الماتى وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى امانجول ابدارحمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ يگەرىلمەي جاتقان جايىلىمدىق جەرلەردى اۋىل تۇرعىندارىنا قايتارىپ بەرۋ تاپسىرماسىنا سايكەس ايماقتا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
– اۋداندار جانە قوناەۆ قالاسىنىڭ اتقارۋشى ورگاندارى جىل باستالعالى بەرى جالپى اۋدانى 285,5 مىڭ گەكتار 601 سۋبەكتىنىڭ جايىلىمدىق القاپتارى پايدالانباي جاتقانىن انىقتادى. ەرىكتى نەگىزدە جانە سوت شەشىمى بويىنشا 44,0 مىڭ گا جەر مەملەكەتتىك مەنشىككە قايتارىلدى. اتاپ ايتقاندا, بالقاش اۋدانى – 758,0, ەڭبەكشىقازاق اۋدانى – 18,5, جامبىل اۋدانى – 6093,9, كەگەن اۋدانى – 5786,5, ىلە اۋدانى – 12 595,9, رايىمبەك اۋدانى – 4523,57, تالعار اۋدانى – 10,3, ۇيعىر اۋدانى – 11090,6, قوناەۆ قالاسى 3157,0 گەكتار اۋماقتى كەرى قايتارعان. بۇدان باسقا, الماتى وبلىسى پروكۋراتۋراسىنىڭ تالاپ ارىزى بويىنشا سوت شەشىمىمەن جامبىل جانە قاراساي اۋداندارىنداعى جالپى اۋدانى 1931,0 گەكتار جەر ۋچاسكەلەرى مەملەكەت مەنشىگىنە الىندى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس جالعاسادى, – دەيدى امانجول ابدارحمانوۆ.
ءتورت ت ۇلىك وسىرۋدەن جەرى شۇرايلى جامبىل اۋدانى الماتى وبلىسى ەكىگە بولىنبەي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە ءبىرىنشى ورىندا ەدى. اتاپ ايتقاندا, قوي-ەشكى مەن ءىرى قارا, جىلقى سانىنان ءبىرىنشى ورىندا بولسا, تۇيە وسىرۋدە عانا ءتورتىنشى ورىنعا تابان تىرەگەن.
– مال ساناعى جىلىنا ەكى رەت وتەدى. جازعى ساناق جاس تولمەن قوسا ەسەپتەلەدى. بىلتىرعى جىلى ۇساق ءمۇيىزدى مال سانى 1 ملن 200 مىڭنان اسقان. جالپى, ۇساق مال سانى بويىنشا اۋدانىمىز رەسپۋبليكادا ءۇشىنشى ورىنعا تۇراقتايدى, – دەيدى جامبىل اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى اقنيەت تۋماتاەۆ.
الايدا مال سانىنىڭ كوبەيۋى تابيعاتقا, فلورا مەن فاۋناعا دا زاردابىن تيگىزبەي قويمايدى. بۇرىنعى ۇجىمشار كەزىندە شارۋاشىلىق ورتالىقتاندىرىلىپ, اۋىسپالى جايىلىم بەلگىلەنەتىن. ال قازىر جىل ون ەكى اي ءبىر جەردە وتىرىپ, مال جاياتىن شارۋا قوجالىقتارى كوبەيگەن. وعان جەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن ارى-بەرى كوشۋدىڭ قيىندىعى قولبايلاۋ. سالدارىنان اۋىل توڭىرەگى توزىپ, توپىراق قۇنارسىزدانىپ جاتىر. سوندىقتان بۇل ماسەلە اۋدان اكىمىنىڭ ەسەپتىك كەزدەسۋلەرىندە ءجيى كوتەرىلەدى. ەگەر مال باسىن كوبەيتۋ وسى قارقىنمەن جۇرە بەرەتىن بولسا, الداعى بەس جىلدىقتا قوي باسى 2 ملن-عا جەتىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن دەگەن بولجام بار.
– وسى جاعدايعا بايلانىستى شاعىن بورداقىلاۋ الاڭىن ىسكە قوسىپ, ساننان ساپاعا كوشۋ ماسەلەسى تۋرالى حالىققا تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەمىز. ءبىز شارۋا قوجالىقتارىنا بارىپ «مالىڭ كوبەيىپ كەتتى» دەپ ەشكىمگە ايتا المايمىز. بىرەۋدىڭ داۋلەتىنە شەكتەۋ قويا المايمىز. اۋدان بويىنشا 61 ەلدى مەكەن بار. ونىڭ 54 ەلدى مەكەنىنە 42559 گەكتار ورتاق جايىلىمدىق جەر بەلگىلەنگەن. قازىرگى كۇنگە قىزىلاسكەر, ەسپە, جاڭاقۇرىلىس, ىنتىماق, شولاق قارعالى سىندى ون شاقتى ەلدى مەكەنگە جايىلىمدىق جەر بەلگىلەنبەي تۇر. بۇل دا باستى ماسەلە, – دەگەن اكىم ورىنباسارى ورتاق جايىلىم ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇرعانىن العا تارتتى.
جالپى اۋداننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ كولەمى – 1 477 484, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ورتاق جايىلىمىنا قاجەت جەر كولەمى 159 105 گەكتاردى قۇرايدى. بۇگىنگى كۇنگە وسى قاجەتتىلىكتىڭ 30 پايىزى شەشىم تاپقان. جەردى قايتارىپ الۋدا شارۋا قوجالىقتارىنىڭ دا زارداپ شەگەتىنىن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتكەن اكىم ورىنباسارى اقنيەت تۇرىسبەك ۇلى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بىرنەشە جولى بار ەكەنىن, سونىڭ ءبىرى – اۋىل تۇرعىندارىنا تەك ساۋىن مالىن شەكتەپ ۇستاۋ, ياعني جايىلىمداردا باعىلاتىن مالدىڭ 1 گەكتارعا شاققانداعى ۇلەسى بەلگىلەنگەن نورماتيۆتەن اسپاۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندىرۋ قاجەتتىگىن ايتادى. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس.
– مىسالى, جايسان اۋىلىنىڭ ءىشى كادىمگى مال قورا سياقتى بولىپ كەتكەن. توسەلگەن ءاسفالتتىڭ بەتى كوڭ بولىپ جاتىر. ويتكەنى ول جاقتا ءبىر اۋلادان ءبىر وتار قوي ءورىپ شىعاتىن ۇيلەر بار. بۇل اۋىلدىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميالىق جاعدايىنا دا كەرى اسەر ەتپەي قويمايدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جايلى ءومىر سۇرۋىنە, تازالىعى مەن تۇرمىسىنا دا زالالىن تيگىزەدى, – دەگەن ول سول سەبەپتەن, ەلدى مەكەندەردە مال ۇستاۋدىڭ شەكتىك نورماسىن بەلگىلەۋ قاجەتتىگى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلعاندىعىن ايتتى.
اۋدان اكىمىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان قاناتقاقتى جوبا اقسەڭگىر اۋىلدىق وكرۋگىنەن باستاۋ الماق. بۇل ماقساتتا اۋىل تۇرعىندارىنا تۇسىندىرمە جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. ورتاق جايىلىمنىڭ ەڭ كوبى وسى اقسەڭگىر اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ەنشىسىندە, 7400 گەكتار جەرى بار, سونىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز كورىنەدى. ال اتالعان اۋداندا 24 اۋىلدىق وكرۋگ بار.
– بىلتىر مىڭباەۆ اۋىلىنداعى قوي شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا اۋداننىڭ اسىل تۇقىمدى قوشقارلارىنىڭ كورمەسىن وتكىزگەنبىز. سول كەزدە بالتىق ەلدەرىنەن كەلگەن دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنەن ەستىگەنىم, تەرريتورياسى كىشكەنە عانا ەستونيادا 30 مىڭ عانا قوي ءوسىرىلىپ, ەتىن ەكسپورتقا شىعارادى ەكەن. ال بىزدەگى ماتىبۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىندەگى قوي سانى 70 مىڭعا جەتىپ قالدى. وسىعان قاراپ اۋدان وكرۋگىنىڭ مال سانى ءبىر مەملەكەتتىڭ مال سانىنان ەكى ەسە كوپتىگىن بىلۋگە بولادى, – دەگەن اقنيەت تۋماتاەۆ ايدارلى وكرۋگىنىڭ قوي سانى 55 مىڭعا جۋىقتايتىندىعىن, ال حالىق سانى 1200 ادامنىڭ توڭىرەگىندە ەكەندىگىن مىسالعا كەلتىردى.
ورتاق جايىلىم – اۋىل مالىن باعۋعا ارنالعان جەر. الايدا ءبىر قورادان مىڭداعان مال ورسە وعان ورتاق جايىلىمنىڭ تارلىق ەتەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جايىلىمدىق جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ جامبىل اۋىلىندا ءبىر جۇيەگە كەلىپ, پروبلەما ءتۇيىنى تارقاتىلعان. اۋىل تۇرعىندارىنا بىلتىر – 280, بيىل 270 گەكتار جەر ورتاق جايىلىم رەتىندە بەلگىلەنىپ بەرىلگەن. بۇگىندە اۋىلدىڭ تاجىريبەلى باقتاشىسى ايتجان ەسىمدى ازامات ورتاق جايىلىم جەرىن ءوزى قورىپ, وعان اۋىلدىڭ مالىن جايادى. بۇل – باسقا اۋىلدارعا ۇلگى بولارلىق ناتيجە. وسى جەردە پايدالانباي جاتقان جەردى قايتارۋ ماسەلەسى 42 مىڭ گەكتارمەن توقتاپ قالمايتىندىعىن ءسوز ەتكەن اكىم ورىنباسارى اۋدان ورتالىعىنا جاقىن اۋىلداردىڭ ورتاق جايىلىمدارىن رەتتەۋدە قيىندىق بارىن ايتادى. مىسالى, قاراسۋ وكرۋگىندە 4 ەلدى مەكەن بار بولسا, ءار ەلدى مەكەندەگى اۋىلدىق جايىلىمنىڭ كولەمى بار-جوعى 90-100 گەكتاردان اسپايدى.
جالپى جايىلىمدىق جەردى ءوز ماقساتىندا يگەرۋ دەگەنىمىز – سوعان سايكەس مالى بولۋ دەگەندى بىلدىرەدى. بۇگىنگى كۇنگە جەرى بار, يەسى جوق شامامەن 5 مىڭ گەكتارعا دەيىنگى جەر قايتارىلعان. ناقتىلاساق, پايدالانىلمايتىن جايىلىم جەرلەر ۋچاسكەسى – 89, ياعني 55635 گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە جەر پايدالانۋشىلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ارقىلى 2 جەر ۋچاسكەسى بويىنشا 446 گەكتار جەر ورتاق جايىلىمعا قايتارىلعان. سونداي-اق سوت تالاپ ارىز جولدانعان جەر ۋچاسكەلەر سانى – 16, كولەمى 8536 گەكتاردى قۇرايدى. سوت شەشىمى شىقسا بۇل جەرلەر دە حالىققا قايتارىلماق. دەسە دە, مىڭ باس مالدىڭ ورنىنا ساپالى ءجۇز باس ءوسىرىپ, مال ازىعىنىڭ بەرىك قورىن جاساۋدىڭ تيىمدىلىگى ناسيحاتتالا بەرمەك. اۋىسپالى جايىلىم بولماعان جەردە مال اراسىندا جۇقپالى اۋرۋدىڭ تارالۋى, جايىلىمنىڭ قۇنارسىزدانۋى سىندى ماسەلەلەردىڭ ۋشىعا تۇسەتىنى انىق. ونى الدىن الۋدا جايىلىمدىق جەردى بەلگىلەنگەن نورماتيۆتەرگە ساي ۇقىپتى ءارى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن تىڭعىلىقتى ورىنداۋدا قاراقاستەك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارى بەلسەندىلىك تانىتىپ ءجۇر دەسەك, اسىرا ايتقاندىق ەمەس. بيىلعى اقپان-ناۋرىز ايلارىندا ۇشبۇلاقتا 93 گەكتار شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جەرلەرى قايتارىلىپ, زاڭداستىرىلسا, بۇرعان اۋىلىنداعى «شىنجىرباي» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنەن – 420, ال قاراقاستەك اۋىلىنان 2000 گەكتار جەر, ء«سۇيىنباي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ مەنشىگىنەن الىنىپ, اكىمشىلىك تەڭگەرىمىنە زاڭداستىرىلىپ جاتقانىن ايتقان اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىبەك جەكەن, مۇنىڭ بارلىعى ۇلەسكەر ازاماتتاردىڭ كەلىسىمىمەن شەشىم تاپقاندىعىن مالىمدەدى. ءسويتىپ, اۋىل تۇرعىندارى جايىلىمعا قول جەتكىزگەن. الايدا قاراقاستەك اۋىلىندا تابىن جوق. اۋىلدىق اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى قولداعى مالدى كەلىسىپ, جايلاۋعا جىبەرۋدى ۇيعارىپ وتىر. سەبەبى اۋىل ماڭىندا بوس جۇرگەن مال قاراۋسىز قالىپ, ەگىنگە نەمەسە ەلدىڭ باۋ-باقشاسىنا كىرىپ كەتۋ جاعدايلارى جيىلەپ, شاعىمداناتىندار كوبەيگەن. وسىنداي رەنىش تۋىنداماس ءۇشىن ءارى جايلاۋدا جايىلعان مالدىڭ قوڭدى بولارى تۇسىندىرىلۋدە. بۇل ىستە اۋىل تۇرعىنى ايگۇل ورداباەۆا بەلسەندىلىك تانىتىپ ءجۇر. بۇگىندە ول جەردى جالعا الىپ, مال باعۋدى كاسىپكە اينالدىرعان. قوي مەن ءىرى قارا باسىنا تولەنەتىن اقشا اكىمشىلىكپەن كەلىسىلىپ بەكىتىلەدى. اۋىلدىق وكرۋگىندەگى مال باسىنا شاققاندا 15 مىڭ گەكتار جەر قاجەت بولسا, بۇگىندە 2500 گەكتار جەر شەشىمىن تاپقان. ورتاق جايىلىمدىق جەرلەر نەگىزىنەن «بولاي», «شىنجىرباي», «بۇرعان», ء«سۇيىنباي», «قاراقاستەك» سىندى ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنان قايتارىلعان.
ءتۇيىن. ەكى جىل بۇرىن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ يگەرىلمەگەن جايىلىمدىق جەرلەردى تۇرعىندارعا قايتارىپ بەرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى بۇل ماسەلە اسىرەسە, تۇركىستان, الماتى, قىزىلوردا وبلىستارىندا ايقىن سەزىلىپ وتىرعاندىعىن اتاعان ەدى. ال بۇل ماسەلەنىڭ الماتى وبلىسىندا قانشالىقتى شەشىمىن تاۋىپ وتىرعانىن ءبىر اۋداننىڭ مىسالىندا ايتتىق...
الماتى وبلىسى
