ءسۋيتسيدتىڭ سەبەپ-سالدارى نەدە؟
الماتى ىرگەسىندەگى قاراساي اۋدانىنا قاراستى ءبىلىم مەكەمەلەرىندە اينالاسى از ۋاقىتتا ءتورت بىردەي جەتكىنشەكتىڭ ءوز-وزىنە قول سالىپ ءجانتاسىلىم ەتۋى قوعامدا قىزۋ تالقىلاندى. ومىرگە ەندى قادام باسقان ورىمدەي ورەندەردى ولىمگە جەتەلەگەن نە نارسە؟ ا.بايسالباەۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ 10-سىنىپ وقۋشىسى ۇيگە كەلىپ, ەكى ساعاتتان كەيىن دارعا اسىلعان كۇيى تابىلعان. ال قاڭتار مەن ناۋرىز ايلارىندا وسى اۋدانداعى ب.قوسىنوۆ ورتا مەكتەبىندە ەكى بىردەي سۋيتسيد تىركەلىپتى. جىل باسىندا قاراساي مەكتەبىنىڭ تاعى ءبىر وقۋشىسى ومىرمەن قوش ايتىسىپ, جاقىندارىن زار جىلاتىپ كەتكەن. اتالعان اۋداننىڭ المالىباق ورتا مەكتەبىندە ءومىرىن قيماق بولعان وقۋشى عايىپتان تايىپ امان قالعان. قازىر قايعىلى وقيعالارعا قاتىستى مەديتسينالىق ساراپتاما تاعايىندالىپ, تەرگەۋ امالدارى ءجۇرىپ جاتىر. اتالعان اۋداندا بيىلدىڭ وزىندە وقۋشىلاردىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ وقيعاسى ءتورتىنشى رەت تىركەلگەنىن ەسكەرسەك, جاعداي ءجىتى باقىلاۋدى قاجەت ەتەدى. دەگەنمەن بۇل وقيعالاردىڭ اراسىندا قانداي دا ءبىر بايلانىستىڭ بار-جوعى ازىرگە بەلگىسىز.
مۇنداي كەلەڭسىز جايلار ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە جىل سايىن قايتالانۋدا. ءسۋيتسيدتىڭ سەبەپ-سالدارىمەن كۇرەس ماسەلەسىنە باعىتتالعان ءتۇرلى ءىس-شارالار قولعا الىنعانىمەن, ناتيجە كوڭىل كونشىتپەيدى. اسىرەسە ءبىز ايتىپ وتىرعان جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىندا ءوز بولاشاعىنا بالتا شابۋ فاكتىلەرى ازايماي تۇر. ايتالىق ەلىمىزدە 2018 جىلى 3 533 ادام سۋيتسيدكە بارعان بولسا, ونىڭ 200-گە جۋىعى – كامەلەتكە تولماعان جەتكىنشەك. 2019 جىلى وزىنە قول سالعان 3 794 ازاماتتىڭ 180-ءى – ورىمدەي جاس. ونىڭ 47-ءسى – 14 جاسقا تولماعان ۋىزداي بالالار. ەڭ وكىنىشتىسى, جىل وتكەن سايىن بۇل ستاتيستيكادا ايتارلىقتاي وزگەرىس جوق.
كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەيتىلگەن كەڭەستە وسى ماسەلەگە ايرىقشا توقتالىپ: «بالالارعا قاتىستى جانتۇرشىگەرلىك قىلمىستار جيىلەپ كەتتى. مۇنداي وقيعالار مەكتەپتە, كوشەدە, ءتىپتى ۇيدە بولىپ جاتىر. سوراقى جاعدايلار وقۋشىلاردىڭ وزىنە قول جۇمساۋىنا سەبەپكەر بولىپ وتىر. ءتىپتى اتا-انالاردىڭ وزدەرى بالاسىنا قورلىق كورسەتىپ, ونىڭ ارتى قايعىلى جاعدايعا ۇلاسىپ جاتادى. وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جۇمىسى ءالسىز. جاۋاپتى مەكەمەلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ويداعىداي ناتيجە بەرگەن جوق. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ساياساتىن قايتا قاراۋىمىز قاجەت. بۇل تۇرعىدا ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءىس-شارالارىن زاڭمەن كۇشەيتۋ كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت اتالعان ماسەلە كەشەندى ءىس-شارالار قابىلداۋدى قاجەت ەتەتىن وتكىر پروبلەما ەكەنىن باسا ايتتى.
كۇيزەلىستەن قۇتىلۋدىڭ جولى بار ما؟
اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ كەڭگە قۇلاش سەرمەۋى قىرۋار جۇمىستى جەڭىلدەتكەنىمەن, ادامزات الدىنا جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر اكەلدى. جاھاندىق ماماندار سوڭعى 10 جىلدىڭ بەدەرىندە جاسوسپىرىمدەردىڭ عانا ەمەس, جالپى الەم جاستارىنىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىندا ايتارلىقتاي كەدەرگىلەر تۋىنداعانىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. دامىعان ەلدەردەگى سياقتى, دامۋشى ەلدەردە دە جاستار پسيحيكالىق دەرتكە ۇشىراۋدا. ماسەلەن, تابىسى جوعارى ەلدەردىڭ وزىندە 11 مەن 15 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ تورتتەن ءبىرى كۇنىنە ەكى نە ودان دا كوپ رەت السىرەۋ, اشۋشاڭدىق, كۇيگەلەكتەنۋ نەمەسە ۇيقىنىڭ بۇزىلۋى سياقتى پسيحولوگيالىق بەلگىلەردى باستان وتكەرەتىن كورىنەدى. ەگەر ولارعا دەر كەزىندە كومەك كورسەتىلمەسە, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ تومەندەۋى مەن سۋيتسيدتىك مىنەز-ق ۇلىققا اكەلىپ سوعۋى ابدەن مۇمكىن.
جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ءسۋيتسيدتىڭ سالدارى سان الۋان. وتباسىنداعى جانجال, جاۋاپسىز ماحاببات, قوعامدا ءوزىن قوراش سەزىنۋ, قاتارلاستارىنان تەپەرىش كورۋ جانە تاعى باسقا دەگەندەي. پسيحولوگيا عىلىمى تۇلعانىڭ ءوز ومىرىنە قول سالۋىن پسيحيكالىق نورمادان اۋىتقۋمەن بايلانىستىرادى.
– پسيحيكالىق قالىپتان اۋىتقۋ – ادام پسيحيكاسىن جارالايتىن قيىن جاعداياتتاردىڭ ىقپالىمەن ومىردەن ءوتۋدىڭ ۇعىنىلعان تۇرىندەگى اكتىسى بولعاندىقتان ادام ءومىرى ەڭ قىمبات قۇندىلىق رەتىندەگى ءمانىن جوعالتادى. ومىردەگى ەڭ قىمبات قۇندىلىقتىڭ ءمانىن جوعالتۋ – ادامنىڭ ىشكى بولمىسىنا جاسالعان جاۋىزدىعى. سۋيتسيدكە كوبىنە-كوپ رۋحاني ءالسىز, پسيحيكالىق تۇرعىدان تۇراقسىز ادامدار شالدىعادى. كۇندەلىكتى كۇيزەلىس, قىسىم, ادامعا اسەر ەتەدى. جوعارى سۋيتسيدتىك تاۋەكەلدىك شەڭبەرىندە جۇرگەندەردىڭ قاتارىنا دەپرەسسياداعى ادامدار, ىشىمدىك جانە ناشا قولداناتىن جەتكىنشەكتەر, وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءوز-وزىنە قالاي قول سالعانىنا كۋا بولعان بالالار جاتادى. دەگەنمەن كەي جاعدايدا اسا دارىندى بالالار, وقۋ ۇلگەرىمى تومەن جەتكىنشەكتەر, اياعى اۋىر قىزدار, زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى بولعاندار, ءدىني سەكتالاردىڭ ىقپالىنا تۇسكەندەر دە بۇل ساناتتان ورىن الادى. سۋيتسيدتىك ارەكەتكە ۇشىراۋدىڭ فاكتورلارى – بولاشاققا شاراسىزدىقپەن قاراۋ, ارمان-ماقساتتىڭ بولماۋى, ومىردەن ءتۇڭىلۋ, الەۋمەتتىك قولايسىزدىق, قوعامنان وقشاۋلانۋ ءھام شەتتەتىلۋ. بۇل دەگەنىڭىز – قورشاعان ورتامەن قارىم-قاتىناسقا تۇسۋدەن قاشۋ. اتا-انا تاراپىنان بالاعا ءتيىستى كوڭىل بولىنبەۋ, مەيىرىمسىزدىك, قاتالدىق كورسەتۋ, اتا-انانىڭ ايىرىلىسۋى, وتباسىنداعى جاعىمسىز احۋال, ەلەۋسىز قالۋ, تۇرمىس تاپشىلىعى, قۇربى-قۇرداستارىمەن قارىم-قاتىناستاعى جاعىمسىز اسەرلەر. قازىرگى ءبىزدىڭ قوعامدا سۋيتسيدكە باراتىندار – ءومىردىڭ ءمانىن ىزدەپ تاپپاعان ورىمدەي بالدىرعاندار. سۋيتسيدكە قارسى تۇراتىن فاكتورلار – رۋحاني جاڭعىرۋ, ءتالىم-تاربيەلىك قۇندىلىقتاردى وقىپ ءتۇسىنۋ, پسيحيكالىق تۇراقتىلىق, كەز كەلگەن جاعدايعا بەيىمدەلە ءبىلۋ, ومىرلىك قۇندىلىقتاردى ەسكەرۋ, ءومىر سۇرۋگە قۇشتارلىق, سۋيتسيدتىك ويلاردىڭ كۇنا ەكەنىن سەزىنۋ مەن ءدىني سەنىم دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعى. بۇلار ادامنىڭ پسيحولوگيالىق قورعانىسىن قۋاتتايدى. وزىنە جاقىن تۇلعالاردىڭ ايرىقشا قۇرمەتى, امانات سەزىمىن جانە جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ, وزىنە زاقىم كەلتىرۋدەن قورقۋ, دەنساۋلىعىنا ءمان بەرۋ, شىعارماشىلىق ءھام ومىرلىك جوسپار قۇرۋ تۇلعانى جامان ويدان ارىلتادى. كۇيزەلىستەن قۇتىلۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ قاجەت. بىرەۋ ماقتاسا, مەيلى الدەكىمنەن اۋىر ءسوز ەستىسە دە ونى جۇرەككە جاقىن قابىلداماۋ جەتكىنشەكتى بۇل باعىتتا شىڭداي تۇسەدى. بولعان جاعداي سول ورىندا قالۋى كەرەك. وسى قاعيداتتى ۇستانعان ادام كۇيزەلىستەن مىندەتتى تۇردە ارىلادى, – دەيدى «پسيحولوگ وركەنى» پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى ساعىم ناعاشىباەۆا.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, ادام شاراسىزدىققا ۇشىراعاندا ءارتۇرلى سايتتاردان ء«ومىر سۇرۋدەن شارشادىڭ با؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەي باستايدى. اتىس-شابىس, قاراقشىلىق باعىتىنداعى سيۋجەتتەرگە نەگىزدەلگەن فيلمدەردى جان-تانىمەن تاماشالاپ, ىشىمدىك پەن ەسىرتكىنى تاتىپ كورگىسى كەلەدى. عىلىمدا سۋيتسيدتىك كەزەڭ ەكىگە بولىنەدى. العاشقىسى سۋيتسيدكە قاتىسى بار كەزەڭ رەتىندە باعالانىپ, ال ەكىنشىسى سەكۋند ارالىق جانە جىلارالىق بولىپ جىكتەلەدى. ماسەلەن, قاتەرلى شەشىمگە بىرەۋ ساناۋلى ساعاتتار ىشىندە بەل بايلاسا, بىرەۋلەر جىلدار بويى وسى ويلاردىڭ شىرماۋىندا ءجۇرۋى مۇمكىن.
– قازىر جەتكىنشەكتەر اراسىندا بۋللينگ پەن كيبەربۋللينگ قارقىن الىپ تۇر. بۇل – ۇلكەن پروبلەما. بۋللينگ دەگەنىمىز – بىرنەشە ادامنىڭ ءىز كەسىپ, قۋدالاپ-قورلاۋى, كەمسىتۋى, كۇش كورسەتۋى. وقۋشىلار اراسىندا ءبىر-ءبىرىن قورقىتۋ, بوپسالاۋ, ار-نامىسقا تيۋ وتپەلى كەزەڭدە تۇرعان جەتكىنشەكتەرگە قاتتى اسەر ەتەدى. مەكتەپ پسيحولوگتەرى مەن مۇعالىمدەر, اتا-انالار بالالارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساۋ ارقىلى مۇنىڭ الدىن الۋى كەرەك. اتا-انالارعا بالالارىن كيبەربۋللينگتەن قورعاۋ ءۇشىن مىناداي كەڭەس ايتار ەدىم. كومپيۋتەردى ۇيدەگى ورتاق بولمەگە ورنالاستىرىڭىز. بالاڭىز قولداناتىن سايتتاردىڭ مەكەنجايى كورسەتىلگەن «تاڭداۋلار ءتىزىمى» ساقتىق ءۇشىن بولۋعا ءتيىس. جەلىدە قۇپيالىلىق ەرەجەلەرى بولاتىنىن ۇيرەتىڭىز. بالاڭىزعا جەلىدەگى الاياقتار مەن قاسكۇنەمدەردىڭ تەرىس پيعىلدارى جايلى مىسالدار ايتىپ الدىن الا ساقتاندىرىڭىز. ءوزى تانىمايتىن ۆيرتۋالدى تانىستىق بويىنشا كەزدەسۋىنە تىيىم سالىڭىز, – دەيدى ساعىم ناعاشىباەۆا.
ۇلتتىق قۇندىلىقتار قۇتقارا ما؟
ۋاقىت اعىمى العا جىلجىعان سايىن, تانىم-تۇسىنىكتەر دە وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرادى. پەداگوگ-پسيحولوگ دينا حاسەنوۆانىڭ پايىمىنشا, بالا تاربيەسىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ وزەگىنەن اجىراماۋىمىز قاجەت. «جاڭا مۇمكىندىكتەر كەزەڭىندە بالا قۇقىن قورعايمىز دەپ ولاردىڭ ءتالىم-تاربيەسىنە كەرى اسەر ەتىپ جاتقان تۇستار دا بار», دەيدى مامان.
– قازىر بالا تاربيەسى – اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى قاجەت ەتەتىن نازىك ماسەلە. قاۋىپ-قاتەر قۇشاعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. كەيدە بالالارىمىزدى قورشاعان ورتادان قورعايمىز دەپ اسىرا سىلتەپ جىبەرەمىز. ولاردىڭ ءار قادامىنا ارالاسامىز. ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداۋىنا جول بەرمەيمىز. ءوز ءومىرىمىزدىڭ ءتۇرلى مىسالدارىن ولارعا تاڭعىمىز كەلەدى. ناتيجەسىندە, جاسقانشاق, جاۋاپكەرشىلىگى تومەن, ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداي المايتىن جاسىق بۋىن قالىپتاسىپ جاتىر. بايىرعى قازاق قوعامىندا جاسوسپىرىمدەردىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋى تىم سيرەك ەدى. ول ۇرپاق وتان الدىنداعى, اتا-انا الدىنداعى, ءوز ءومىرى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ءجىتى سەزىندى. قازىر زامان وزگەردى, قۇندىلىقتار الماستى, اگرەسسيۆتى, تالاپشىل بۋىن قالىپتاستى. العاشقى سىناققا شىداي الماي سىنىپ كەتەتىن, پسيحيكاسى ءالجۋاز جەتكىنشەكتەر كوپ. اسكەري ومىرگە بەيىمدەلە الماۋ, جەڭىل جولمەن اقشا تابۋعا دەن قويۋ جاستار اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى. بالامىزعا داۋىس كوتەرگەن ۇستازعا ۇرپيە قاراپ, سەنىڭ قۇقىڭ, سەنىڭ جەكە شەكاراڭ دەپ كىشكەنتاي كەزىنەن تىم وبەكتەپ وسىرەتىن بولدىق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەركىنسىتىپ تە الدىق. باسىنان ءسوز اسىرمايتىن, ۇلكەنگە قۇرمەتى از, ءومىردى تەحنوكراتيالىق تۇيسىكپەن قابىلدايتىن جانسىز ۇرپاق, وكىنىشكە قاراي, ءوز ءومىرىن قيا سالاتىن جاعدايعا دەيىن جەتتى. ال قازاقى تاربيەدە, قيىندىق كورگەن سايىن قايرالىپ, سۇرىنگەن سايىن شيرىعىپ, ومىرگە تالپىنۋدى العا ۇستايتىن ەدىك. قازىر ۇبت-دان ۇپاي جيناي الماسا, ولە سالاتىن بولدى. مەكتەپ پەن قوعامنان بۇرىن اتا-انانىڭ ۋىز تاربيەسى اۋاداي قاجەت. وتباسىندا دۇرىس تاربيە العان بالا مۇنداي قادامعا بارمايدى. بالاڭىزبەن سىرلاسىڭىز, سويلەسىڭىز, سەنىم ارتىڭىز, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرىڭىز. قانشا جەردەن زامان وزگەردى دەسەك تە, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق تاربيەنىڭ شەڭبەرىندە ومىرگە باۋلىڭىز, – دەيدى د.حاسەنوۆا.
قازىر جاڭساق ويعا جول بەرگەن جاستاردى ساۋىقتىراتىن ورتالىقتار كوپ. ولارمەن ارناۋلى ماماندار جۇمىس ىستەيدى. جەلىدە كەزىندە قاتەلىككە ۇرىنا جازداپ, كەيىن بۇل ارەكەتىنەن مۇلدە باس تارتقان جاسوسپىرىمدەر ءوز ويلارىمەن بولىسكەن. وزىنە قول سالماق بولعاندار پسيحولوگ ماماندارمەن سىرلاسقاننان كەيىن ويلارى كۇرت وزگەرگەنىن, ءتىپتى وسى ارەكەتتەرى ءۇشىن ۇيالعاندارىن جازعان. ماماندار قازىرگى زاماندا ءاربىر ءتورتىنشى ادامنىڭ دەنساۋلىعىندا پسيحيكالىق كىنارات بارىن, ءتىپتى كۇيزەلىسكە ۇشىراعاندار سانى جۇرەك قان-تامىرلارى دەرتىنە شالدىققانداردان اسىپ تۇسەتىنىن العا تارتادى. قالاي ايتقاندا دا, ەشبىر تىرشىلىك يەسى ءوز-وزىنە قاسىرەت كەلتىرمەۋگە ءتيىس.
الماتى
