كارتانى كاسساعا اينالدىرعاندار ءموبيلدى اۋدارىمداردى باقىلاۋعا سەبەپ بولىپ وتىر

كەيىنگى جىلدارى قارجى اينالىمى كوز الدىمىزدا وزگەردى. بۇرىن ءامياننان اقشا شىعارىپ ەسەپ ايىرىسساق, قازىر كوبىنە تەلەفونداعى باتىرمانى باسۋمەن شەكتەلەمىز. دۇكەندەگى ازىق-ت ۇلىك تە, تاكسي اقىسى دا, ينتەرنەت-دۇكەننەن الىنعان تاۋار دا, كوممۋنالدىق تولەم دە بانك قوسىمشاسى ارقىلى وتەدى. جوعارىدا ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەگى كەلتىرگەن كورسەت­كىش­تەر حالىقتىڭ اقشاسى جاپپاي تسيفر­لىق كەڭىستىككە كوشكەنىن اڭعارتادى. سون­دىق­تان مەملەكەت تە نازارىن قولما-قول اقشاعا ەمەس, ەلەكتروندىق تولەمدەرگە اۋدار­ۋعا ءماجبۇر بولدى. ويتكەنى بۇگىندە شاعىن ساۋدادان باستاپ, قىزمەت كورسەتۋ سالا­سىنا دەيىنگى قارجى اينالىمىنىڭ ەلەۋلى بولىگى ءموبيلدى اۋدارىمدار ارقىلى جۇرەدى.

ال جوعارىدا ايتقان ماسە­لە­نىڭ قىزۋ تالقىلانۋىنا سەبەپ بولعان جايت – العاشقى ەسكەرتۋ حابارلامالارىنىڭ تاراي باس­تاۋى. قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان ءبىرجانوۆتىڭ مالىمەتىنشە, مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى بانكتەردەن كەلگەن مالىمەتتەردى وڭدەپ, سالىستىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە كۇمان تۋعىزعان وپەراتسيالار انىقتالىپ, ازاماتتارعا حابارلامالار جىبەرىلە باستادى. العاشقى كەزەڭدە مۇنداي حابار­لامالار جەكە تۇلعالار مەن رەزيدەنت ەمەس ازاماتتارعا جولدانسا, كاسىپكەرلەرگە «سالىق تولەۋشىنىڭ كابينەتى» اقپارات­تىق جۇيەسىمەن جىبەرىلىپ جاتىر.

الايدا وسى تۇستا قوعامداعى قاعىس ەستۋ مەن شالىس ويلاۋ باس­تالدى. كوپشىلىك حابارلاما كەلسە, ەرتەڭىنە ايىپپۇل سالىنادى دەپ ۇرەيلەنە ءتۇستى.

«بۇل بىردەن ايىپپۇل سالىندى دەگەن ءسوز ەمەس. ەگەر ازامات ءوز شوتىنا تۇسكەن قاراجاتتىڭ تا­ۋار نەمەسە قىزمەت ءۇشىن الىنعان تابىس ەكەنىن مويىنداسا, وندا سالىق ەسەبىن تاپسىرىپ, ءتيىستى تولەمدەردى تولەي الادى نەمەسە رەسمي تۇردە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلەدى. ال ەگەر كەلىسپەسە, اقشا اۋدارىمىنىڭ سەبەبىن ءتۇسىندىرىپ, ونىڭ كاسىپكەرلىك قىز­مەتكە قاتىسى جوق ەكەنىن دالەل­دەۋگە قۇقىلى. ال كۇن­دە­لىكتى تۇرمىستىق شىعىن­دار, مىسالى, تاماققا تولەۋ, بىرەۋگە اقشا اۋدارۋ سياقتى قاراپايىم وپەرا­تسيالار بۇل باقىلاۋعا كىر­مەيدى», دەدى قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ە.ءبىرجانوۆ.

ءموبيلدى اۋدارىمدارعا قاتىس­­تى ەڭ كوپ تاراعان ءميفتىڭ ءبىرى – سالىق ورگاندارى ازامات­تار­دىڭ بارلىق شوتىن كورىپ وتىر دەگەن اڭگىمە. مەم­لەكەت­تىك كىرىستەر كومي­تە­تىنىڭ وندى­رىس­تىك ەمەس تولەمدەر مەن جەكە تۇلعالاردى اكىمشى­لەن­دىرۋ دەپارتامەنتىنە قاراستى جەكە تۇلعالاردىڭ كىرىستەرىن اكىمشى­لەندىرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى دينا قۇسايىنوۆا بۇل تۇسىنىكتىڭ شىندىققا جاناس­پايتىنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە, ءموبيلدى اۋدارىم­دار­دى باقىلاۋ بارىسىندا ازا­مات­تاردىڭ بانك شوتتارىن­دا­عى اقشا قوزعالىسى كورىنبەيدى. اقپارات زاڭدا بەلگىلەنگەن تالاپتار ورىندالعان جاعدايدا عانا بەرىلەدى.

«دەپوزيتكە 100 ملن تەڭگە سالىنسا, بۇل سالىق ورگاندارىندا كۇدىك تۋعىزا ما؟ جوق, تۋعىزبايدى. بىرىنشىدەن, ءبىز ازاماتتاردىڭ دەپوزيتتىك جانە بانكتىك شوتتارىنا قول جەتكىزە المايمىز. قازىر سالىق ورگاندارى كەز كەلگەن ادامنىڭ شوتىن كورە الادى دەگەن جالعان اقپارات كوپ تارالىپ ءجۇر. بىزدە مۇنداي مۇم­كىندىك جوق. تەك رەسمي سالىق­تىق تەكسەرۋ تاعايىندالعان كەزدە عانا اقشا قوزعالىسى تۋرالى مالىمەت الا الامىز. ال ءموبيلدى اۋدارىمداردى موني­تورينگىلەۋ بارىسىندا ازامات­تاردىڭ شوتتارىنداعى قاراجات قوزعالىسىن كورمەيمىز. ءموبيلدى اۋدارىمداردى باقى­لاۋ بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى. باس­تاپقى كەزەڭدە ازامات­تارعا ەش­قانداي سانكتسيا قولدانىل­ماي­دى. ءبىرىنشى كەزەڭ – سالىق تولەۋشىنى اقپاراتتاندىرۋ. ازاماتقا جىبەرىلەتىن حابارلا­ما­نىڭ اقپاراتتىق سيپاتى بار, وعان جاۋاپ بەرۋ مىندەتتى ەمەس. كەيىن نەگىز تۋىنداعان جاعدايدا كامەرالدىق باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. ەگەر سايكەسسىزدىك انىق­تالسا, سالىق تولەۋشىگە حابار­لاما جولدانىپ, ونى ورىن­داۋعا 30 جۇمىس كۇنى ۋاقىت بەرى­لەدى», دەيدى د.قۇسايىنوۆا.

ەڭ باستىسى, بارلىق اۋدارىم باقىلاۋعا تۇسپەيدى. بۇل جەردە بىرنەشە تالاپ قاتار ورىندالۋى كەرەك. ازاماتتىڭ جەكە شوتىنا ءۇش اي قاتارىنان اقشا ءتۇسۋى قاجەت. قاراجات كەمىندە ءجۇز ءتۇرلى ادامنان كەلۋگە ءتيىس. ءۇش ايداعى ءتۇسىم كولەمى 12 ەڭ تومەنگى جالاقىدان, ياعني قازىرگى ەسەپپەن 1 ملن 20 مىڭ تەڭگەدەن اسۋعا ءتيىس. تەك وسى تالاپتاردىڭ ءبارى ءبىر مەزگىلدە ورىندالعان جاعدايدا عانا اقپارات مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارىنا جولدانادى.

اناسىنىڭ ەمىنە اقشا جيناعان وتباسى دا, دوسىنان قارىزىن قايتارىپ العان ازامات تا, ارىپتەستەرىمەن سىي­لىق­قا اقشا جيناعان ۇجىم دا بۇل باقىلاۋعا ىلىكپەيدى. ءبىر رەتتىك ءىرى اۋدارىمداردىڭ ءوزى اۆتوماتتى تۇردە كۇدىك تۋدىرمايدى. بۇل تۇستا سالىق ساراپ­شىسى جانىبەك تۇراعۇلوۆ قوعام­داعى تاعى ءبىر جاڭساق پىكىرگە توقتالدى.

«كوپشىلىك ءىرى سوماداعى وتباسىلىق اۋدارىمدار اۆتوماتتى تۇردە سالىق ورگاندارىنىڭ نازارىن اۋدارادى دەپ ويلايدى. الايدا باقىلاۋ ولشەمى مۇلدە باسقا. ەگەر اقشا ءبىر عانا ادامنان تۇسسە, ونىڭ كولەمى قانشا بولسا دا, ءتىپتى كۇن سايىن اۋدارىلسا دا, بۇل كاسىپ­كەرلىك قىزمەت رەتىندە قاراس­تى­رىلمايدى. مەملەكەتتىك كىرىس­تەر كوميتەتى بۇل ماسەلەنى ناقتى ءتۇسىندىردى. مىسالى, كۇيەۋى اي سايىن بۇكىل تابىسىن جۇبايى­نىڭ شوتىنا اۋدارادى دەلىك. سوما 1 ملن 20 مىڭ تەڭگەدەن دە, ءتىپتى 10 ملن تەڭگەدەن دە اسىپ كەتۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا جۇبايى باقى­لاۋ ولشەمىنە ىلىك­پەيدى. ويتكەنى مۇندا نەگىزگى ماسەلە اقشا كولە­مىندە ەمەس, ونىڭ قانشا ادامنان تۇسكەنىندە. سالىق ورگاندارىنىڭ نازارىنا قاتارىنان ءۇش اي بويى 100 جانە ودان دا كوپ ءارتۇرلى ادامنان قاراجات ءتۇسىپ, ونىڭ جالپى كولەمى 1 ملن 20 مىڭ تەڭگەدەن اسقان جاعداي عانا ىلىگۋى مۇمكىن. ءدال وسىنداي بەل­گىلەردىڭ جيىنتىعى تىركەل­مەگەن كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ ىقتيمال بەلگىسى رەتىندە قاراس­تى­­رى­لا­دى. سوندىقتان ازاماتتار قاراپايىم وتباسىلىق اۋدارىم­داردى كاسىپكەرلىك تابىسپەن شاتاستىرماۋى, بۇل ماسەلەدە مەملەكەتتىك كىرىس­تەر كوميتەتىنىڭ رەسمي تۇسىندىرمەلەرىنە سۇيەنۋى قاجەت», دەدى ج.تۇراعۇلوۆ.

ساراپشى ءسوزىنىڭ استارىندا ماڭىزدى ماسەلە بار. مەملەكەت قاراپايىم وتباسى­لىق اۋدارىمداردى ەمەس, جەكە كارتانى كاسساعا اينالدىرىپ العانداردى قاراستىرادى. كەيىنگى جىل­دارى كوپتەگەن شاعىن كا­سىپكەر تولەم قابىلداۋدا تەر­مي­نالدىڭ ورنىنا جەكە كار­تا­سىن پايدالاندى. بۇل وڭاي ءارى ىڭعايلى ءتاسىل ەدى. الايدا مۇنداي تاجىريبە تابىس­تى جاسى­رۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىڭ سالدارىنان سالىق تولەپ وتىرعان كاسىپكەر مەن بەيرەسمي جۇمىس ىس­تەيتىن ادامنىڭ اراسىندا ادىلەت­سىز جاعداي قالىپتاستى.

سول سەبەپتى بۇگىنگى باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى نىساناسى – تۋىسىنا اقشا جىبەرگەن ازامات ەمەس, بيزنەس جۇرگىزىپ وتىرىپ كاسىپكەر رەتىندە تىركەلمەگەن تۇلعا. زاڭ دا وسىنى كوزدەيدى. قازىر تىركەلمەي كاسىپكەرلىك قىزمەت­پەن اينالىسقان ادامعا 64 875 تەڭگە ايىپپۇل قاراستى­رىل­عان. ءبىر جىل ىشىندە قايتالانسا, بۇل سوما 129 750 تەڭگەگە دەيىن وسەدى.

ءموبيلدى اۋدارىمدارعا قا­تىستى باقىلاۋدىڭ كۇشەيۋى تەك سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋگە عانا بايلانىستى ەمەس. بۇل وزگەرىس­تەر­دىڭ ارتىندا تولەم مادە­نيە­تىن وزگەرتۋگە باعىت­تال­عان ۇلكەن ءۇردىس جاتىر. دەگەنمەن كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن ءبىر جايت بار. ساتىپ الۋشىعا QR-كودپەن تولەۋ دە, كارتامەن ەسەپ ايىرىسۋ دا تەگىن كورىنەدى. الايدا مۇنداي وپەراتسيالاردىڭ بارلىعى بەل­گىلى ءبىر شىعىندى تالاپ ەتەدى. ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, قولما-قول اقشاسىز تولەم قا­بىل­دايتىن كاسىپكەرلەر ەكۆايرينگ قىزمەتى ءۇشىن بانككە كو­ميس­سيا تولەيدى. بۇعان قوسا تولەم جۇيەلەرىن سۇيەمەلدەۋگە, وپەراتسيالاردى وڭدەۋگە كەتەتىن شىعىندار تاعى بار. ياعني ساتىپ الۋشى بايقاماسا دا, تسيفرلىق تولەم ينفراقۇرىلىمى وزدىگى­نەن جۇمىس ىستەمەيدى.

اسىرەسە بۇل ماسەلە شاعىن بيز­نەسكە كوبىرەك اسەر ەتەدى. ءىرى ساۋدا جەلىلەرى كوميسسيالىق شىعىن­داردى جالپى اينالىم ەسەبى­نەن وتەي الادى. ال شاعىن دۇكەن, شاشتاراز, ءدامحانا نەمەسە جەتكىزۋ قىزمەتىمەن اينالى­سا­تىن كاسىپكەرگە ءاربىر پايىز­دىڭ ماڭىزى بار. كەيبىر كاسىپكەر­لەردىڭ ساتىپ الۋشىدان «كارتاعا اۋدارا سالىڭىز» دەپ سۇراۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسى. جەكە كارتا ارقى­لى قابىلدانعان تولەم رەسمي ساۋدا وپەراتسياسى رەتىندە تىركەل­مەيدى. سونىڭ سالدارىنان مەم­لە­كەت تابىس كولە­مىن كورمەيدى, ال كاسىپ­كەرلىك قىزمەت كولەڭكەلى ايماق­تا قالىپ قويادى. ءموبيلدى اۋدارىم­­دار­دى باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋى دە وسى ماسەلەنى رەتتەۋگە باعىت­تالعان.