عالىمداردىڭ زەردەلەۋىنشە, ادام اقپاراتتى ءوز انا تىلىندە قابىلداعاندا عانا ونى تەرەڭىرەك تۇسىنەدى, بايىبىنا بارادى, تۇيسىنە الادى. سەبەبى ءتىل – ءبىز ايتىپ جۇرگەندەي جاي عانا قارىم-قاتىناس قۇرالى ەمەس, ول ادامنىڭ دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىراتىن رۋحاني ورتا. عىلىمي ماقالا بولسىن, دەرەكتى فيلم نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىدەگى قىسقا ۆيدەو بولسىن, ەگەر ول تۋعان تىلدە ۇسىنىلسا, كورەرمەن ونى جاقىن قابىلدايدى.
Narxoz ۋنيۆەرسيتەتى CISTO زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, PhD ماديار ساۋدباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ول بۇل ماسەلەگە كەيىنگى كەزدە زەرتتەپ جۇرگەن الگوريتمدەر ماسەلەسى تۇرعىسىنان جاۋاپ بەرگىسى كەلەدى. ويتكەنى بۇگىنگى اقپاراتتىق كەڭىستىكتە ادامنىڭ نە كورەتىنىنە كوبىنە ءوزى ەمەس, الگوريتمدەر شەشىم قابىلداي باستادى.
«اسىرەسە TikTok, Instagram Reels, YouTube Shorts سياقتى پلاتفورمالاردا ادام اقپاراتتى ىزدەمەيدى, كەرىسىنشە الگوريتم ادامنىڭ نازارىن نە ۇستاپ تۇراتىنىن ەسەپتەپ, كونتەنتتى ءوزى ۇسىنادى. بۇگىنگى بالالار تسيفرلىق ورتادا تۋىپ, جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە ءوسىپ جاتىر. ولار اقپاراتتى ءبىز سياقتى ىزدەپ تاپپايدى, اقپارات ولاردى ءوزى تاۋىپ كەلەدى. ولاردىڭ دۇنيەتانىمىن ەندى مەكتەپ پەن وتباسى عانا ەمەس, الگوريتمدەر دە قالىپتاستىرىپ جاتىر. قازىرگى مەدياكەڭىستىكتە باستى رەسۋرس مۇناي دا, اقشا دا ەمەس, ادامنىڭ نازارى. سوندىقتان الەۋمەتتىك جەلىلەر ادامنىڭ نازارىن مۇمكىندىگىنشە ۇزاق ۇستاپ تۇرۋعا قۇرىلعان. بۇگىندە «نازار ەكونوميكاسى» دەگەن ۇعىمنىڭ ءجيى ايتىلۋى دا سودان. جاقىندا شەتەلدىك عىلىمي باسىلىمعا ماقالا دايىنداۋ بارىسىندا ەلىمىزدىڭ ورتالىق جانە ايماقتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىندەگى ستۋدەنتتەر اراسىندا شاعىن ساۋالناما جۇرگىزدىك. قازاق توبىنىڭ ستۋدەنتتەرىنەن Instagram مەن TikTok-تا كورسەتىلگەن العاشقى ون قىسقا ۆيدەونى قاراپ, سونىڭ نەشەۋى ورىس تىلىندە ەكەنىن سۇرادىق. ال ورىس توبىنىڭ ستۋدەنتتەرىنەن نەشە ۆيدەو قازاق تىلىندە شىققانىن انىقتادىق. ناتيجە الاڭداتارلىق. قازاق توبى ستۋدەنتتەرىندە كەيدە العاشقى ون ۆيدەونىڭ تورتتەن ءبىرى, كەيدە ۇشتەن ءبىرى ورىس تىلىندە ۇسىنىلادى. ال ورىس توبى ستۋدەنتتەرىنە قازاق تىلىندەگى كونتەنت مۇلدەم دەرلىك كورسەتىلمەيدى. بۇل جاي عانا تسيفرلىق ستاتيستيكا ەمەس, الگوريتمدەردىڭ قاي ءتىلدى «نەگىزگى», قاي ءتىلدى «ەكىنشى دەڭگەيلى» دەپ قابىلداي باستاعانىنىڭ بەلگىسى», دەيدى ول.
عالىمنىڭ پىكىرىنشە, مۇنىڭ ارتىندا «اقپاراتتىق كوپىرشىك» نەمەسە «filter bubble» دەگەن قۇبىلىس جاتقانى ايان. الگوريتم ادامنىڭ بۇرىنعى تاڭداۋىن تالداپ, سوعان ۇقساس كونتەنتتى ۇنەمى ۇسىنا بەرەدى. ناتيجەسىندە, ادام ءوزى بىلەتىن, ءوزى قالايتىن اقپاراتتىڭ ىشىندە قالىپ قويادى – باسقا ءتىل, باسقا كوزقاراس, باسقا مادەنيەت ونىڭ ەكرانىنا مۇلدەم تۇسپەيدى. كوپتەگەن زەرتتەۋ ادامنىڭ انا تىلىندە وقىعان نەمەسە تىڭداعان اقپاراتتى ەستە جاقسى ساقتايتىنىن كورسەتەدى. اسىرەسە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە بۇل وتە ماڭىزدى. انا تىلىندە كونتەنت كورىپ وسكەن بالا ءوز مادەنيەتىنەن الىستامايدى, ۇلتتىق بولمىسىن جوعالتپايدى. قازىر ءتىلدىڭ تاعدىرىن تەك ادەبيەت نەمەسە مەكتەپتەر ەمەس, ينتەرنەت كەڭىستىگى دە شەشە الادى. ەگەر بەلگىلى ءبىر تىلدە YouTube ارنالارى, فيلمدەر, پودكاستار, ويىندار, ءموبيلدى قوسىمشالار مەن ساپالى ماقالالار از بولسا, جاستار باسقا تىلدەگى كونتەنتكە تاۋەلدى بولا باستايدى.
«ماسەلە ءتىلى وزگە تىلدە بولعان «تاربيەشى» – تەلەفوندا. ءبىز ءالى ءبىلىم جۇيەسىن كىنالاپ جۇرگەندە, الگوريتمدەر بالانىڭ تىلدىك ورتاسىن الدەقاشان وزگەرتىپ قويعان. قىسقا ۆيدەولاردىڭ اسەرى تەك تىلمەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ ەكىنشى, ءتىپتى تەرەڭىرەك اسەرى – قۇندىلىقتار جۇيەسىنە بايلانىستى. بالا نەمەسە ءجاسوسپىرىم قاي تىلدەگى كونتەنتتى كوپ تۇتىنسا, ۋاقىت وتە سول ءتىل ونىڭ ويلاۋ تىلىنە اينالادى. بۇدان بولەك, قىسقا ۆيدەولار ادامنىڭ تەرەڭ ويلانۋ قابىلەتىنە دە اسەر ەتەدى. ادام ميى بىرىنەن كەيىن ءبىرى اۋىساتىن ونداعان ۆيدەونى قابىلداسا دا, ولاردىڭ ەشقايسىسىن تولىق سارالاپ, ومىرلىك تاجىريبەگە اينالدىرىپ ۇلگەرمەيدى. ناتيجەسىندە, تۇراقتى بىلىمنەن گورى وتكىنشى ەموتسيا كوبەيەدى. قۇندىلىق دەگەنىمىز ءبىر ساتتىك اسەر ەمەس. ول – ۋاقىت وتە جينالعان تاجىريبە, وي, باقىلاۋ مەن ارەكەتتىڭ قورىتىندىسىنان قالىپتاساتىن ىشكى جۇيە. ال قىسقا ۆيدەولار ادامدى ەلىتىپ اكەتەدى دە, ويدى تەرەڭدەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى», دەيدى ماديار ساۋدباەۆ.
وسى ماسەلە تۋرالى پاريجدەگى «KazFashionParis» فرانتسۋز قاۋىمداستىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى-ءتورايىمى, سونداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ اياسىنداعى «اباي» قازاق مادەني ورتالىعىنىڭ ەرىكتى جەتەكشىسى بايان جانباۋوۆاعا حابارلاستىق. شەتەلدە تۇراتىن قازاق رەتىندە, ونىڭ ۇستىنە بالا تاربيەلەپ وتىرعان انا رەتىندەگى ونىڭ پىكىرىن بىلدىك.
«مەن شەتەلگە سانالى جاسىمدا كوشتىم. سودان بولار انا ءتىلدى ۇمىتپاي تازا ۇستانۋ اسا قيىن بولعان جوق. ءارى ءوز بالالارىم ءۇشىن دە, باسقا قازاقتاردىڭ بالالارىنا ءتىل ساباقتارىن وتكىزدىم. ءوزارا تەك قازاقشا سويلەسەمىز. كۇندەلىكتى قازاق تىلىندە اقپارات الۋ, ەل جاڭالىقتارىنا قۇلاق ءتۇرۋ – ءبىز ءۇشىن, جۇرەگىنىڭ, جانىنىڭ جارتى بولىگىندە ەلدە قالدىرعان سىرتتاعى قازاققا ءتىلدى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا وتە ماڭىزدى. شەتەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاققا انا تىلىندەگى كونتەنت – جاي عانا اقپارات الۋ ەمەس. بۇل ادامنىڭ ءتۇپ-تامىرىمەن بايلانىسى, رۋحاني قاجەتتىلىگى, ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاپ قالۋ امالى. اسىرەسە بالالى اناعا بۇل ماسەلەنىڭ ماڭىزى وتە تەرەڭ. بالا دۇنيەگە كەلگەن ساتتەن باستاپ انا بالانىڭ بويىنا ءتىل, مادەنيەت, مىنەز, دۇنيەتانىم قاسيەتىن سىڭىرەدى. ەگەر بالا كۇندەلىكتى تەك وزگە تىلدەگى ورتادا وسسە, ۋاقىت وتە كەلە انا تىلىنەن الىستاي باستايدى. ال تىلمەن بىرگە ۇلتتىق سەزىم, سالت-ءداستۇر دەگەن جاقىندىق تا السىرەيدى. سوندىقتان شەتەلدەگى قازاق اناسىنا انا تىلىندەگى كونتەنت – بالاسىنا قازاقى رۋحتى جەتكىزۋدىڭ ەڭ تابيعي جولدارىنىڭ ءبىرى. قازاق تىلىندەگى مۋلتفيلمدەر, ەرتەگىلەر, اندەر, كىتاپتار, بلوگتار نەمەسە پايدالى باعدارلامالار بالاعا ءتىلدى ۇيرەتۋ عانا ەمەس, بالالارىمنىڭ ساناسىندا وسكەن سايىن ۇلكەن تاعى ءبىر مادەنيەتتىڭ بولىگى ەكەنىن قالىپتاستىرۋعا تىرىسامىن. بولاشاقتا وزىنە سەنىمدى, تامىرىن بىلەتىن تۇلعا بولىپ وسۋىنە كومەكتەسەدى», دەيدى ول.
«AR Sana» جوباسىنىڭ باس جەتەكشىسى اينۇر ءنۇرادىلدىڭ كوزقاراسىنشا, بالاعا انا ءتىلى ونىڭ الەمدى تانۋى, ەموتسيانى سەزىنۋى, ءوزىن قاۋىپسىز ءارى جاقىن ورتادا سەزىنۋى. سوندىقتان بالانىڭ كونتەنتتى ءوز انا تىلىندە كورۋى وتە ماڭىزدى.
«بۇل ماسەلە جەكە تاجىريبەممەن دە بايلانىستى. ۇلىم كىشكەنتايىنان قازاقشا سويلەپ ءوستى. ماعان بۇل وتە ماڭىزدى بولدى. الايدا ءبىز نيۋ-يورككە كوشكەندە بالام ءۇش جاستا ەدى. سول ورتادان باستاپ ول كوبىنە ورىسشا سويلەسە باستادى, مۋلتفيلمدەردى دە ورىس, اعىلشىن تىلىندە قارايتىن بولدى. قازىر قازاق مەكتەبىندە وقىعانىمەن, ءۇزىلىس كەزىندە بالالاردىڭ كوبى اۆتوماتتى تۇردە ورىس تىلىنە كوشەدى. وسى جاعداي ماعان ءبىر نارسەنى انىق ءتۇسىندىردى: بالانىڭ كۇندەلىكتى كورەتىن كونتەنتى ونىڭ تىلدىك ورتاسىنا وتە قاتتى اسەر ەتەدى. ەگەر مۋلتفيلمدەر, ويىندار مەن بالالارعا ارنالعان كونتەنت باسقا تىلدە بولسا, بالا سول تىلگە تابيعي تۇردە جاقىنداي بەرەدى. سوندىقتان قازاق تىلىندەگى ساپالى كونتەنتتىڭ ماڭىزى وتە زور. سەبەبى ءتىل تەك مەكتەپ ارقىلى ەمەس, ەموتسيا, قىزىعۋشىلىق جانە كۇندەلىكتى قولدانۋ ارقىلى ساقتالادى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە قازاق تىلىندەگى ساپالى بالالار كونتەنتى از. كوپ جاعدايدا بالالارعا ۇسىنىلاتىن كونتەنتتىڭ دەڭگەيى الەمدىك انيماتسيا يندۋسترياسىمەن باسەكەلەسە المايدى. مىسالى, «بالاپان» ارناسىنىڭ ماڭىزى زور بولعانىمەن, كەي كونتەنتتەردىڭ ساپاسى ءالى دە دامىتۋدى قاجەت ەتەدى. ال قازىرگى بالالار «Disney», «Pixar», «Netflix» سەكىلدى الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ونىمدەرىن كورىپ ءوسىپ كەلەدى. سوندىقتان قازاق تىلىندەگى كونتەنت تەك اۋدارما ەمەس, ساپا جاعىنا قاراي ۇمتىلۋى كەرەك.
وسى سەبەپتى ءبىز «AR Sana» قوسىمشاسىن ەڭ الدىمەن قازاق تىلىندە جاساپ جاتىرمىز. بۇل تەحنيكالىق تۇرعىدان الدەقايدا قيىن, سەبەبى قازاق تىلىندە دايىن مودەلدەر از, كوپ نارسەنى قولمەن جاساۋعا تۋرا كەلەدى. سوعان قاراماستان, بۇل تاڭداۋدى سانالى تۇردە جاسادىق. سەبەبى بۇل جاي تەحنولوگيالىق شەشىم ەمەس, ءتىلدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ۇستانىم. قازىر بالالاردىڭ كەيبىرى قازاق تىلىنە ءتان دىبىس-تاردى دۇرىس ايتا المايتىنىن ءجيى بايقايمىن. بۇل – تىلدىك ورتانىڭ السىرەپ بارا جاتقانىن كورسەتەتىن ماڭىزدى بەلگى. ەگەر بالا انا ءتىلىن كۇندەلىكتى ساپالى كونتەنتتەن ەستىمەسە, ونىڭ دىبىستاۋى مەن سويلەۋ مادەنيەتى دە تولىق قالىپتاسپايدى. كەيىنگى جىلدارى قازاق تىلىنە ماتەريالدار اۋدارىپ, كونتەنتتى بەيىمدەپ جۇرگەن كوپتەگەن ۆولونتەرلىك ۇيىمنىڭ پايدا بولۋى ۇلكەن ءۇمىت سىيلايدى. ولار الەمدىك ءبىلىم بەرۋ جانە بالالار كونتەنتىن قازاق تىلىنە قولجەتىمدى ەتىپ, ءتىلدىڭ ساقتالۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ جاتىر. مەنىڭ ويىمشا, ءدال وسىنداي باستامالار بولاشاقتا قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا تسيفرلىق كەڭىستىكتە ءومىر سۇرۋىنە كومەكتەسەدى. سوندىقتان انا تىلىندەگى بالالار كونتەنتىن دامىتۋ – جاي عانا مەديا جاساۋ ەمەس. بۇل – ءتىلدىڭ, مادەنيەتتىڭ جانە كەلەسى ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ساقتاۋ», دەيدى ول زەرتتەۋىنە سۇيەنىپ.
قازىرگى ۋاقىتتا الەمدەگى ءىرى تىلدەر ءوز ىقپالىن ءدال وسى تسيفرلىق كونتەنت ارقىلى كۇشەيتىپ وتىر. Netflix, TikTok, Spotify سەكىلدى پلاتفورمالار تەك كوڭىل كوتەرۋ قۇرالى ەمەس, مادەني ىقپال تاراتاتىن الاڭعا اينالدى. سوندىقتان قازاق تىلىندەگى ساپالى كونتەنتتى كوبەيتۋ – ءتىلدى ساقتاۋدىڭ ەڭ زاماناۋي جولدارىنىڭ ءبىرى. انا تىلىمىزدەگى كونتەنتتىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى – اقپاراتتىق تاۋەلسىزدىك. ەگەر قوعام ءوز جاڭالىعىن, ساراپتاماسىن, عىلىمي جانە مادەني ونىمدەرىن انا تىلىندە تۇتىنباسا, وندا ول وزگە اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ ىقپالىنا تۇسەدى. مىسالى, حالىقارالىق وقيعالار تۋرالى اقپاراتتى تەك شەتەلدىك مەديادان وقىعان ادام سول ەلدىڭ كوزقاراسىن قابىلدايدى. ال سول جاڭالىق انا تىلىندە, جەرگىلىكتى كونتەكستپەن تۇسىندىرىلسە, وقىرمان وقيعانى ءوز قوعامىنىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان باعالاي الادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كونتەنتتى انا تىلىندە كورۋ – مادەني قاۋىپسىزدىك, ۇلتتىق سانا, اقپاراتتىق تاۋەلسىزدىك جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ رۋحاني يممۋنيتەتى ماسەلەسى.
