«وركەندەۋدىڭ» ۇلتتىق تاربيە مەكتەپتەرى, اتاپ ايتقاندا, «اتا مەكتەبى», «اكە مەكتەبى», «اعا مەكتەبى», «اجە مەكتەبى», «انا مەكتەبى», «جەڭگە مەكتەبى» ەڭبەكشىقازاق اۋدانى قاراكەمەر اۋىلىنداعى ق.ورىمبەتوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە دە ويداعىداي جۇمىس ىستەپ تۇر. وسىعان وراي جۋىردا جوبانىڭ تاربيە جۇيەسىندەگى ماڭىزدىلىعى مەن ەرەكشەلىكتەرىنە ارنالعان رەسپۋبليكالىق ۆەب-سەمينار ءوتتى.
جاسىراتىنى جوق, قوعامدا كوزگە ۇرىپ تۇرعان بۋللينگ, سۋيتسيد ماسەلەلەرى الاڭداۋشىلىق تۋدىرماي قويمايدى. بۇعان ۇلتتىق تاربيەنى ۋىستان شىعارىپ الۋىمىزدىڭ, ۇستاز بەن وقۋشى, اتا-انا اراسىنداعى ۇشجاقتى بايلانىستىڭ بەرىك بولماۋىنىڭ دا كەرى اسەرى ءتيىپ جاتقانى انىق. سوندىقتان «وركەندەۋ» ۇلتتىق تاربيە باعدارلاماسى بويىنشا وسى ۇشتىك وداقتىڭ بىرلەسە اتقارعان جۇمىستارىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. قازاقى بوياۋعا قانىق ساحنا تورىندە ۇلتتىق تاربيە مەكتەبىنەن ءنار العان باستاۋىش جانە جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن «ۇرپاق ۇلتتىق ويىنمەن شىڭدالادى», «اكە – اسقار تاۋ, بيىك شىڭ», «اجە – ۇرپاقتىڭ تىرەگى», «قىز تاربيەسى – ۇلت بولاشاعى», «اعا ءىسى – ونەگە» جانە «سىرلى جەڭگە, سۇلۋ قىز» تاقىرىپتارىندا ءتالىمى مول تاربيە ساعاتتارى ۇيىمداستىرىلدى.
– قازاق قازاق بولعالى ءار وتباسىندا اتا, اجە, اكە, انا, اعا, جەڭگەلەر ۇل-قىزدارىن ۇلتتىق رۋحتا تاربيەلەپ وسىرگەن. «وركەندەۋ» ۇلتتىق تاربيە مەكتەپتەرى قازاق ۇلتىنا ءتان وسى تەكتىك تاربيەنىڭ ەلىمىزگە لايىقتالىپ جاسالعان جالعاسى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. عاسىرلار بويى قالىپتاسقان وزىق سالت-ءداستۇرىمىزدى جاس ۇرپاقتىڭ اقىل-ويىنا ءسىڭىرۋ – باستى ماقسات. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا «وركەندەۋ» ۇلتتىق تاربيە مەكتەپتەرىن قۇرۋ, سول ارقىلى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ بويىنا سىيلاستىق, باۋىرمالدىق, قايىرىمدىلىق باسقا دا وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى, – دەيدى «الداسپان» باتىرلار قورىنىڭ باسشىسى, «وركەندەۋ» جوباسى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى ءارى ۇيلەستىرۋشىسى كۇلان تۇرىسبەكقىزى.
بۇگىندە «وركەندەۋ» باعدارلاماسىنىڭ ۇلتتىق تاربيە مەكتەپتەرى استانا قالاسىنىڭ توعىز مەكتەبىندە, الماتى وبلىسى ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ ق.ورىمبەتوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەبىندە جانە الماتى قالاسىنداعى ياساۋي اتىنداعى №123 مەكتەپ-گيمنازيادا, م.اۋەزوۆ اتىنداعى №128 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەبىندە, سونداي-اق ەلورداداعى №36 «بالاپان» بالاباقشاسىندا تاجىريبەدەن وتكىزىلىپ, ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
كۇلان تۇرىسبەكقىزىنىڭ ايتۋىنشا, تەكتىك تاربيەدەن كوز جازىپ قالماۋعا ءتيىسپىز. تەكتىك تاربيە – ۇلتتىق كودىمىز. تىلىنە, دىنىنە بەرىكتىك – ءار شاكىرتتىڭ, ءار ۇستازدىڭ, ءار اتا-انانىڭ اينىماس بورىشى, دەيدى ول.
وسى ورايدا «وركەندەۋ» جوباسىنىڭ ۇلتتىق تاربيە مەكتەپتەرى تۋرالى تارقاتا ايتقاندا ءجون كورىپ وتىرمىز. مۇنداعى «اتا مەكتەبى» وقۋشىلارعا اتا-تەك شەجىرەسىن تالداپ تانۋ ارقىلى تۇتاس ۇلت تاريحىن بىلۋگە ۇيرەتەدى. ۇرپاق, قان تازالىعىن ساقتاۋدى جانە اتا-بابالاردىڭ اسىل مۇراسىن جەتكىزەدى. جەتى اتاسىن جاتتاۋعا, اتا-بابالارىنىڭ ىشىنەن شىققان باتىرلاردىڭ ەرلىگى, شەشەندەردىڭ بيلىگى تۋرالى زەرتتەپ, اڭگىمە دايىنداۋعا تاپسىرما بەرەدى. «اكە مەكتەبى» وقۋشىلارعا رۋحاني ادامگەرشىلىك تاربيەنى دارىتادى. «اعا» مەكتەبى وقۋشىلاردى بولاشاقتا ەلىن, جەرىن قورعاي بىلەتىن شىنىققان سارباز بولىپ قالىپتاسۋعا تاربيەلەيدى. ەر بالالاردى اتتىڭ جالىندا ويناپ بايگەگە شابۋعا, نىسانا كوزدەپ مەرگەندىك ونەردى ۇيرەنۋگە باۋليدى. سونىمەن بىرگە وقۋشىلاردى ازاماتتىق ومىرگە دايارلىق, مامانداردان كەڭەس الىپ قازىرگى زامانعى اسكەري قىزمەت, ازاماتتىق پارىز ماسەلەسىنەن حاباردار بولۋىن ۇيىمداستىرادى. جاس تۇلەكتەردى بەيىمىنە قاراي ماماندىق تاڭداۋىنا جانە كومپيۋتەرلىك, تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتى يگەرۋىنە, دامىتۋىنا كومەكتەسەدى. «اعا مەكتەبى» دەنە تاربيەسى مەن سالاماتتى ءومىر سالتىن جۇرگىزىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسادى.
«اجە مەكتەبى» اۋلەتتىك تاربيەگە نەگىزدەلگەن. زەرە مەن ايعانىم اجەلەردىڭ ونەگەلى ءومىرىن ۇلگى ەتە وتىرىپ, بالالاردى جاستايىنان ادال ءومىر سۇرۋگە, ەرتەگىلەر مەن باتىرلار جىرىن وقىپ, جاتتاۋعا ۇيرەتەدى. تۋعان جەرىن, ەلىن, شاڭىراعىن ارداقتايتىن يناباتتى قىز بەن كەلىن تاربيەلەيدى. ءتوزىمدى انا, قايراتتى جان بولۋعا, ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت كورسەتە بىلۋگە باۋليدى. «انا مەكتەبى» وتباسى تاربيەسىن جۇرگىزەدى. وتباسىندا اكەنى بالاسىنا كوشباسشى ەتىپ كورسەتەدى. قىزدارعا ىسمەرلىكتى, كىسى سىيلاپ قوناق كۇتۋدى, استىڭ بابى, داستارقاننىڭ ءمازىرىن ۇيرەتەدى. اناسى بالاسىنا «جامان بولادى», «ۇيات بولادى», «وبال بولادى» دەگەن تىيىم سوزدەردىڭ ماعىناسىن تۇسىندىرەدى. «جەڭگە مەكتەبى» جەڭگە مەن قايىنسىڭىلى اراسىنداعى بايلانىسقا نەگىزدەلگەن. بولاشاق ومىرلىك سەرىگىن تاڭداۋعا, ورنىقتى وتباسىن قۇرۋعا پايدالى كەڭەستەر بەرەدى. جاقسى جەڭگەنى اقىلدى, مەيىرىمدى, سابىرلى, كەشىرىمدى ەنە تاربيەلەيدى. جاقسى جەڭگە قايىنسىڭىلىسىنىڭ حالقىمىزدىڭ بويىنا سىڭگەن ۇلتتىق مىنەز, ۇلتتىق تاربيە, جاقسى ءداستۇرىمىزدى جاڭعىرتىپ ۇلگى-ونەگە الۋعا, ار تازالىعىن جوعارى ۇستايتىن اقىلدى, قىلىقتى قىز بولىپ قالىپتاسۋىنا كومەكتەسەدى.
– قازىرگى تاڭدا بالالارعا جان-جاقتان ءتۇرلى قاۋىپ تونەتىنىن بىلەمىز. ولاردىڭ نەگىزگىلەرى – بۋللينگ, ەلەكتروندى تەمەكى, سينتەتيكالىق ەسىرتكى. ارينە, مۇنىمەن كۇرەسۋ كەرەك. ماسەلەنى تۋىنداتپاي, الدىن العان دۇرىس جانە بالالاردا قاۋىپكە قارسى يممۋنيتەتتى قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. بالالار اق پەن قارانى اجىراتىپ ءارى سىني تۇرعىدان ويلاي ءبىلۋى كەرەك. ال يممۋنيتەتتى دامىتۋ ءۇشىن تاربيەگە كوبىرەك ءمان بەرۋ قاجەت. «وركەندەۋ» باعدارلاما اياسىندا اتالعان التى مەكتەپ حالىقتىق وزىق سالت-داستۇرلەردى دامىتۋعا, ۇلت رۋحىنا داق تۇسىرمەۋگە, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى باعالاۋعا, جۇزەگە اسىرۋعا جان-جاقتى مۇمكىندىكتەردى جۇمىلدىرادى. «جاس ۇلان» ۇيىمىنىڭ بالالاردىڭ بويىنداعى قابىلەتتەردى دامىتۋعا باعىتتالعان جەتى باعىتى «وركەندەۋ» جوباسىنىڭ ۇلتتىق تاربيە مەكتەپتەرىمەن ۇشتاسىپ, بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ ارقىلى ناتيجە بەرە باستادى, – دەيدى «جاس ۇلان» بىرىڭعاي جاسوسپىرىمدەر مەن بالالار ۇيىمىنىڭ ءتورايىمى دينارا تايباسارقىزى.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پەداگوگيكا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ كانديداتى فاتيما نيازبەكقىزى باعدارلامانىڭ بەسجىلدىق قورىتىندىسىندا ۇسىنىلعان ۇشتىك وداقتىڭ جۇمىس مازمۇنىنا توقتالدى.
– «وركەندەۋ» باعدارلاماسى اياسىندا تاربيەنىڭ تۇراقتى جۇمىس جوسپارى قۇرىلىپ, ونى سىنىپ جەتەكشىلەرى مەن ءپان مۇعالىمدەرى 1-11 سىنىپتاردا ۇزدىكسىز وتكىزىلىپ كەلەدى. جوبانىڭ اتا-انالار قاۋىمىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ, تاربيە جۇمىسىنا تارتۋدا ىقپالى زور ەكەنى بايقالدى. ۇستازدار قاۋىمى مەكتەپىشىلىك, اۋدان, وبلىس كولەمىندەگى ءىس-شارالارعا قاتىسىپ وزدەرىنىڭ تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسىپ, ۇلتتىق ونەردى دارىپتەپ جۇرگەنى قۋانتتى. سوندىقتان باعدارلامانى رەسپۋبليكا كولەمىندە تاراتىپ, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ تاربيە جۇيەسىنە ەنگىزۋ كەرەك. ول ءۇشىن «وركەندەۋ» ۇلتتىق تاربيە باعدارلاماسىن جانە مەكتەپتەردىڭ تاجىريبەسىنەن جيناقتالعان ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتاردى وقۋ-اعارۋ مينيسترلىگىنە قاراستى رەسپۋبليكالىق وقۋ-ادىستەمەلىك كەڭەستە بەكىتۋ ماڭىزدى. مەكتەپ وقۋشىلارىن باعدارلامانىڭ وزەگى بولىپ تۇرعان دالا دانالارىنىڭ – ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «ىزگىلىك ءىلىمى», قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «حال ءىلىمى», ءال-ءفارابيدىڭ «جان قۋاتى ءىلىمى», ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى, شاكارىمنىڭ «شىن ادام» جانە «ار ءىلىمى» ىلىمدەرىنە نەگىزدەي وتىرىپ تاربيەلەۋگە باسىمدىق بەرۋ كەرەك. بۇل ىلىمدەردى تاربيەنىڭ تىرەگىنە اينالدىرۋدا پەداگوگتار ونى ءوز بويىنا ءسىڭىرىپ, ىشكى مازمۇنىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, جاس ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ تاسىلدەمەلەرىن مەڭگەرۋى قاجەت. قازىرگى تاڭدا ۇزدىكسىز ءبىلىم جاس ۇرپاقتىڭ بىلىمىمەن عانا ەمەس تاربيەنىڭ تەرەڭدىگىمەن ولشەنەدى. وسى باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى بولاشاق ۇرپاعىمىز تاربيەلى, ءبىلىمدى, جان-جاقتى, باسەكەگە قابىلەتتى, ىزگى نيەتتى, كوركەم مىنەزدى, يناباتتى دا يماندى بولىپ قالىپتاسادى. «وركەندەۋ» باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا, – دەيدى فاتيما نيازبەكقىزى.
الماتى وبلىسى
