− بەرىك جولمۇحان ۇلى, قالالىق ءارحيۆتىڭ اتقارعان جۇمىستارىنا ەل كۋا. بۇگىندە ەسكى قۇجاتتاردى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرسىزدار. سول قۇجاتتاردىڭ اراسىندا اشارشىلىققا قاتىستى مالىمەتتەر بار ما؟
− ارينە, بۇگىندە قالالىق ارحيۆ قويماسىندا 736 قور 399 449 ساقتاۋ بىرلىگى بار دەسەك, سونىڭ ىشىندە 1920-1930 جىلدارداعى قايعىلى وقيعالاردى تاسپالاعان قۇجاتتار مەن فوتوسۋرەتتەر كوپتەپ كەزدەسەدى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ, جەر-جەردە وڭىرلىك كوميسسيالار جۇمىس ىستەۋدە. بۇگىندە بۇل يگىلىكتى ىسكە ءبىزدىڭ مەكەمە دە اتسالىسىپ جاتىر. جاقىندا قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىمەن بىرلەسىپ, «زۇلمات زامان قاسىرەتى» اتتى ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ كورمەسىن وتكىزدىك. سوندا استانا قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتاۋداعى 1920-30 جىلدارداعى اشارشىلىق جىلدارىنداعى قۇندى قۇجاتتار مەن فوتولار وقىرمانعا ۇسىنىلدى. بىلتىر «اقمولا ءوڭىرى – ارحيۆ قۇجاتتارىندا 1920-1940 جىلدار» جيناعى جارىق كوردى. اتالعان جيناقتا مالىمەتتەردىڭ باسىم بولىگى قالالىق ءارحيۆتىڭ ەنشىسىندەگى قۇندى قۇجاتتار.
− ءيا, اتالعان ەڭبەك ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن قۋعان-سۇرگىن تاقىرىبىنا قوسىلعان ۇلكەن ولجا بولدى. سول قۇجاتتار اراسىندا الەۋمەتتىك اپاتقا دۋشار بولعان ازاماتتاردىڭ تاعدىرى باياندالعان. بۇگىندە ولاردىڭ ىزدەۋشىلەرى بار ما؟
− قالالىق ارحيۆكە كەلۋشىلەر مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋ, ىشكى ىستەر, ادىلەت, سوتتار مەن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قورلارىنا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. ءبىز ءوزىمىز زاڭسىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ازاماتتاردىڭ قۇجاتتارىن تابۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى وبلىستىق كوميسسيا استانا مەملەكەتتىك ارحيۆىمەن بىرلەسىپ اقمولا اۋداندىق, ركپ(ب) اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ رەسمي قاۋلىلارىنىڭ قۇجاتتار جيناعىن انىقتاپ, باسپاعا دايىندادى. كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ, ءتۇرلى زورلىق-زومبىلىق جانە حالىققا قارسى ساياسي ناۋقاندار جۇرگىزۋ, نارازىلىق اكتسيالارىن كۇشپەن باسىپ-جانشۋ. ءبىز اقمولا جانە اقمولا ۋەزى بيلەرىنىڭ, كۋلاكتارىنىڭ تاركىلەنگەن شارۋاشىلىقتارىنىڭ ماتەريالدارىن, تاركىلەۋ كەزىندەگى ولاردىڭ وتباسىلارىنىڭ قۇرامىن تۋرالى ماتەريالداردى زەرتتەدىك. وبلىستىق كوميسسيانىڭ جۇمىس توبى $65 «اقمولا وبلىسى بويىنشا ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى باسقارماسىنىڭ اقمولا №12 تۇرمەسى» قورىنا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتتى. بۇل قوردا 5600 ادامنىڭ جەكە ىستەرى ساقتالعان, ولاردىڭ كوپشىلىگى «استىق جانە ەت دايىنداۋدى بۇزدى, سابوتاج جاسادى» دەگەن ايىپپەن زاڭسىز سوتتالعان. وسى قۇجاتتاردىڭ ىشىندە 1930 جىلدارداعى «قاستاندىق, سەمفوندى بەرمەۋ, كولحوز تەحنيكاسىن ءبۇلدىرۋ» دەگەن ايىپپەن سوتتالعان تۇتقىنداردىڭ 4000 ءىسىن وڭدەپ, ءارى قاراي وڭالتۋ ءۇشىن دەرەكتەر بەردىك.
− سول قۇندى اقپاراتتاردىڭ بۇگىندە بوياۋى كەتكەنى انىق. قاسىرەتتى كەزەڭنىڭ وتكەنىنە عاسىرعا جۋىقتادى. رەستاۆراتسيا كەزىندە جاعدايى مۇشكىل دەرەكتەردىڭ ءمانىن اشۋ قيىنعا تۇسپەدى مە؟
− بۇگىندە ءبىزدىڭ مەكەمە زامان تالابىنا ساي تەحنيكامەن جابدىقتالعان. سوندىقتان كەدەرگىلەر كوپ كەزدەسپەدى. دەگەنمەن, 20-30 جىلدارداعى قاعازدىڭ جوقتىعىنان شەنەۋنىكتەر توڭكەرىسكە دەيىنگى قۇجاتتاردى ءىس جۇرگىزۋدە پايدالانىپ, ولاردىڭ ارتقى جاعىنا دا جازعان. بۇل ماتەريالداردىڭ جاعدايى قازىر مۇشكىل. ايتسە دە, ءبىز ولاردى قالپىنا كەلتىرە الدىق. قازاقستاندا بالاماسى جوق رەستاۆراتسيالىق زەرتحانامىز كومەكتەستى. بۇگىنگە دەيىن توزىعى جەتكەن بىرنەشە مىڭ پاراق مۇراعات قۇجاتتارىن قالپىنا كەلتىردىك. ءاربىر جاپىراق قاعاز وتە مۇقيات وڭدەلەدى.
قالپىنا كەلتىرۋ قىزمەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاعاز قۇجاتتاردى ۇزاق سارالاپ, اقپاراتتى ۇزاق مەرزىمدى تسيفرلىق تاسىمالداعىشقا تاسپالايدى. ءبىزدىڭ باستى جاڭالىعىمىز – HSM مۇراعاتتىق وپتيكالىق جەتەگى. ول اقپاراتتى ساقتاۋدا الەمدىك ستاندارتقا ساي قىزمەت ەتۋدە. قاۋىپسىز ىقشام ديسكىلەردىڭ پايداسى زور. ءبىز ەنگىزگەن اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيە ءوز كەزەگىندە ەلەكتروندى قور قۇرۋ ارقىلى ەسكىرگەن قۇجاتتاردىڭ قاعاز تۇپنۇسقالارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار ەرەكشە قۇندى, تاريحي ماڭىزى بار قاعاز قۇجاتتاردى اينالىمنان شىعارۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ەندى ءبىز وقىرمانعا قۇجاتتاردى تەك ەلەكتروندى تۇردە بەرەمىز.
− وسى رەتتە زاڭسىز سوتتالعان ازاماتتاردى اقتاۋ ماسەلەسىنە توقتالساڭىز. سول ماقساتتا قانداي وبەكتيۆتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىڭىزدەر؟
− ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ماتەريالدارى نەگىزىندە جوبالىق بيۋرو دايىنداعان كوپ تومدىق (31 توم) كىتاپ شىعارىلدى. «اقمولا وبلىسى مۇراعات قۇجاتتارىندا» اتتى كوپ تومدىقتىڭ 23-تومىنا وبلىسىمىزداعى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار تۋرالى دەرەكتەر ەنگىزىلگەن. اتاپ ايتقاندا, ۇجىمداستىرۋ كەزىندەگى اقمولا وبلىسىنداعى ءىستىڭ شىنايى جاعدايىن, بيلىكتىڭ ازاماتتارعا جاساعان زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرىن, ستاليندىك رەجىمنىڭ زاڭسىزدىقتارى مەن قىلمىستارىن اشاتىن 222 قۇجات ۇسىنىلدى. سونىمەن قاتار استانادا قۇرىلعان وڭىرلىك كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن ەلوردا اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن مۇراعات دەرەكتەرىنە نەگىزدەلگەن قۇجاتتار توپتاماسى شىعارىلدى.
قازىر زاڭسىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ازاماتتاردىڭ ەسىمدەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. قالالىق ارحيۆتە ساقتالعان اقمولا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 241-قورىنىڭ ماتەريالدارى نەگىزىندە 1928 جىلى مۇلكى تاركىلەنگەن ادامدار تۋرالى مالىمەتتەر بازاسى قۇرىلدى. اقپاراتتى سالىستىرۋ جانە ناقتىلاۋ جۇرگىزىلەدى. ودان بولەك اقمولا تۇرمەسىنىڭ قۇجاتتارى بويىنشا مۇراعاتتا 662 ءىس قارالىپ, 1920-30 جىلدارى, سوتتالعان 736 ازامات انىقتالدى.
− ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنداعى قاندى وقيعالار ءالى دە ۇلكەن زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تاقىرىپ. قازىر بۇعان شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەردىڭ دە نازارى اۋىپ وتىر. بۇل رەتتە قالالىق ارحيۆ وقىرمانعا قانشالىقتى جاقىن؟
− جالپى, اقپاراتتىڭ ەڭ ماڭىزدى كوزى – ازاماتتارىمىزدىڭ ەستەلىكتەرى مەن جەكە قۇجاتتارى. سوندىقتان ەلوردالىق ارحيۆ استانا قالاسىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى وڭىرلىك كوميسسياسىمەن بىرلەسىپ, كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى تۋرالى ەستەلىكتەر مەن قۇجاتتار جيناعىن ۇيىمداستىردى. قىزمەتكەرلەرىمىز ايماقتارعا شىعىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ازاماتتاردىڭ ۇرپاقتارىن تاۋىپ, ەستەلىكتەرىن جازىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا ولاردى قۇجاتتار جيناعى رەتىندە شىعارامىز. مۇنى ءبىر – دەڭىز. ەكىنشىدەن, قۋعىن-سۇرگىن جانە جەر اۋدارىلعان جىلدارى حابار-وشارسىز كەتكەن تۋىستارىن ىزدەپ جۇرگەن ازاماتتارعا بارىنشا كومەك قولىن سوزۋدامىز. بۇل سۇراقتارمەن بىزگە تەك قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, كوپتەگەن شەتەل ازاماتى دا جۇگىنەدى. ءبىز تۋىستارى ىزدەۋدە جۇرگەن ادامداردىڭ قۇجاتتارىن ىزدەيمىز, ولارعا قاجەتتى اقپاراتتى قايدان تابۋعا بولاتىنىن كورسەتۋگە تىرىسامىز.
ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ءاربىر ادامدى ەستە ساقتاۋ ماڭىزدى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان تۋىستارىڭىز بەن دوستارىڭىز تۋرالى ەستەلىكتەر, قولجازبالار, كۇندەلىكتەر, تاريحي فوتوسۋرەتتەر نەمەسە باسقا دا قۇجاتتار بولسا, مۇراعاتقا اپارىڭىز! ولار ءىستى زەرتتەۋگە كوپ كومەكتەسەدى. اشارشىلىق جىلدارىنىڭ ازابى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى.
− اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
