماسىنىڭ ۋاكىلەتتى وكىلى) جانە الماتىنىڭ باس يمامى لاۋازىمىندا ۇزاق ۋاقىت قىزمەت اتقاردى. بۇل لاۋازىم قازىرگى رەسپۋبليكانىڭ باس مۇفتيىمەن بىردەي ەدى. سونىمەن قاتار ول كىسى – 1949 جىلى قاجىلىققا بارۋعا رۇقسات العان از عانا ادامنىڭ ءبىرى. عالىمنىڭ وتاندىق عىلىمعا قوسقان ۇلەسى دە زور. «ارابشا-قازاقشا سوزدىك» – س.عىلمانيدىڭ قالامىنان تۋعان بىرەگەي ەڭبەك. بۇل – وسى باعىتتا جازىلعان قازاقستانداعى العاشقى ەڭبەك سانالادى. مۇرا 108 مىڭ 208 ءسوز ءتىزىلىمىن قامتيدى. وكىنىشكە قاراي, وسى ەڭبەگى, سونداي-اق قۇران ماعىنالارىنىڭ, ورتا عاسىرلارداعى ايگىلى «كاليلا جانە ديمنا» ەسكەرتكىشىنىڭ اراب تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارمالارى, تاپسىرلەر, زامانداس جەكەلەگەن ءدىني قايراتكەرلەردىڭ ءومىربايانى, ت.ب. ەڭبەكتەرى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق تۇردە جاريالانباعان.
ۇكىجان اپا اكەسى تۋرالى ەستەلىگىن ءبىر ساتكە دە جادىنان شىعارماي, كىشى ءسىڭلىسى امينامەن بىرگە ەلەۋلى جۇمىس تىندىردى. ەل تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بۇل ءىس قاراپايىم ازاماتتاردىڭ دا, جۇرتشىلىق پەن اكادەميالىق ورتانىڭ دا جۇرەگىنە كەڭىنەن جول تاپتى. اكەسى نەگىزىن قالاعان ەلورداداعى مەشىتتىڭ 2005 جىلدان باستاپ اكەسىنىڭ اتىن يەمدەنۋىنە ۇكىجان اپانىڭ قوسقان ۇلەسى زور. ال 2014 جىلى سادۋاقاس عىلماني مۋزەيى قۇرىلدى, وندا ۇكىجان اپا اكەسىنىڭ جەكە زاتتارىن, فوتوسۋرەتتەرىن, قولجازبالارىن, كىتاپتارىن, ۋاعىزدارىنىڭ اۋديوجازبالارىن, ت.ب. كوپتەگەن جادىگەردى تاپسىردى.
بۇل باعىتتا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلدى. 2010 جىلى ءدىندار تۇلعانىڭ پوەزيالىق مۇراسى جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كوردى. ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزىلىپ, شىعىستانۋ كافەدراسى «ارابشا-قازاقشا سوزدىگىنىڭ»
1 تومى مەن قوسىمشاسىن ترانسليتەراتسيالاپ, باسپاعا دايىندادى. ءا.مۋمينوۆ پەن ا.فرانك «زامانىمىزعا بولعان عۇلامالاردىڭ عۇمىر تاريحتارى» (2015) اتتى ەڭبەگىن جاريالادى.
ەۇۋ-دا جۇرگىزىلگەن عىلىمي جۇمىستار اياسىندا ءبىز س.عىلمانيدىڭ قىزدارىمەن, نەمەرەلەرىمەن جەكە تانىسۋ قۇرمەتىنە يە بولدىق. ۇكىجان اپامەن اڭگىمەلەسۋ جادىمىزدا ايرىقشا ءىز قالدىردى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن اقىل-ساناسى دۇرىس, ەستە ساقتاۋ قابىلەتى مىقتى ادام كۇيىندە بولدى. ول كىسى قاي جەردە دە جەتكەن جاسىنىڭ, تاجىريبەسى مەن دانالىعىنىڭ دەڭگەيىندە باتا بەرىپ, ارقاشان ادامدارعا جىلۋ مەن تىنىشتىق ساۋلەسىن شاشىپ جۇرەتىن. تاعدىردىڭ بارلىق سوققىسى مەن قيىندىعىنا قاراماستان باقىتتى ءومىر ءسۇردى. بۇل ومىردەگى پەرزەنتتىك پارىزىن ادال ورىنداپ, جالعاننان جانى الاڭسىز, تىنىش كۇيدە اتتانىپ كەتە باردى... زيالى جانە ءدىندار قاۋىم ونىڭ سادۋاقاس عىلمانيدىڭ قىزى رەتىندەگى ميسسياسىن كوبىرەك بىلەدى. ءبىز عاسىرعا جۋىق ومىرىندە قيىندىقتى جەڭە بىلگەن مىقتى قازاق ايەلى رەتىندەگى تۇلعاسىن كورسەتكىمىز كەلدى.
ۇكىجان اپا ءدىن قايراتكەرىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەندىكتەن, بارلىق اۋىرتپالىقتار مەن قۋانىشتاردى جاقىندارىمەن بىرگە كوردى. 4-5 جاس ارالىعىندا كىشكەنتاي ءمۇمينا اناسىنان ايىرىلادى. ول كەزدەگى ادەت-عۇرىپ سولاي بولاتىن, ءمۇمينا اكەسىنىڭ كەيىنگى جۇبايلارىن دا مويىنسىنا قابىلدادى, بىراق ولار سول ءبىر زۇلمات جىلدارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى قايتىس بولدى, سونىمەن قاتار ولاردىڭ سۇيىسپەنشىلىگى مەن قامقورلىعىن الۋعا تىرىستى, تۋعان باۋىرلارى مەن سىڭلىلەرىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە شىن جۇرەكتەن قۋاندى. ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە حابار-وشارسىز كەتكەن اعاسى حامادتى, ءسىڭلىسى ءامينانى جاقسى كوردى. اكەسى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, ەلدىڭ ءار تۇكپىرىندە, ءتىپتى شەكارالاس ەلدە بوي تاسالاپ جۇرۋىنە تۋرا كەلگەندە, ۇكىجاننىڭ ەرلىكتەرى كۇندەلىگىندە حاتتالىپ تۇر.
ءمۇمينا بالا كەزىنەن اقىلدى بولىپ ءوستى. قيىندىقتاردى, اشتىقتى, جاقىنىن جوعالتۋدى, قۋدالاۋدى, تەرىس كوزقاراستاردى, سوگە قاراعان سوزدەردى تۇلا بويىمەن سەزىنىپ وسسە دە ول ەشقاشان مويىمادى, كەلەشەكتەن جاقسىلىق كۇتتى, العا ۇمىتپەن قارادى, وتكەن جىلداردى جاقسىلىعىمەن ەسكە الىپ وتىردى. ايتسە دە قانشا كوزجاسىن توگىپ, قايعىلى كۇندەردى كەشۋگە ءماجبۇر بولعانى ەستەلىگىندە تۇنىپ تۇر. جاقسى مەن جاماندى ەرتە باستان اجىراتا ءبىلۋدى ۇيرەنىپ, ول ادام جانىنىڭ قۇپياسىن, ءوزىنىڭ ءومىر جولىندا كەزدەسكەن ءارتۇرلى پسيحولوگيالىق كەيىپكەرلەردى ەرىكسىز تاني ءبىلدى («بىرەۋدىڭ قولىنا قاراۋ دەگەن جاقسى ەمەس. جاڭارقادا ولە جازدادىق, مۇندا ماڭدايىمىزدان سيپاپ جاتىر. بالا ەكەش بالا دا كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىلەدى عوي»), اينالاسىنداعى ادامدارمەن ءتىل تابىسا ءبىلۋدى, تاعدىردىڭ قالاۋىمەن ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەندى. ونىڭ اكەسىنە دەگەن شەكسىز ادالدىعى جۇرەكتى تەربەيدى. ۇكىجان اپا ونى «اكەجانىم» دەپ اتاپ, وتە جاقسى كورىپ قانا قويماي, ونى بارلىق جان-تانىمەن ۋايىمدادى, قۇرمەت تۇتتى, جوعارى باعالادى. ادام بويىنان تابىلاتىن تابيعي ەرەكشەلىك عاجاپ قوي, ول جاسىنان اكەسىنىڭ باسقالارعا قاراعاندا الدەقايدا ەرەكشە ەكەنىن بايقاي ءبىلدى («كىم-كىمنىڭ دە ءوز اكەسىن كەرەمەت كورەرى انىق, ءاي بىراق, مەنىڭ اكەمدەي جان سيرەك. الدىنا قويعان اسىن ءومىرى ءوزى جەمەيتىن, جانىندا وتىرعاندارعا ءبولىپ بەرىپ, اللا بەرگەن ريزىقتى بولە-جارا جەگەن دۇرىس, بەرەكەسى ارتادى دەيتىن. ۇنەمى وقىپ, جازىپ جۇرەتىن, زەردەسىنە توقىعان دۇنيەنى اياماي بولىسەتىن دارحان جان ەدى. بۇرىن اكەمنىڭ سونىسىن ۇعا بەرمەيتىن ەدىم, ەندى قازىر ءوزىم استى جالعىز ىشە المايمىن», «بىراق قاي كەزدە دە اكەمنىڭ رۋحى كۇشتى بولدى. بۇل ونىڭ كەزىندە حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان, كەيىن كىتاپ بولىپ باسىلعان ولەڭدەرىنەن دە كورىنەدى».., «بۇل ەل اكەمدى سىيلاعانى سونشا, «اللا جولىمەن جۇرگەنىڭىزدىڭ ءوزى جۇمىس» دەپ قارا جۇمىسقا شىعارماپتى. مالىنا ءشوپتى دە ءۇيىپ بەرىپتى. وسىنىڭ ءبارىن كورىپ توبەمىز كوككە جەتتى دەسەك ارتىق بولماس»). اكەسى ول ءۇشىن عالامنىڭ وزەگىندەي كورىنىپ, ءومىرىنىڭ جارىق ساۋلەسى بولىپ قالا بەردى. بولشەۆيكتىك بيلىك تيتتەي ءبۇلدىرشىن قىزعا قاۋىپ ءتوندىرىپ, بىرەر كۇن اباقتىعا جاپقاندا, ول اكەسىنىڭ تۇرىپ جاتقان جەرىن ايتپادى. بۇل كىشكەنتاي عانا قىزدىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقان كۇشتى مىنەزىن, تەمىردەي ەرىك-جىگەرىن ايقىندادى...
ۇكىجان اپا قازاق داستۇرلەرى رۋحىندا تاربيەلەنگەنىمەن, اكەسىنىڭ قامقورلىعىمەن ەركەلەپ ءوستى. اكەسى تەرەڭ دىندارلىعىنا قاراماستان, زاماناۋي كوزقاراسى بار ادام بولا ءبىلدى. ول اكەسىن ۇلگى تۇتا وتىرىپ, ءوز ءومىرىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىن جازىپ, جەكە كۇندەلىك جۇرگىزەدى.
اكەسى مەن ۇلكەن اعاسى حاماد ۇكىجاندى ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىكتەرىنە بولەدى, ولار تەك تىعىز تۋىستىق بايلانىستا عانا ەمەس, سىرلاستىق دوستىقتا بولدى. مۇمكىن, وسى تەرەڭ ادامدىق سەزىم, اكە مەن باۋىردىڭ سۇيىسپەنشىلىگى جاس قىزدىڭ ەموتسيالىق جاعىنان جەتىلۋىنە ىقپال ەتكەن دە شىعار. اكەدەن سىڭگەن ۇلكەن پاراسات, ءدىني ۇستانىم نامىسىن جانىپ, بولاشاق قازاق ايەلىن, اناسىن تاربيەلەپ شىعاردى. ول وسى سۇيىسپەنشىلىك پەن قامقورلىقتى جۇبايى مەن بالالارىنا بەرە الدى.
ۇكىجان اپا – ۇلت تاربيەسىن بويىنا سىڭىرە بىلگەن جان. بالا كەزىنەن ۇنەمى كۇردەلى جاعدايدان شىعۋدىڭ جولىن تابا ءبىلدى. ايتالىق, 14 جاستا العاش رەت پويىزعا قورىقپاي وتىرۋى, 82 جاستاعى اتاسىن جالعىز ءوزى ومبىعا اكەسىمەن كەزدەسۋگە اپارۋى, ءبىراۋىز ورىس ءتىلىن بىلمەي, مۇلدەم بەيتانىس جەردە ءساتتى جۇمىس ىستەۋى ەرلىكپەن پاراپار.
ەل اناسى ومىرگە ارقاشان فيلوسوفيالىق كوزقاراسپەن قاراپ, ءوزىنىڭ جانە وزگەنىڭ ءىس-ارەكەتىنە دۇرىس باعا بەرە ءبىلدى («قانشا عۇمىر قالعانىن ءبىر اللا بىلەدى, بىراق انا دۇنيەگە كەتۋدەن قورىقپايمىن. جاقسى كورەتىن جاقىندارىم سوندا, مىنا دۇنيەگە ءبارىمىز قوناقپىز, تەك قانداي قوناق بولا الدىق؟ توبامنان جاڭىلمادىم, سونى داتكە قۋات ەتەمىن, مەن دە جۇمىر باستى پەندەمىن, جازا باسىپ, قيانات جاساعان جەرىم جوق سياقتى كورىنەدى, بىراق قاتەسىز ەمەس شىعارمىن»).
ۇكىجان سادۋاقاسقىزى بالا كۇنىنەن ەرەكشە بايقامپازدىعىمەن, كورەگەندىگىمەن, جاقسى ەستە ساقتاي بىلەتىن قابىلەتىمەن جانە جارقىن ويىمەن ەرەكشەلەندى. اپانىڭ بويىنداعى بۇل قاسيەت قانمەن – اكەسىنەن بەرىلگەن بولۋى كەرەك. ساكەن قالپە كەرەمەت ءدارىس وقىپ قانا قويماي, شەشەندىك ونەردى دە مەڭگەرگەن جان ەدى. مۇراسىنداعى وي-پىكىرلەر حالىق دانالىعىمەن ۇشتاساتىنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ەگەر تاعدىر تىنىش ءومىردى ياعني بۇگىنگىدەي زاماندى بۇيىرتسا, ۇكىجان اپا جازۋشى نەمەسە سۋرەتشى بولار ەدى-اۋ دەپ ويلايمىز. بىراق ول انا بولۋدى تاڭدادى. 1942 جىلى عالىمجان كارىموۆكە تۇرمىسقا شىعىپ, پەرزەنت ءسۇيدى. ءتىرى قالعان 7 بالاسىنىڭ ىشىندە عابدۋلماجيتى ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتتى, ال قىزى رايحان 2014 جىلى اۋىر سىرقاتتان قايتىس بولدى. جاقىندارىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جوعالتسا دا, ۇكىجان اپا تاعدىردىڭ سوققىسىنا توتەپ بەردى. عابدىسامات, مۇحامەدعالي, كۇلجيان, عابدۋلاحات, ساۋلە سىندى ۇل-قىزىنا انا ماحابباتىن سىيلاۋعا ەرىك-جىگەر تاپتى.
اپامىزدىڭ ءبىر قاسيەتى – كۇرەسكەرلىك رۋحى, وزىنە دە جانە اينالاسىنداعى ادامدارعا دا قاتىستى بەلسەندى ومىرلىك ۇستانىمى دەر ەدىك. ول سىرتتاي قاراعاندا سالماقتى جانە شۇكىرشىل كورىنگەنىمەن, ادىلەتسىزدىككە, توڭمويىندىققا, ماقتانشاقتىققا كونە بەرمەدى. اكەسىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋىنا بايلانىستى ول ۇكىجان دەگەن اتتى قابىلداپ, بۇكىل ءومىرىن مۋسيموۆا دەگەن تەكپەن وتكىزۋگە ءماجبۇر بولدى. ءيا, ءبىر كەزدەرى اكەسى وزىمەن تۇرمەدە بىرگە وتىرىپ, قايتىس بولعان ابدىكارىم ءمۋسيموۆتىڭ اتىن قابىلداپ, وسى تەكپەن جاسىرىنعانى راس (الەكساندر ديۋمانىڭ «گراف مونتە-كريستو» رومانىنىڭ قازاقى نۇسقاسى).
تاۋەلسىزدىكتەن سوڭ, 1999 جىلى قاجىلىق ساپارعا شىعاردا تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتىردى. 76 جاسىندا اللانىڭ جازۋىمەن اكەسىنىڭ شىنايى تەگىن رەسمي تۇردە الىپ, ۇكىجان سادۋاقاسقىزى عىلماني بولدى... سوناۋ رۋحاني ازاتتىق بۇلدىر كۇيدەگى 70-80 جىلداردان باستاپ 10-12 داپتەر كۇندەلىك جۇرگىزدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىل بەدەرىندە اكە مۇراسىن ناسيحاتتادى.
ايگىلى تاتار جازۋشىسى عالىمجان يبراگيموۆتىڭ «قازاق قىزى» (1923) اتتى رومانى بار. مۇندا ول قازاق جەرىندەگى ۇستازدىق تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, دالا قىزىنىڭ جيناقتىق بەينەسىن سومدايدى. ۇكىجان اپا – وسىنداي قازاق قىزىنىڭ جارقىن ۇلگىسى. بۇعان تۇركىلىك اۋقىمدا قاراساق, شىدامدىلىق, ەڭبەكقورلىق, تاعدىردىڭ سوققىسىن ەڭسەرە ءبىلۋ, ىزگى جولدان تايماۋ, بايقاعىشتىق, جاقسىلىققا, دانالىققا قۇشتارلىق, ءداستۇر مەن تەككە ادالدىق قاي زاماندا دا وزگەرمەيتىنىن اڭعارامىز. مۇنداي دەڭگەيدى بىزدە «ەل اناسى» دەيدى. عاسىر جاساعان ۇكىجان سادۋاقاسقىزى وسى بيىككە كوتەرىلگەنىنە زيالى قاۋىم دا, ءدىني جاماعات تا, قاراپايىم جۇرتشىلىق تا كۋا. قازاق قىزدارىنىڭ داڭقتى جولى جالعاسىن تابا بەرسىن.
سامال تولەۋباەۆا,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ
شىعىستانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
