كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
باستاما كوتەرگەن كىم؟ جيىننىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى العاش باستاما كوتەرگەن سول كەزدەگى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستان فيليالىنىڭ توراعاسى, شىعىستانۋشى, اكادەميك, پ.م.مەليورانسكي مەن ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ شاكىرتى ا.ن.سامويلوۆيچ ەدى. ول 1924 جىلدىڭ 21 ناۋرىزىندا تۇركىتانۋشىلاردىڭ سەزىن شاقىرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى بايانداما جاسايدى. ەڭ العاش تۇركى حالقى باسىم رەسپۋبليكالار مەن وبلىستارعا انا ءتىلى, تاريح, ەتنوگرافياسى, گەوگرافياسى بويىنشا جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ىسىندە عالىمدار تاراپىنان جاردەم كورسەتىلۋ كەرەكتىگىن, ياكۋتيادان قىرىمعا دەيىنگى حالىقتاردىڭ اعارتۋشىلارى, تۇركىتانۋشى, شىعىستانۋشى عالىمداردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىمەن, كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن ماسەلەلەردى بىرلەسىپ تالقىلاۋعا جينالۋ قاجەتتىلىگىن قويادى. ۇلتتىق الىپبيگە نەگىز ەتىپ قاي ءالىپبيدى – ورىس, الدە لاتىن ءالىپبيىن الۋ كەرەكتىگى جونىندەگى داۋلار توقتامايىنشا, مەكتەپ ءىسىن دە, باسپا ءىسىن دە جولعا قويۋ مۇمكىن ەمەس دەيدى. سونىمەن بىرگە جەكەلەگەن ديالەكتىلەردى (ازەربايجان, قىرىم-تاتار, تۇرىكمەن, ت.ب.) ادەبي ءتىل دارەجەسىنە كوتەرۋدى جاقتايتىن جانە تۋىستاس ۇلتتاردىڭ ازدى-كوپتى بولىگىنە ءبىرتۇتاس ۇلتتىق ادەبي ءتىلدى تاراتۋ يدەياسىن قولدايتىن باعىتتاردى جان-جاقتى قاراستىرىپ, ءتيىستى قورىتىندى شىعارۋ ءۇشىن دە وسى باسقوسۋدىڭ قاجەتتىگى ايتىلعان حات جازادى. عىلىمي تەرمينولوگيانى شەشۋدە سەزد بايىپتى ەڭبەك ەتۋگە ءتيىس, ول ءۇشىن 70-تەن اسا دەلەگات 14 كۇن بويى اسىقپاي تالقىلاۋدى ۇسىنادى.
ارادا 1 جىل وتكەن سوڭ, بۇل باسقوسۋدىڭ ازەربايجاننىڭ باكۋ قالاسىندا شاقىرىلۋعا ءتيىس ەكەنى شەشىلىپ, 14 كۇننىڭ ورنىنا 8 كۇن, 70 دەلەگاتتىڭ ورنىنا 131 دەلەگات شاقىرىلعان ءبىرىنشى قۇرىلتاي 1926 جىلعى 26 اقپان مەن 5 ناۋرىز ارالىعىندا باكۋ قالاسىندا ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى تاگيەۆتەر اۋلەتى سالدىرعان ۇيدە, ياعني سول زاماندا تۇركى مادەنيەتى سارايى بولىپ تابىلعان عيماراتتىڭ ءماجىلىس زالىندا وتەدى. 131 دەلەگاتتىڭ 93-ءى تۇركى حالقىنىڭ وكىلى, 38-ءى تۇركىدەن باسقا ۇلت وكىلى بولادى. ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسىندا 15 ادام جۇمىس ىستەگەن. دەلەگاتتار نەگىزىنەن ەر ادامداردان تۇردى, تەك اراسىندا سۋلتانوۆا دەگەن 1 ازەربايجان ايەلى بولادى. ارنايى شاقىرىلعاندار ازەربايجاننان – 6 عالىم, تاتارستاننان – 6, باش-قۇرتستاننان – 3, قازاقستاننان – 3 (احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ەلدەس ومار ۇلى, ءبىلال سۇلەەۆ), ماسكەۋدەن – ءنازىر تورەقۇلوۆ, ءازيز بايسەيىتوۆ, وزبەكستاننان – 6, تۇرىكمەنستاننان – 4, قىرعىزستاننان – 2 (ق.تىنىستانوۆ, ب.دانياروۆ), گرۋزيادان – 1, ارمەنيادان – 1, ادجاريادان – 1, تۇركىستاننان – 4, ناحيچەۆاننان – 1, قىرىمنان – 3, عىلىم اكادەمياسىنان – 3, شىعىستانۋشىلار اكادەمياسىنان – 3, لەنينگرادتاعى شىعىس تىلدەرى ينستيتۋتىنان – 1, تاشكەنت ۋنيۆەرسيتەتىنەن – 1, لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنەن – 1, سولتۇستىك كاۆكاز اتقارۋ كوميتەتىنەن – 2, سولتۇستىك كاۆكاز ءوڭىرتانۋ ينس-تيتۋتىنان – 1, ۋفا حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنان – 1, ويرات وبلىسىنان – 1, ياكۋتيادان – 3, قالماق وبلىسىنان – 1, چۋۆاش رەسپۋبليكاسىنان – 2, قىتايداعى ۇيعىر وبلىسىنان – 1, ابحازيادان – 1, حاكاس ولكەسىنەن – 1, سولتۇستىك كاۆكازدان, سونىڭ ىشىندە قاراشايدان – 2, بالقاردان – 1, شەشەننەن – 1, ينگۋشتان – 1, ادىگەي-چەركەستەن – 1, سولتۇستىك وسەتيننەن – 1, وڭتۇستىك وسەتيادان – 1, سولتۇستىك كاۆكازدىڭ تۇرىكمەن اۋدانىنان 1 عالىم بولدى.
كونفەرەنتسيا ورىس تىلىندە ءوتتى (50%) جانە تۇركى تىلدەرىندە (50%), ناقتى ايتساق, بايانداما مەن پىكىرتالاس باشقۇرت, تاتار, تۇرىك, وزبەك, نوعاي, ازەربايجان تىلدەرىندە جاسالادى.
ءبىر اپتاعا سوزىلعان قۇرىلتايدا دەلەگاتتار 15 رەت وتىرىس جاسايدى. ءبىر وتىرىستا 11-12 بايانداما ء(سوز) تىڭدالىپ, ونىڭ 2-3-ەۋى نەگىزگى بايانداما بولادى دا, 7-8-ءى تالقىسوز بولادى. العاشقى 26 اقپان كۇنى تەك قۇتتىقتاۋ سوزدەر ايتىلادى. قۇتتىقتاۋ سوزدەر سانى 56 بولعان. قۇتتىقتاۋ سوزدەر, ارينە, تۇركى حالىقتارىنىڭ تۇڭعىش باسقوسۋىنا قۋانعان ەرەكشە سەزىمگە تولى ەدى.
باسقوسۋدىڭ اتىن تۇركى تىلدەرىنىڭ ءوز سوزىمەن «كۋرۋلتاي» دەپ اتاعان جالعىز ا.ن.سامويلوۆيچ بولدى.
جيىننىڭ قولدا بار ستەنوگرافيالىق جازباسىن وقىپ وتىرىپ, ءىس-شارانىڭ جەتىلگەن ۇلتتىق جازۋىن ءوز بەتىنشە جاساپ العان قازاق ۇلت زيالىلارىنىڭ رايىن, مەسەلىن ءالى جازۋىن جوندەپ, تۇزەتە الماي جاتقان وزگە تۇركى جۇرتى تۇلعالارىنىڭ قارسىلىعى ارقىلى قايتارۋ, باسۋ ماقساتىندا بولعانىن سەزىنۋگە بولادى. ونى قۇرىلتايدان كەلگەن بويدا جاريالاعان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ماقالاسىنان دا وقيمىز: «قۇرىلتاي قاراۋىنا ارنالعان
14 باپتى مəسەلە ەدى. سونىڭ əربىرىنەن 4–5, قاتتا 8–9 باياندامالار جاسالدى. بىراق مəسەلە كوپ بولعانمەن, قۇرىلتاي شاقىرۋشىلاردىڭ كوبىنەسە كوزدەگەنى لاتىن قارپى ەكەندىگى قۇرىلتايدى اشۋشىلاردىڭ دا, ۇكىمەت تاراپىنان قۇتتىقتاۋشىلاردىڭ دا سوزىنەن كورىنىپ تۇردى», دەيدى عالىم.
قۇرىلتاي جۇمىسىن باستاردا الدىمەن, قازىرگىدەي, القاتوپ (پرەزيديۋم) سايلانادى. سايلانعان 22-25 مۇشەنىڭ (سامەد اگا اعامالى, رۋحۋللا احۋندوۆ, حابيب دجابيەۆ, ۆاسيلي بارتولد, سەرگەي ولدەنبۋرگ, تەودور مەنسەل, بەكير چوبانزادە, الەكساندر مارتىنوۆ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, يسيدور باراحوۆ, يليا بوروزدين, ميحايل پاۆلوۆيچ, گاليمجان يبراگيموۆ, گۋمەر يدەلكۋزين, مەحمەت فۋات كيوپريۋليۋ, دجالالەددين كوركماسوۆ, شاكيرجان راحيم, قاسىم تىنىستانوۆ, بەكگي بەرديەۆ, وسمان نۋري اكچوكراكلى, الي-بەك گۋسەينزادە, يوگاننەس بانگ, مۋستافا گۋليەۆ, نيكولاي مارر, اناتولي لۋناچارسكي, ۆيلگەلم تومسەن) ىشىندە اكادەميك بارتولدتان كەيىن ورىن العان احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەكەن. بۇنى فوتوقۇجات تا, ستەنوگرامما دا دالەلدەيدى. بايتۇرسىن ۇلى بۇدان بولەك قۇرىلتايدا تالقىعا تۇسكەن ىرگەلى ماسەلەلەردىڭ قارارىن شىعاراتىن 5 ءتۇرلى كوميسسيانىڭ دا بەلدى مۇشەسى بولادى.
ىرگەلى باياندامالار جاساپ, ۇزاق-ۇزاق پىكىرتالاستىڭ ورتاسىندا بولعان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بەدەلى مەن ابىرويىن عالىمعا 38 رەت جاسالعان سىلتەمەدەن تانيمىز. ونىڭ قاسىندا بايانداماشى دەلەگاتتار اتاقتى اكادەميك ل.ۆ.ششەربانى – 13 رەت, پروفەسسورلار جيركوۆتى – 19 رەت, ا.ن.ءسامويلوۆيچتىڭ ءوزىن – 24 رەت, ياكوۆلەۆتى – 30, يبراگيموۆتى – 34 رەت, چوبان-زادەنى 33 رەت اتاعان.
عالىمعا جاسالعان سىلتەمەلەردىڭ ءبىر پاراسى مىناداي. قىرىم-تاتار اقىنى, تۇركىتانۋشى, پروفەسسور بەكير چوبان-زادە بايتۇرسىن ۇلى جاساعان تەرميندەر جۇيەسىنە ءتانتى بوپ, جازۋدى حالىقتىڭ تىلىنە جاقىنداتقان تاماشا تاجىريبە دەپ تامسانعان: «سوندا ءبىز ەش قاۋىپتەنبەي-اق جەرگىلىكتى, تابيعي جولمەن جاسالعان تەرميندەرىمىزدى قابىلداي الامىز دەپ ويلايمىن. مىسالى, قازاق گرامماتيكاسى ءۇشىن بايتۇرسىن ۇلى جاساعان تاماشا تەرمينولوگيانى قابىلداۋىمىز كەرەك». «العاشقىدا تەك قانا تازا حالىق ءتىلىن ۇسىنۋىمىز قاجەت. مۇنى قازاندا يبراگيموۆ, قازاقستاندا بايتۇرسىن ۇلى, قىرىمدا وداباش جۇزەگە اسىردى». جازۋ تەورياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, اسا بىلگىر عالىم, اكادەميك ل.ۆ.ششەربا: «وزدەرىنىڭ بۇكىل عۇمىرىن ءتىل بىلىمىنە, جازۋ-سىزۋ ماسەلەلەرىن زەردەلەۋگە ارناعان عالىمدارعا بىردەڭە ايتا الامىن دەمەيمىن», دەپ بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قاسىندا وزدەرىن جوعارى ساناي المايتىنىن ايتادى.
ال كيريلليتسانى پاتشالىق رەسەيدىڭ جازۋى دەپ تانىپ, ورىس حالقى لاتىن الىپبيىنە ءوتۋ كەرەكتىگىن باسا ايتقان, جازۋى جوق كاۆكاز, شەشەن, ادىگەي تىلدەرىن زەرتتەگەن, بودۋەن دە كۋرتەنە, ل.ششەربا ءىلىمىن تەرەڭ تۇسىنگەن, ونى پراكتيكادا قولدانۋدىڭ ءتاسىلىن ىزدەگەن عالىم نيكولاي ياكوۆلەۆ بايتۇرسىن ۇلىنىڭ الىپبيىنە كەزدەسكەنىن اسا ءىرى جاڭالىق دەپ, تاريحتا العاش رەت ء«الىپبي جاساۋ – عالىمنىڭ ءىسى ەمەس» دەگەن قاعيداتتى بۇزعان, عىلىمي نەگىزدەلگەن ءالىپبي جاساۋ – ء«اربىر ءتىلدىڭ فونەمالار سانىن ءدال ەسەپتەۋ جانە ولاردىڭ گرافيكالىق بەرىلۋىن الدىن الا جوسپارلاۋ دەگەن ءسوز» دەپ, بايتۇرسىن ۇلى ءالىپبيى ارقىلى ۇنەمدى ءالىپبيدىڭ ماتەماتيكالىق فورمۋلاسىن ويلاپ تاپقان جانە ونى كاۆكاز, ادىگەي سياقتى جازۋى جوق وزگە تىلدەردىڭ ءالىپبيىن جاساۋدا قولدانۋدى ۇسىنعان عالىم: «بىراق ماسەلەنىڭ ءمانى مىنادا: ءبىز اسا قىزىقتى ءبىر قۇبىلىسقا كەزدەستىك. جەرگىلىكتى جەرلەردە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مامانداردىڭ كەيبىرى, ولاردىڭ اراسىندا وسىندا وتىرعان قازاقستاننان كەلگەن جولداس بايتۇرسىن ۇلى دا بار, ءوز باستامالارىمەن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە جاڭالىق اشتى. اتاپ ايتقاندا, ولار تۇركى تىلدەرىنىڭ فونەتيكالىق زاڭدارىن, سونىڭ ىشىندە سينگارمونيزم قۇبىلىسىن ەشبىر ەرەكشەلىكسىز جۇزەگە اسىراتىن زاڭدىلىقتاردى پايدالانعان».
«...بۇل ماسەلەنى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ماماندار, ءالىپبي ماسەلەسىن سول جەردە زەرتتەگەن عالىمدار ءوز بەتىنشە شەشىپ, ونى تولىقتاي دۇرىس شەشكەن. ەندى بىزگە, عالىمدارعا, سول قۇبىلىستارعا لايىقتى عىلىمي تۇسىنىكتەمە تابۋ عانا قالادى...» (ياكوۆلەۆ). «...مەنىڭ اركىمگە كەز كەلگەن ءىستى تازا مەحانيكالىق تۇردە ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دايىن رەتسەپت ۇسىنىپ وتىر دەگەن اسەر قالماسىن دەيمىن. سوندىقتان مىنانى ايتۋىم كەرەك: ءبىز قانداي دا ءبىر فورمۋلانى ەنگىزگەن كەزدە ونىڭ مىندەتى ۇدەرىستى مەحانيكالاندىرۋ ەمەس. ەڭ الدىمەن, دۇرىس ساندىق كورسەتكىشتەر بەرىلۋگە ءتيىس, ال ونى انىقتايتىن فورمۋلا جوق. مەن فورمۋلانى قانداي دا ءبىر سيقىرلى رەتسەپت رەتىندە ۇسىنىپ وتىرعان جوقپىن, كەيبىر جولداستاردىڭ سوزدەرىندە سونداي تۇسىنىك بايقالىپ قالدى. مەن تەك جەرگىلىكتى جەرلەردە ءالىپبي قۇرۋ ىسىنە ارنالعان بەلگىلى ءبىر تەحنيكالىق قۇرالدى ۇسىنىپ وتىرمىن». «كەيىنگى ۋاقىتتا ماعان ءالىپبي قۇرۋ فورمۋلاسى دەپ اتاۋعا بولاتىن مىناداي فورمۋلانى شىعارۋ ءساتى ءتۇستى: A = nb + na نەمەسە A = (9 + 17) - 4 + 1. مۇنداعى A – الىپبيدەگى ارىپتەر سانىنىڭ كورسەتكىشى» دەپ, عالىمنىڭ ءالىپبي جۇيەسى بويىنشا وزگە حالىقتاردىڭ ءالىپبي قۇرامىن ءدال انىقتاۋعا بولادى دەيدى.
قۇرىلتايدا ەڭ كوپ اتى اتالعان عالىمدى ماڭىزدى فيگۋرا رەتىندە جاريا دا, جاسىرىن دا باعالاعان كوپشىلىك بۇل كىسىنىڭ مەسەلىن قايتارۋدى دا وسى جولمەن جاساعان. ءسويتىپ, ماقساتتارىنا جەتتى دە, 101 داۋىس لاتىن ءالىپبيىن جاقتاپ, 7 داۋىس اراب ءالىپبيىن جاقتاپ, 9 داۋىس ەكىجاقتى ءدۇدامال كۇيدە قالىپ, كەڭەستىك تۇركى حالقى جاپپاي لاتىنعا كوشەتىن بولىپ شەشىلدى. ستەنوگراممالىق قۇجاتتاعى جاقشا ىشىندە جازىلعان «بۋرنىە, دولگو نەسمولكايۋششيەسيا اپپلوديسمەنتى» 101 داۋىس بەرگەن لاتىن تۋرالى قاراردى جاريالاعاندا دا سوعىلادى, سونىمەن بىرگە بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتى اتالعاندا دا, عالىم بىرنەشە رەت ءسوز سويلەۋگە شىققاندا دا, سويلەپ بولعاننان كەيىن دە, ءسوزىنىڭ ورتاسىندا دا وسى «قول شاپالاقتاۋلار» سوعىلادى.
«عاجاپ قۇبىلىس», «عىلىمداعى جاڭالىق» دەلىنىپ, تۇركىتانۋشىلاردىڭ تۇڭعىش باسقوسۋىندا باعالانعان ۇلتتىق جازۋدان كوپ كەشىكپەي ايىرىلساق تا, عالىم كورسەتكەن جۇيە, دىبىستار ەرەكشەلىگى, ەملە ۇرپاققا امانات بولىپ قالدى. عۇلامانىڭ وشپەس مۇراسى ءتىل عىلىمىنىڭ تەمىرقازىعى رەتىندە ۇلتپەن بىرگە جاساي بەرەدى.
قۇرالاي كۇدەرينوۆا,
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
