الماتىنىڭ تاريحي كەلبەتىن ساقتاپ, ساياباق ايماقتارىن ۇلعايتۋعا جانە زاڭسىز قۇرىلىس سالۋدى توقتاتۋعا قاتىستى پرەزيدەنت پارمەنىنەن كەيىن ءبىراز شىندىقتىڭ بەتى اشىلدى. جۋىردا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى اگەنتتىك جەر قاتىناستارى سالاسىنداعى بىرقاتار زاڭسىزدىقتى انىقتاپ, قالا اكىمدىگىمەن بىرگە جەر ءبولۋ جانە قۇرىلىس سالاسىنداعى جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنە تالداۋ جۇرگىزۋگە كىرىستى. ماسەلەن, 2017 جىلدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن دەمالىس ورىندارى مەن تۋريزمگە تيەسىلى 286 گەكتار شۇرايلى جەر رەكرەاتسيالىق ايماقتان تۇرعىن ءۇي سالۋ ايماعىنا ءوتىپ كەتكەن. قۇزىرلى ورگاننىڭ دەرەگىنشە, اتالعان وزگەرىستەر ەكولوگتار مەن ءورت سوندىرۋشىلەردىڭ, ءتىپتى سەس قىزمەتىنىڭ كەلىسىمىنسىز جۇزەگە اسقان. بۇعان قاتىستى قوعامدىق تىڭداۋلار وتپەك تۇگىلى, ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى قىزمەتى تۋرالى زاڭناماعا دا ەشكىم پىسقىرماپتى. ولاي دەيتىنىمىز, قالادا كوشكىن مەن سەلگە اسا قاۋىپتى ايماقتا بەس مىڭنان استام نىسان ورنالاسقان. ەڭ سوراقىسى, مۇندا 26 مىڭ ادام الاڭسىز تۇرىپ جاتىر. بۇل توتەنشە جاعداي قىزمەتىنىڭ العا تارتقان دەرەگى.
– سوڭعى ەكى جىلدا لاندشافتتى زاڭسىز وزگەرتۋدىڭ 26 فاكتىسى انىقتالدى. شاھاردىڭ نابەرەجنايا كوشەسىندە تىك بەتكەيدە ورىن تەپكەن سارى توپىراقتى اۋماقتا 12 تۇرعىن ءۇي سالىنعان. ال ناۋرىزباي اۋدانىنىڭ تاۋ بوكتەرىندەگى ۋچاسكەلەردىڭ ءبىرىنىڭ يەسى رۇقسات قۇجاتىنسىز تاۋدى كەسىپ تاستاعان. مامانداردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كەسىلگەن توپىراقتىڭ كولەمى 100 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرادى. بۇل جەرلەر ساتۋ ماقساتىندا 50 تاۋەلسىز ۋچاسكەگە بولىنگەن. جەردىڭ نىسانالى ماقساتىن وزگەرتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ۇسىنۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعى مەن باقىلاۋدىڭ بولماۋى سىبايلاس جەمقورلىق پراكتيكاسىنا الىپ كەلەدى. الدىمەن باس جوسپارعا سايكەس كەلمەۋ جانە سەيسميكالىق جانە سۋ قورعاۋ ايماقتارىندا بولۋ سىلتاۋىمەن باس تارتادى. كەيىنىرەك سول ۋچاسكەلەر بويىنشا وزگەرتۋگە كەلىسىم بەرىلەدى. وسىنداي 900-دەن استام فاكت انىقتالدى. مىسالى, قالا تۇرعىنىنا ۋچاسكەلەردىڭ نىسانالى ماقساتىن وزگەرتۋگە باس تارتىلىپ, بىراق ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ولارعا رۇقسات بەرىلدى. بۇل رەتتە ونىڭ ۋچاسكەلەرىنىڭ ءبىرى اكىمدىكتىڭ لاۋازىمدى تۇلعاسىنىڭ تۋىسىنا اۋدارىلعان. وسى ۇدەرىستەرگە باقىلاۋدىڭ بولماۋى بيۋدجەتكە ءتيىستى تولەمدەردىڭ تۇسپەۋىنە اكەپ سوعادى. سوڭعى ءۇش جىلدا الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا نىسانالى ماقساتى وزگەرگەن كەزدە كاداسترلىق قۇن ايىرماسى ءۇشىن 500 ملن تەڭگەدەن استام تولەنبەگەن, – دەيدى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى اگەنتتىك وكىلدەرى.
كۇن ساناپ اۋماعى ارتسا دا مەگاپوليستە حالىقتىڭ ورتالىققا قاراي ورنالاسۋعا ىنتاسى باسىم. ناتيجەسىندە, سەيسميكالىق تۇرعىدان قاۋىپتى ايماقتارعا دا قابات-قابات ۇيلەر سالىنىپ كەتكەن. تۇرعىنداردى اسىرەسە تاۋ بوكتەرىندەگى ايماقتىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى ماسەلەلەر الاڭداتادى.
– ءبىر كەزدەرى قالانىڭ كوركى بولعان الما باقتارى وتالىپ, تاۋ باۋرايلارى تۇرعىن ۇيگە تولدى. الماتىنىڭ سەيسميكالىق قاۋىپتى نۇكتەدە ورنالاسقانى دا بۇعان دەيىن ەسكەرىلمەگەن. سەيسمولوگ عالىمدار دابىل قاققانىمەن, ولارعا پىسقىرىپ قاراعان ەشكىم بولمادى. اركىم قالتا قامىن ويلاپ, ساتۋعا بولاتىن جەردىڭ ءبارىن ساتىپ قالۋعا, مايلى جەردەن قارپىپ قالۋعا تىرىستى. ال ول جەر تەلىمدەرىن ساتىپ العان حالىقتى كىنالاي المايسىز. بۇل ماسەلەگە «بارماق باستى, كوز قىستىمەن» رۇقسات بەرگەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مەكەمەلەر. بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەسىن ەندى كىمدى جاۋاپقا تارتاسىز. ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن گەكتاردى قۇرايتىن قىمبات جەر تەلىمدەرىن كولەڭكەلى تۇردە يەمدەنگەن وليگارحتاردىڭ ماسەلەسىنە ءمان بەرىلگەنى قاتىپ قالعان سەڭ بۇزىلعانىن, قوعامنىڭ ويانىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى, – دەيدى قوعام بەلسەندىسى جاندوس الىمعوجا.
كۇدىك-كۇمان تۋدىراتىن جەر تەلىمدەرىن تەكسەرۋ بارىسىندا مونيتورينگتىك توپ تەكتونيكالىق ءۇزىلىم ايماقتارىندا ورنالاسقان جەرلەردەگى قۇرىلىس جۇمىستارىن توقتاتقان. جەكە كومپانيانىڭ ءبىرى اۋكتسيون وتكىزبەستەن مەديتسينالىق ورتالىق سالۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق جوبا تۇرىندەگى جەر ۋچاسكەسىن جالعا الىپ, كەيىن اياقتالماعان نىسان پايدالانۋعا بەرىلگەن. كوپ جاعدايدا ساۋلەت ورگاندارى جەكە ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ەسكيزىن بەكىتكەنىمەن, ءىس جۇزىندە كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي كەشەنى سالىنادى. بۇل ۇيلەردى سۋعا جانە جىلۋعا قوسۋ ءۇشىن قولدا بار تەحنيكالىق شارتتار دا ەسكەرىلمەيدى. قۇجاتقا ءمان بەرمەگەن تۇتىنۋشىلار مەكتەپ, بالاباقشا, ەمحانا, جول سالۋ جوسپارلانباعان جەردەن ءۇي ساتىپ الىپ, اقىر اياعى سوتتاسىپ, تالاي تابالدىرىقتى توزدىرۋعا ءماجبۇر بولادى. قۇرىلىس كومپانيالارى تۇرعىن ءۇيدىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن سەرۋەندەۋ ايماقتارى مەن بالالار الاڭىن سالۋعا ارنالعان ۋچاسكەلەردى زاڭسىز پايدالانعانى تۇرعىندار نارازىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە قاتىستى بىرنەشە قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, تەرگەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. «الماتى تۇرعىندارى اراسىندا رۇقسات قۇجاتتارىن بەرۋ جانە كەلىسۋ كەزىندە سىبايلاس جەمقورلىق فاكتورلارى بار ەكەنى انىقتالدى. اتالعان بۇزۋشىلىقتار بويىنشا قىلمىستىق ىستەر تەرگەلۋدە. ولاردىڭ شەڭبەرىندە لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قارالادى. تالداۋ جالعاسىپ جاتىر. ونىڭ تۇپكىلىكتى ناتيجەلەرى بويىنشا اتقارۋشى جانە ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ اتىنا ءتيىستى ۇسىنىمدار ەنگىزىلەدى», دەپ مالىمدەدى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى اگەنتتىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
ەستە بولسا, الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسى اۋماعىندا قۇيقالى جەرگە قۇمارتقانداردىڭ دەنى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ تۋىستارى ەكەنى پروكۋراتۋرا تاراپىنان رەسمي دالەلدەنىپ, ولاردىڭ يەلىگىنە وتكەن جەر تەلىمدەرى مەن بىرقاتار نىسان مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان ەدى. بۇل تىزىمدە تيمۋر ق ۇلىباەۆ, بولات نازارباەۆ سەكىلدى ءىرى كاسىپكەرلەردىڭ دە ەسىمى اتالعان بولاتىن.
الماتى
