ماسەلەن, 2020 جىلدان بەرى باققا ءۇش ميلليوننان استام ادام كەلگەن بولسا, بىلتىردىڭ وزىندە كەلۋشىلەر سانى 600 مىڭعا جۋىقتاعان. جۇرت بۇل جەرگە تەك سەرۋەندەۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سيرەك وسىمدىكتەردى تاماشالاپ, كورمەلەرگە, دارىستەر مەن كونتسەرتتەرگە قاتىسۋ, سونداي-اق قالانىڭ قاق ورتاسىنداعى تابيعات ارالىندا تىنىعۋ ءۇشىن دە كەلەدى.
وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن كەزەكتى بريفينگ بارىسىندا باقتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى سيرەك كوللەكتسيالار, ورانجەرەيانى جاڭعىرتۋ جۇمىسى جانە الداعى جوسپارلار تۋرالى ايتىپ بەردى.
قازىر باس بوتانيكالىق باقتىڭ قورىندا وسىمدىكتەردىڭ 5 مىڭنان استام ءتۇرى, فورماسى مەن سۇرپى بار. ولار 14 كوللەكتسيالىق ۋچاسكە مەن ەكسپوزيتسيادا ورنالاسقان. مۇنداعى ەڭ ەرەكشە وسىمدىكتەردىڭ ءبىرى – حالىقارالىق «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن كونە مەتاسەكۆويا. دينوزاۆرلار داۋىرىنەن بەرى ساقتالىپ كەلگەن بۇل اعاش ورتالىق قىتايدىڭ تاۋلى ايماقتارىندا عانا وسەدى. قىلقان جاپىراقتى بولعانىمەن, ونىڭ جۇمساق قىلقاندارى مەن ۇساق بۇتاقتارى قىس مەزگىلىندە ءتۇسىپ قالادى.
– مۇندا كەلگەندەر الماتىدا مەتاسەكۆويا ءوسىپ تۇرعانىن بىلگەندە قاتتى تاڭعالادى. بۇل اعاش قىتايدىڭ جەكەلەگەن ايماقتارىندا عانا ساقتالعان. ءبىز مۇنداي وسىمدىكتەردى كوپشىلىككە كورسەتىپ قانا قويماي, ولاردى بولاشاق ۇرپاققا ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك. بوتانيكالىق باقتىڭ بۇگىنگى باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى دە وسى, – دەدى دەندرولوگيا زەرتحاناسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى سۆەتلانا نابيەۆا.
كوكتەمدە كەلۋشىلەردىڭ ەرەكشە نازارىن اۋداراتىن تاعى ءبىر وسىمدىك – جاپىراقتى افلاتۋنيا. ءساۋىردىڭ سوڭى مەن مامىردىڭ باسىندا اعاش قالىڭ گۇلگە ورانىپ, گۇلدەۋ كەزەڭى ەكى جارىم اپتاعا دەيىن سوزىلادى. بۇل وسىمدىك قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار تۇرلەر قاتارىنا جاتادى. سونىمەن قاتار بوتانيكالىق باقتا وتكەن عاسىردىڭ 30–40-جىلدارى وتىرعىزىلعان, قىزىل كىتاپقا ەنگەن ساعاقتى ەمەندەر اللەياسى دا ساقتالعان.
«الپيناري» ۋچاسكەسىندە ەلىمىزدە سيرەك كەزدەسەتىن گۇلدى-ساندىك جانە ەندەميكالىق وسىمدىكتەر جيناقتالعان. مۇندا 280 ءتۇر وسەدى, ولاردىڭ 32-ءسى سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر ساناتىنا كىرەدى. ولاردىڭ قاتارىندا الاتاۋ بايشەشەگى, ەلىمىزدەگى ەڭ ەرەكشە قىزعالداقتاردىڭ ءبىرى سانالاتىن رەگەل قىزعالداعى, سونداي-اق گرەيگ پەن البەرت قىزعالداعى بار.
– كوپشىلىك بوتانيكالىق باققا سيرەك وسىمدىكتەردىڭ گۇلدەگەن شاعىن كورۋ ءۇشىن كەلەدى. كوكتەمدە كەلۋشىلەر ءوزىمىزدىڭ قىزعالداقتار مەن باسقا دا ەندەميكالىق وسىمدىكتەردى تاماشالايدى. ارقايسىسى سيرەپ بارا جاتقان وسىمدىكتەردى ءوز كوزىمەن كورگىسى كەلەدى. ءبىز ولاردى ساقتاپ قانا قويماي, بارىنشا كوپ ادامعا تانىستىرۋعا تىرىسامىز, – دەدى دەندرولوگيا زەرتحاناسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى بوتاگوز بيلىباەۆا.
بوتانيكالىق باق جاڭا كوللەكتسيالار مەن ەكسپوزيتسيالاردى دامىتۋ جۇمىستارىن جالعاستىرىپ جاتىر. الداعى جوسپارلار قاتارىندا رەليكتى وسىمدىكتەر ۋچاسكەسىن قۇرۋ, ساندىك گۇلدەيتىن بۇتالار كوللەكتسياسىن قالىپتاستىرۋ, شىرمالىپ وسەتىن وسىمدىكتەر ۋچاسكەسىن قايتا جاڭارتۋ بار. سونىمەن قاتار ماماندار «ارقالان» پەتروگليفتەر پاركىندە دالا شوپتەرىنىڭ كوللەكتسياسىن جاساقتاپ جاتىر.
بريفينگ بارىسىندا ماماندار ورانجەرەيانىڭ جاي-كۇيىنە دە ارنايى توقتالدى. قازىرگى ۋاقىتتا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ, قۇجات جاڭا نورماتيۆتىك تالاپتارعا سايكەستەندىرىلىپ, مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزىلەدى. ساراپتاما اياقتالعاننان كەيىن رەكونسترۋكتسيا جۇمىسى باستالادى.
ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «بوتانيكالىق باق دوستارى قورى» جەكە قورى قۇرىلىپ, تىركەلدى. قارجىلاندىرۋ كوزدەرى دە ايقىندالىپ, جاڭارتۋ جۇمىسىن اياقتاۋ ءۇشىن قورعا قاجەتتى قاراجات ءبولىنىپ جاتىر. ورانجەرەيانى 2027 جىلدىڭ شىلدە ايىندا پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانعان.
رەكونسترۋكتسياعا دايىندىق بارىسىندا بوتانيكالىق باق قىزمەتكەرلەرى وسىمدىكتەر كوللەكتسياسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن جۇمساۋدا. كوللەكتسيانىڭ ءبىر بولىگى جىلىجايعا كوشىرىلگەن. ولاردىڭ قاتارىندا شاعىن كولەمدى وسىمدىكتەر دە بار.
– ورانجەرەياداعى بارلىق وسىمدىكتى بارىنشا ساقتاپ قالۋعا تىرىستىق. كوشىرۋگە بولاتىن تۇرلەردىڭ ءبارى قازىرگى جىلىجايعا ورنالاستىرىلدى. جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن بۇرىنعى كوللەكتسيالاردى قىسقا مەرزىمدە قالپىنا كەلتىرىپ, ولاردى جاڭا وسىمدىكتەرمەن تولىقتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جاڭارتىلعان ورانجەرەيا كەلۋشىلەر ءۇشىن بۇرىنعىدان دا قىزىقتى بولادى دەپ سەنەمىز, – دەدى سۆەتلانا نابيەۆا.
بوتانيكالىق باققا دەگەن قىزىعۋشىلىق جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. تەك 2025 جىلدىڭ وزىندە مۇندا 593 326 ادام كەلگەن. ولاردىڭ شامامەن 30 پايىزى – مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر. سونىمەن قاتار وتكەن جىلى باقتى 30 مىڭعا جۋىق شەتەلدىك تۋريست تاماشالاعان.
بۇگىندە بوتانيكالىق باق الدەقاشان جاي عانا سەرۋەندەيتىن ورىن بولۋدان قالىپ, دارىستەر, كورمەلەر, ەكولوگيالىق فەستيۆالدار, ۆولونتەرلىك باعدارلامالار جانە كلاسسيكالىق مۋزىكا كونتسەرتتەرى تۇراقتى تۇردە وتكىزىلەتىن مادەني-تانىمدىق ورتالىققا اينالىپ كەلەدى.
الماتى
