كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
بىرقاتار ساراپشى الەمدىك تاجىريبەدە بۇرىننان بار بۇل ۇدەرىسكە ۇركە قاراۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى جاھاننىڭ جۇزدەن استام دامىعان مەملەكەتى وسى باعىتتا وڭتايلى جۇمىس جۇرگىزىپ, ءوز ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن ورىستەتۋگە جول اشقان. اتالعان ماسەلەگە قاتىستى ويىن ورتاعا سالعان ساياساتتانۋشى اسحات قاسەنعاليدىڭ پىكىرى تومەندەگىدەي.
«الەۋمەتتىك جەلىلەردە «قىتاي قاپتايدى», «قىتاي جاۋلايدى» دەگەن جازبالار كوبەيىپ كەتىپتى. مۇنداي پىكىرلەر جۋىردا شىققان «قازاقستان مەن قىتاي ازاماتتارى 30 كۇن ۆيزاسىز جۇرە الادى» دەگەن ماسەلەگە بايلانىستى ايتىلىپ جاتىر. ال جاعدايعا باسقا قىرىنان ءۇڭىلىپ قاراساق, ەشقانداي دا قىتاي قاپتامايدى. 2022 جىلى ءبىز «قىتاي ازاماتتارى 14 كۇن ۆيزاسىز جۇرە الاتىن» وزگەرىس ەنگىزگەنبىز. ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت بولدى, قاپتاعان قىتاي كورمەدىك. ءدال سول سياقتى بولادى. قىتايدىڭ جالپى ءبىزدىڭ ازاماتتار ءۇشىن 30 كۇن ۆيزاسىز رەجىمگە رۇقسات ەتكەنى – جاقسى جاڭالىق. قىتاي ەلشىلىگىنىڭ الدىندا ۆيزا الۋعا ءتىزىلىپ كەزەك تۇراتىن. قىتايدان كەلگەن قانداس دوستارىم جەتەرلىك, سولاردىڭ تۋىستارى, تانىستارى ۆيزا الۋ ءۇشىن ايلاپ قۇجات جيناپ جۇرەتىن. «انا جەردەن انىقتاما اكەل, مىنا جەردەن قۇجات اكەل» دەپ شاپقىلايتىن. ال ەندى مىناۋ – سول ازاماتتار ءۇشىن جاقسى جاڭالىق. التايدىڭ ارعى بەتىندەگى قانداسقا دا ءتيىمدى. ونىڭ ۇستىنە قىتايعا دەمالۋعا, مەديتسيناسى جاقسى بولعاندىقتان ەم الۋعا باراتىندار دا جەتكىلىكتى. ولار ءۇشىن دە اۋرە-سارساڭ ازايدى. سوندىقتان ەموتسيانى جيىپ قويىپ, ماسەلەگە قىتايعا كىرۋ ءۇشىن ۆيزا الۋعا تابان توزدىرعان قازاقتىڭ دا كوزىمەن قاراۋ كەرەك», دەيدى ا.قاسەنعالي.
پىكىر يەسى وتكەن جىلى قازاقستان مەن قىتاي ساۋدا قاتىناسى العاش رەت رەسەيدى ارتتا قالدىرىپ, كورشىمىز ەكونوميكالىق جانە ساۋدا قاتىناسىنداعى باستى سەرىكتەسكە اينالعانىن ايتادى. ءارى قىتايعا كىرىپ كاسىپ كوزىن اشىپ, شاپقىلاپ جۇرگەن جاندارعا ۋاقىت جاعىنان دا, قارجى ۇنەمدەۋ تۇرعىسىنان دا تيىمدىلىك ارتقان. بۇل تۇرعىدا قىتايدان كيىم-كەشەك تاسۋمەن اينالىساتىن الماتىلىق ەلنازار احمەتبەك 30 كۇنگە دەيىنگى ۆيزاسىز رەجىم وزىنە وڭتايلى جاعداي تۋدىرعانىن ايتادى.
«سوڭعى اپتادا قىتايعا ەمىن-ەركىن بارىپ كەلدىم. بۇرىن ۆيزا ماسەلەسىندە كەدەرگىلەر تۋىنداپ, العان تاۋارىمدى شەكارادان كۇتىپ الۋعا ءماجبۇر بولاتىنمىن. تاۋار جەتكىزۋدە ءبىراز قارجىم دەلدالدارعا جۇمسالاتىن. بۇل جولى ىشكى قىتايعا ءوزىم بارىپ, ءوندىرىس فابريكالارىن ارالاۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. اتاجۇرتقا 2000 جىلى قىتايدان كوشىپ كەلگەنبىز. ول جاقتا ءالى تۇرىپ جاتقان تۋىستارىمىز بار. كارانتيننەن بەرگى شەكاراداعى قيىندىقتاردىڭ سالدارىنان ءولىم-ءجىتىم جاعدايلارىندا قاتىناي الماي قينالعانىمىز راس. قازىر ول جاقتا تۋىستارى تۇراتىن ازاماتتار ءۇشىن دە قولايلى ءسات تۋىپ وتىر», دەيدى ول.
جوبا جۇزەگە اسقالى ءبىر عانا الماتى قالاسىنىڭ وزىنە مىڭداعان قىتاي ازاماتى كەلىپ, شاھاردىڭ تۋريستىك ورىندارىن ارالاعان. اسىرەسە كوكتوبە, مەدەۋ شاتقالى, قالاداعى تاريحي-مادەني مۋزەيلەرگە كەلۋشى تۋريستەردىڭ سانى ارتقان. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ مالىمەتىنشە, شەتەل ازاماتتارى تاراپىنان ەشقانداي قۇقىق بۇزۋشىلىق جاعدايلار تىركەلمەپتى.
ۇكىمەت قاۋلىسى نەگىزىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى دايىنداعان قۇجاتتا ەكى ەلدىڭ ازاماتتارى تۋريزم, ەمدەلۋ, ترانزيت نەمەسە ىسكەرلىك كەزدەسۋ ماقساتىندا كورشى مەملەكەتتە 30 تاۋلىككە دەيىن بولۋدى جوسپارلاسا, ۆيزا راسىمدەمەۋگە قۇقىلى. ال ودان ۇزاعىراق مەرزىمگە قالعىسى كەلسە, ساپاردى جوسپارلاۋ كەزىندە ۆيزاعا ءوتىنىش بەرۋگە ءتيىس. ەكى ەل اراسىنداعى بۇل كەلىسىمدى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مامىر ايىندا قىتاي ەلىنە رەسمي ساپارى كەزىندە ودان ءارى ورىستەتۋ كوزدەلگەن.
«قىتايدا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەرىمىز از ەمەس. ەندى ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق نىعايادى. ءبىز قىتاي نارىعىنا ەت ونىمدەرىن, ءداندى داقىل جانە تاعى باسقا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن جەتكىزەمىز. تاۋار اينالىمىن ۇلعايتىپ, ينۆەستور تارتۋعا تاپتىرماس مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. ىسكەرلىك كەزدەسۋلەر دە ءجيى وتەتىن بولادى. ۆيزاسىز رەجىم ەلىمىزدىڭ كەزەكتى ديپلوماتيالىق جەڭىسى دەپ ويلايمىن», دەيدى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باس ساراپشىسى ءادىل كاۋكەنوۆ.
وتكەن جىلدىڭ دەرەگىنە ۇڭىلسەك, قازاقستان تولقۇجاتىنىڭ كۇشى الەمدىك پاسپورت يندەكسىندە 55-ورىندا. ەل ازاماتتارى 30-عا جۋىق مەملەكەتكە ۆيزاسىز بارا الادى. ال قىرىقتان استام مەملەكەتتىڭ ۆيزاسىن سول ەلگە بارعاندا اۋەجايدان الۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. ماسەلەن, وتانداستارىمىز گرۋزيادا 1 جىل, ارمەنيادا 180 كۇن, باۋىرلاس ازەربايجان, تۇركيا, قىرعىزستان ەلدەرىندە 90 كۇن ۆيزاسىز جۇرە الادى. ءدال سولاي بەلارۋس, رەسەي, موڭعوليا ەلدەرىنە ءۇش اي مەرزىمگە بارساڭىز, الدىن الا ۆيزا الۋدىڭ قاجەتى جوق. مولدوۆا, البانيا, ۋكراينا, كوستا-ريكا, كولۋمبيا, ناميبيا ەلدەرى دە وتانداستارىمىزدان 90 كۇندىك ساپارى ءۇشىن ۆيزا تالاپ ەتپەيدى. سول سەكىلدى تاجىكستان, وزبەكستان, قاتار, يندونەزيا, مالايزيا ەلدەرىنە ءبىر ايعا بارامىن دەسەڭىز, ۆيزا المايسىز. بۇل تۇستا كەيبىر ەلدەر تۋريستىك ناۋقانعا قولايلى كەزەڭدەردى بەلگىلەپ, سول ارالىقتا ءوز ەلدەرىنە ەمىن-ەركىن كىرۋگە جول اشادى. مىسالى, چەرنوگورياعا ءساۋىر مەن قازان ايلارىنىڭ ارالىعىندا جولىڭىز تۇسسە, ۆيزا الۋدىڭ قاجەتى جوق, ال ساپارىڭىز قاراشا مەن ناۋرىز ارالىعىنا جوسپارلانسا, ەلشىلىككە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى.
تۋريزم – كوپتەگەن مەملەكەتتىڭ باستى تابىس كوزى. مۇنداي مۇمكىندىكتەر ەلدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن نىعايتىپ, مادەنيەتىن كورسەتۋدىڭ توتە جولى. ەندەشە, الەمدىك تاجىريبەدە بۇرىننان قالىپتاسقان ءۇردىس ەلىمىزدىڭ ساياسي بەدەلىن ارتتىرىپ, حالىقارالىق بايلانىستارعا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەپ سەنەيىك.
الماتى
