سوچيدە ەۋرازيا دامۋ بانكىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءوتىپ جاتقان «ەۋرازيالىق كونگرەس’23» بارىسىندا ءمجا كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن ترانسشەكارالىق جوبالار ماسەلەسى قوزعالدى. ەادب باس ەكونوميسى ەۆگەني ۆينوكۋروۆتىڭ ايتۋىنشا, الەمدە جالپى 18 ءمجا جوباسى جۇزەگە اسىرىلعان. ونىڭ 14-ءى كولىك جوبالارى: تەمىرجول, گاز قۇبىرلارى, اۆتوجولدار مەن كوپىرلەر. ۇشەۋى – ەنەرگەتيكالىق جوبالار: بارلىعى سۋ ەلەكتر ستانسالارى. بىرەۋى – تەلەكوممۋنيكاتسيا سالاسىندا.
«ترانسشەكارالىق ءمجا-ءنىڭ باستى ءۇش كريتەريى بار, ولار – ترانسشەكارالىق ينفراقۇرىلىم, ەكى نەمەسە ودان دا كوپ مەملەكەتتىڭ قاتىسۋى, ماسەلەنىڭ زاڭدىق قىرىن رەتتەپ وتىراتىن ۇكىمەتارالىق كەلىسىمنىڭ بولۋى. امۋر وزەنىن كەسىپ وتەتىن, رەسەيدىڭ بلاگوۆەششەنسك جانە قىتايدىڭ حەيحە قالالارىن جالعايتىن اۆتوموبيل كوپىرى سالىنىپ, ىسكە قوسىلدى. ودان وزگە ەۋرازيا اۋماعىندا ترانسشەكارالىق ءمجا تاجىريبەسى پايدالانىلعان جوق», دەيدى باس ەكونوميست.
«ترانسشەكارالىق جانە ەلارالىق ءمجا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ مەحانيزمى رەتىندە» دەپ اتالاتىن سەسسياعا «قازاقستاندىق مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ورتالىعى» اق باسقارما توراعاسى سامات ساعىندىقوۆ قاتىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ءمجا-ءنىڭ بەلسەندى دامۋى ءتيىستى زاڭ كۇشىنە ەنگەن 2015 جىلدان باستالدى.
«الەمدەگى جاھاندانۋ جانە تۋربۋلەنتتىلىك جاعدايىندا وداق ەلدەرى ەكونوميكالىق جۇيەسىنىڭ ينتەگراتسياسى ەرەكشە ماڭىزعا يە بولماق. ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, ەكونوميكالىق ءوسىم قارقىنىن جانە ءوزارا ساۋدا كولەمىن ۇلعايتۋ – سونىڭ دالەلى. دەگەنمەن ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىن دامىتۋ, تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە مەحانيزم رەتىندە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى بۇل باعىتتاعى ءوزىنىڭ ايرىقشا ءرولىن كورسەتتى.
ەلىمىزدە بۇگىنگە دەيىن جالپى قۇنى 5 ملرد دوللارعا جۋىقتايتىن مىڭنان استام ءمجا كەلىسىمى جاسالدى. رەسپۋبليكاداعى ەڭ ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى رەتىندە ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوجولىن ايتا الامىز. بيىل ونىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. جوباعا ەادب, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, يسلام دامۋ بانكى قارجى بولگەن بولاتىن. ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا, جولدى 40 مىڭ اۆتوموبيل پايدالانادى. جوبا اياسىندا مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ ينتەللەكتۋالدى جۇيەسى ەنگىزىلدى. ول تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيدى جانە كولىكتەردىڭ باعىتىن, جىلدامدىعىن, سالماعىن اۆتوماتتى تۇردە انىقتايدى. بيىل «ورتالىق ازيا – قىتاي» سامميتىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ پروبلەماسىن كوتەرىپ, سۋدى ۇنەمدەۋ جانە سۋارۋ ماسەلەسى بويىنشا ءتيىمدى تسيفرلىق شەشىمدى ەنگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىندا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ باعدارلاماسىن بىرلەسىپ ازىرلەۋدى ۇسىندى», دەدى س.ساعىندىقوۆ.
سونداي-اق الماتى مەن ىستىقكول اراسىن جالعايتىن جاڭا جول قۇرىلىسى تۋرالى دا مالىمدەدى.
«قازىر قازاقستان مەن قىرعىزستان الماتى مەن ىستىقكول اراسىندا بالاما جول سالۋ بويىنشا كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتىر. ازيا دامۋ بانكىنىڭ كونسۋلتانتتارى جوباعا زاڭدىق, تەحنيكالىق جانە قارجىلىق سكرينينگ جاسادى. ەگەر جوبا جۇزەگە اساتىن بولسا, الماتىدان ىستىقكول وزەنىنە دەيىنگى جول 85 كم-گە جۋىق قاشىقتىقتى قۇرايدى. قازىرگى قاشىقتىق – 460 كم. شامامەن جوبا قۇنى 160 ملن دوللاردان اسىپ وتىر. ال تۋننەل سالۋ شىعىنىن قوسا ەسەپتەسە, 600 ملن دوللاردان اسىپ كەتەدى. بىرنەشە ەلدىڭ رەسۋرسىن بىرىكتىرە وتىرىپ ترانسشەكارالىق ءمجا جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ جاڭا ءوسىم نۇكتەسىن تابۋعا ىنتالاندىرادى», دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, جوبانىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ەل تۇرعىندارى ءۇش نارسەدەن ۇتادى, ولار – جانار-جاعارماي ۇنەمدەۋ, ۋاقىت ۇنەمدەۋ جانە جول توسەمى جوعارى دەڭگەيدە جاسالاتىندىقتان, كولىك قۇرىلعىسىنا زاقىمنىڭ از كەلۋى.
جاڭا باعىتتاعى ءبىر ساپاردىڭ باعاسى 2500 تەڭگە دەپ بەلگىلەنگەن. بىراق جولدىڭ قۇنى كولىك قۇرىلعىسىنىڭ تيپىنە بايلانىستى وزگەرمەك. جولدىڭ نەگىزگى بولىگىندەگى جىلدامدىق ساعاتىنا 150 كم بولسا, تاۋلى ايماقتاردا ساعاتىنا 30 كم-دەن اسپاۋعا ءتيىس.
ول ءمجا مەحانيزمى بويىنشا وزەكتى ترانسشەكارالىق جوبالار كەلەسى باعىتتاردا جۇزەگە اسۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى: كولىك, حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىق ءۇشىن ترانسشەكارالىق حاب, شەكارا ارقىلى وتەتىن كوپىر, تۋننەل قۇرىلىسى, حالىقارالىق لوگيستيكالىق ورتالىقتاردى دامىتۋ, ەنەرگەتيكا, سۋ ۇنەمدەۋ جانە IT سالاسى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) اياسىندا ىستەلۋگە ءتيىس بولجامدى ترانسشەكارالىق جوبالار بارشىلىق. سونىڭ ىشىندە ەاەو ەلدەرى اراسىنداعى كولىكتىك بايلانىستى كۇشەيتۋگە, اۋىل شارۋاشىلىق تاۋارلارى اعىنىن باسقارۋدىڭ اشىق ينتەگراتسيالانعان جۇيەسىن قۇرۋعا, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىن دامىتۋعا باعىتتالعان جوبالار نازارعا ىلىگەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى بىرلەسىپ دامىتۋعا جول اشادى, ەكىنشىدەن, ەاەو مەملەكەتتەرىنىڭ ەادب-مەن, جەكە جانە ينستيتۋتسيونالدىق ينۆەستورلارمەن, دامۋ ينستيتۋتتارىمەن وسىنداي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن كوپجاقتى ارىپتەستىگىنە نەگىزدەلگەن ىنتىماقتاستىق مودەلىن قالىپتاستىرادى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ترانسشەكارالىق جوبالار ەلدەردى بايلانىستىرادى جانە ساۋدا اعىنىن ۇلعايتىپ, ەكونوميكالىق قاتىناستاردى نىعايتۋعا ەلەۋلى ىقپال ەتەدى. ەادب باسقارما توراعاسى نيكولاي پودگۋزوۆتىڭ ايتۋىنشا, ترانسشەكارالىق جوبالاردىڭ اۋقىمى جوعارى بولاتىنى سونشالىق, ءتۇرلى حالىقارالىق دامۋ بانكتەرى كۇش بىرىكتىرمەسە, جوبانىڭ تابىسقا جەتۋى ەكىتالاي.
«بىردە-ءبىر قارجى ۇيىمى, ءتىپتى اسا ءىرى ۇيىم بولسا دا, قۇنى 5 ملرد دوللاردان اساتىن گيدروەلەكتر ستانساسىن نەمەسە قۇنى 3 ملرد دوللاردى قۇرايتىن كولىك ءدالىزىن جالعىز ءوزى قارجىلاندىرمايدى. سوندىقتان دامۋ ينستيتۋتتارى مۇنداي جوبالار ءۇشىن قارجى رەسۋرستارىن بىرلەسە باعىتتاۋعا ءتيىس», دەيدى ول.
ەادب-نىڭ ءمجا جوبالار بويىنشا ديرەكتورى سۆەتلانا ماسلوۆانىڭ سوزىنشە, ترانسشەكارالىق ءمجا-ءنى قۇرىلىمداۋ وتە ۇزاققا سوزىلادى. ترانسشەكارالىق ءمجا-ءنىڭ ءبىر قيىندىعى – ءبىر ەل تاراپىنان جۇمىستىڭ دۇرىس اتقارىلماي, جوبانىڭ ورتا جولدا توقتاپ قالۋى. بۇل تۇيتكىلدى تارقاتۋعا ەادب مەن بارلىق قاتىسۋشى ەلدىڭ ءمجا ورتالىقتارى اراسىندا قول قويىلعان مەموراندۋم كومەكتەسۋگە ءتيىس. اتالعان مەموراندۋمعا قول قويۋ ارقىلى تاراپتار ترانسشەكارالىق ءمجا جوبالاردى جوسپارلاۋدى بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋعا, دايىندىق ءۇشىن ينستيتۋتسيونالدىق تەتىك قۇرۋعا نيەتتى. كەلىسىم ترانسشەكارالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرا تۇسەدى دەگەن سەنىم بار.
