شەرنيازدىڭ اعى

اۋەلى ەسىگىنىڭ الدىنا بارىپ, ۇيىنە كىرۋگە ىڭعايلانعاندا, بايماعامبەت «ەي, سەن كىم ەدىڭ؟» دەپ مەنسىنبەي مۇ­رى­­نىن شۇيىرگەن. ونىڭ يساتايدى ايت­قان­دا جىنى قۇرىساتىنىن بىلە تۇرا تاي­سالماي:

«...بەيباق ەم, ەل ەركەسى, قوڭىر قازى,

بايەكە, تانىماساڭ تانىتايىن,

مەن ەدىم يساتايدىڭ شەرنيازى», – دەپ ءوزىن تانىستىرادى.

ءارى قاراي ەكەۋارا ءسوز قاعىسۋ, ارباسۋى باستالىپ كەتەدى. ءسوز رەتى كەلگەندە:

«ار جاقتا ارىنعازى دۇمبىرلەگەن,

بايەكە, ەلىڭ بار ما بۇلدىرمەگەن...

...كەشەگى يساتايداي اسىل ەردى,

كاپىرگە ۇستاپ بەردىڭ ءتىل بىلمەگەن.

قازاقتىڭ قارا جۇرتىن

بىت-شىت قىلعان,

تورە ەمەسسىڭ,

توبەتسىڭ دىم بىلمەگەن...»

– دەپ قايمىقپاي تۋراسىن ايتۋىن ەرجۇرەكتىك دەمەسكە بولار ما, ءسىرا؟!

ادىلدىك جولىندا شىندىقتى بەتكە ايت­قان اقىن, شەشەن شەرنياز جارىل­عاس­­­­ ۇلىنىڭ ومىردەرەگى مەن شىعارمالارى جونىندە عالىمدار قاجىم جۇماليەۆ پەن قابيبوللا سىديىق ۇلىنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە بىرقىدىرۋ كورىنىس تاپقان. اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ سەلبەۋىمەن بىرەن-ساران ولەڭدەرى تاشكەنتتە, ماس­كەۋ­­­دە شىققان كىتاپتاردا باسىلعان. ءار كەزەڭدە ورتا مەكتەپتەردىڭ حرەستوماتيا­لارىندا, «XVIII-XIX عاسىرلارداعى قازاق اقىندارىنىڭ شىعارمالارى», «بەس عاسىر جىرلايدى», «ايتىس» ءتارىزدى جيناقتاردا جاريالانعاندىعى بولماسا, جەكە جيناقتارى جارىق كورگەن ەمەس.

مىنە, وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىمەن ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, جازۋشى بەرقايىر امانشين اقىن شەرنياز جارىلعاس ۇلىنىڭ سوڭىندا قالعان ادەبي مۇراسىن تۇگەندەمەكشى بولىپ, ونىڭ تۋعان جەرى اقتوبە وبلىسىنىڭ ويىل ءوڭىرىن ارالاپ, تىڭ دەرەكتەر ىزدەس­تىردى. ەل ىشىندەگى بىلەتىندەردەن تام-تۇمداپ ولەڭ-جىرلارىن, ءسوز قاعى­سۋ­لارىن, ۇتقىر وي-پىكىرلەرىن قويىن داپ­تەرىنە ءتۇسىردى. بىراق سول ايماقتان شەرنياز جارىلعاس ۇلىنىڭ ومىردەن وتكەن جەرىن, جامباسى جەرگە تيگەن بەيىتىن تابا المادى. كەلەسى كەزەكتە جازدا كوشىپ-قوناتىن, قىس قىستايتىن اتىراپتارىن ارالاۋ قالادى. كەتە رۋىنىڭ ءبىر بولەگى, ونىڭ ىشىندە شەرنيازدىڭ وتباسى دا بار اۋىلدىڭ شارۋا باققاندارى ەلەك, قوبدا, ويىل القاپتارى مەن كاسپي تەڭىزىنە دەيىنگى ارالىقتى تەل جايلاعان كورىنەدى. ونى اقىن ء«بىر قاقپايلارىنىڭ» بىرىندە, ياعني جول ءجۇرىپ كەلە جاتقانىندا سۇراق قويعىشتاپ, قوندىرعىسى كەلمەگەن ءۇي يەسىنە بەرگەن جاۋابىندا: «جاز جايلاۋىم سۇراساڭ, تايسويعان, بۇيرەك اراسى. قىس قىستاۋىمدى سۇراساڭ, جەم, ساعىزدىڭ سالاسى, جەر شاماسىن سۇراساڭ, ارا قونىپ كەلەدى, جۇك سالعان جولمەن قالاشى...», دەپ تولعايدى.

بۇل ايتىلعانداردىڭ ءبارى – اتىراۋ وبلىسىنىڭ تەرىسكەيىندەگى جەر, سۋ اتاۋلارى. تابىن قىزبەن ايتىسىندا تاعى دا: «... سۇراساڭ قىس قىستاۋىم مەن ايتايىن,­ اتى­راۋ ءبىز قىستايمىز كەڭ تۇبەكتى» دەي­تىنى بار. سوعان قاراعاندا, ءوزى تۋعان ايماق­تان گورى مال-جانعا قونىس تاڭداپ, اتى­راۋ اتىرابىن كوبىرەك مەكەن ەتكەن سىڭاي­لى. ءساتى ءتۇسىپ, اقتوبە وڭىرىمەن ىرگە­لەس قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ مۇقىر اۋى­لىنا بارىپ سۇراستىرعانىندا بەر­قايىر ءسالىم ۇلىنىڭ ىزدەگەنى اياق اس­تىن­­دا تابىلا كەتەدى. تۇسكەن ءۇيىنىڭ ءدام­-تۇزىن تاتىپ وتىرىپ, بۇل جولعى ءجۇرى­سىنىڭ جاي-جوسىعىن ايتقانىندا, داستار­قانداستارىنىڭ ءبىرى, سول كەزدەگى «گۋرەۆ» اسىل تۇقىمدى قاراكول قوي كەڭ­­شارىنىڭ جۇمىسشىسى, ەلۋ بەس جاس­تاعى راقىم نۇرسۇلتانوۆ بىلاي دەيدى:

– وسى ماڭدا «شەرنيازدىڭ اعى» دە­گەن­­ جەر بار. ونى ماعان بۇدان جيىر­ما­ بەس­-وتىز جىلداي بۇرىن اسكەري قالا­شىق­ ءۇش­وبادان كەلە جاتقانىمىزدا كەڭ­شار كاس­­سيرى مىرزاعالي داۋلەتباەۆ كور­سە­تىپ ەدى.­ اتتان ءتۇسىپ, ايات وقىپ: «بۇل جات­قان كەتە­ شەرنياز دەگەن كىسى. وسى ارا­ «شەر­نياز­­دىڭ اعى» دەپ اتالادى» دەپ­ ايتقانى بار.­ ۇمىتپاسام باسىندا قۇل­پى­تاس بار ءتارىزدى.

بۇل اڭگىمەنى ەستىگەن بەرقايىر ءسالىم­­­ ۇلى­ ەرتەڭىندە-اق, ياعني 1977 جىل­عى تامىزدىڭ 23-ءى كۇنى قاسىنا راقىم­مەن­ بىرگە كەڭشاردا ءىسساپاردا جۇر­گەن قىزىل­قوعا اۋداندىق پارتيا­ كو­مي­تەتىنىڭ حاتشىسى مىڭباي جارىل­قا­عا­نوۆ, كەڭشاردىڭ پارتورگى ايتجان تۇنعاتاروۆتى ەرتىپ, اۋەلى قاراقۇدىق جايلاۋىندا مال قامىمەن وتىرعان مىرزاعالي قارتقا سوعادى. ونى دا ءوز توبىنا قوسىپ الىپ, كەمەركولدىڭ جاعا­سىنداعى قىراتقا بەت بۇرادى. مىرزاعالي اقساقال بەرقايىرعا بىردەن:

– ىزدەگەندى تاپتىم دەي بەر. سول شەر­نياز ول, – دەپ قۋانىشتى كەيىپتە قال­با­لاق­ قاعادى.

ايتقانداي, اينالاسى اپپاق بور­ قۇلپىتاسقا كەلىپ, جازۋلارىن وقى­عا­نىن­دا بەراعاڭ قاتتى قۋانادى. تاۋدىڭ بەرىك تاسىنا قاشالىپ جازىلعان جازۋلار مۇجىلمەي, جاقسى ساقتالعان. ونىڭ ەكى بەتىندە سەگىز جولدان تۇراتىن: ءبىر جاعىندا «كيتا رۋ عى ايدار تايفەسي مالاي ءبولىمى شەرنياز جارىلعاس وعلى وفات­ 60 ياشىندا», ال ەكىنشى جاعىندا «1867 يىلدە بۇ تا شنە ال قويع... اسقار الە­ مىر... ...اسيد اي... 3...» دەگەن ەسكى اراب­شا جازۋلار وقىلادى. قايتقان جىلى­ اپ-ايقىن كورىنىپ تۇر, 1867 جىل, ايى,­ كۇنى دە بار: اسيد دەگەنى شىلدە ايى,­ ودان كەيىن 3 سانى دا جازىلعان. دەمەك, ومىردەن وتكەن كەزى – 1867 جىلعى شىل­دە­نىڭ 3-ءى. قۇلپىتاستاعى جازىلعان دەرەك­تەر­ شەرنياز جارىلعاس ۇلىنىڭ اتى-ءجونىن, رۋ جىگىن باس بۇرعىزباي ايقىنداپ بەرىپ تۇر. تاس قويعانداردىڭ ءبىرىنىڭ ەسىمى­ اسقار, ەكىنشىسىنىكى مىر...-دان باس­تا­لادى. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قا­را­عاندا, نەگىزىنەن اق بوردى ەرتەدەن كەلە­ جاتقان ءداستۇر بويىنشا اتاقتى تۇل­عا جەرلەنگەن جەردى وڭاي تابۋ ءۇشىن, اداس­تىرماس بەلگى رەتىندە ادەيىلىپ, جەرگە­ ءسىڭىرىپ توگەتىن بولعان. سوندىقتان سول­ اراداعى قاۋىمدى جەرگىلىكتى حالىق «شەر­نيازدىڭ اعى» دەپ اتاپ كەتكەن. شەر­نيازدىڭ ءوزى جىرىنا قوسقان, جاز جاي­لاپ, قىس قىستاعان تايسويعان, بۇيرەك پەن­ جەم, ساعىز القاپتارىنىڭ ءبىر شەتى وسى­ ارا.

ءسويتىپ, شەرنياز جارىلعاس ۇلىنىڭ عۇ­مىردەرەكتەرىندە بۇرىن ايتىلىپ­ جۇر­گەن ونىڭ 1817 جىلى تۋىپ, 1881 جىلى ولگەنى تۋرالى ماعلۇمات تۇبىرى­مەن­ وزگەرتىلىپ, دۇرىسى ءوز ورنىنا كەل­تى­رىلەدى. وسىلايشا, قازاقتىڭ بەلگىلى اق­ىن-جازۋشىسى, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى بەرقايىر ءامانشيننىڭ تاباندىلىعى مەن ىزدەنىمپازدىعىنىڭ ارقاسىندا تاعى ءبىر تاريحي دەرەك بۇرمالاۋدان قۇتقارىلىپ, ءباسىبۇتىن ناقتىلانادى. دەمەك شەرنياز جارىلعاس ۇلىنا مال-جايىنىڭ قامىمەن كوشىپ-قونىپ جۇر­گەن­ شاعىندا قىزىلقوعا وڭىرىندەگى سۋ­لى,­ نۋلى كەمەركولدىڭ جاعاسىنداعى قى­را­ت­تىڭ باسىنان و دۇنيەلىك مەكەنى بۇيىرىپتى.

بەرقايىر ءسالىم ۇلى اقىن قۋاندىق شاڭعىتباەۆ, جازۋشى ءساتىمجان سانباەۆ جانە باسقا دا ازاماتتارمەن بىرگە قىزىلقوعا اۋدانىندا بولعان ساپارىندا شەرنياز جارىلعاس ۇلىنىڭ بەيىتىن تاپقانىن قۋانا بايان ەتىپ, قۇلپىتاسىنا مال سۇيكەنىپ, قۇلاتپاۋىنا قامقور بولۋدى مۇقياتتاپ تاپسىرعان ەدى. كەيىن مۇقىرعا جول تۇسكەندە وسى ءوتىنىشتىڭ قالاي ورىندالعانىن ءبىلۋ ءۇشىن وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باس مال دارىگەرى, اتاقتى دومبىراشى عاتاۋ ىبىشەۆ, وبلىستىق عىلىمي-زەرتتەۋ ستانساسىنىڭ ديرەك­تورى, عالىم ساميعوللا حاميەۆ, وب­­لىس­­­تىق مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ­ ستان­ساسىنىڭ ديرەكتورى امانعالي قال­ما­­عامبەتوۆ, «گۋرەۆ» اسىل تۇقىمدى قارا­كول قوي زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى نۇر­مۇ­قانبەت ابدۋللين, زاۋىت كاسىپوداق كو­مي­تەتىنىڭ توراعاسى ورىنعالي ايتۋ­عا­­نوۆ, زاۋىتتىڭ باس مال دارىگەرى بازار جۇبانوۆتارمەن بىرگە اقىننىڭ جەرلەنگەن جەرى «شەرنيازدىڭ اعى» اتالعان قىرات­تاعى قاۋىمعا بارىپ, ءتاۋ ەتتىك. شى­نىندا دا, الىستان توبەنىڭ باسىندا اعا­رىپ كورىنىپ جاتادى.

اقىن-جازۋشى, زەرتتەۋشى بەرقايىر امانشين 1984 جىلى 18 مامىردا 60 جىل­­د­­ىعىن اتاپ ءوتۋ ءۇشىن قىزىلقوعا اۋدا­­­­نىنىڭ ورتالىعى – ميالىعا كەلدى. سول ساپارىندا بىزگە:

– «گۋرەۆ» قوي زاۋىتىنىڭ باسشىلارىنا شەرنياز اقىننىڭ قۇلپىتاسىن مال سۇيكەنىپ قۇلاتىپ, جويىپ جىبەرمەسىن, تەمىر قورشاۋ سالىپ قويىڭدار دەپ ءوتىنىپ ەدىم. ءوتىنىشىم ورىندالدى ما ەكەن, بارىپ كورىپ قايتقايسىڭدار, – دەگەن ەدى. ىسساپارمەن باسىمىز مۇقىردا توعىسقان ءبىر توپ ازاماتتى ەرتىپ, «شەرنيازدىڭ اعى» اتالعان جەرگە باردىق. بەيىت تەمىر شارباقپەن قورشالىپتى. ءبىر وكىنىشتىسى, قۇلپىتاس شارباقتىڭ سىرتىندا قالىپ قويعان.

– مىناۋ دۇرىس بولماعان ەكەن. بەراعاڭ­ قۇلپىتاستاعى جازۋ ءوشىپ كەتەدى دەپ­ شىر-پىر بولىپ, الاڭداپ ءجۇر عوي, – دەدىك شارۋاشىلىق باسشىسى نۇرمۇقانبەت ابدۋللينگە.

– ءبىز بەيىتتى قورشاڭدار دەپ تۇسىندىك قوي, – دەپ وكىنىشىن ءبىلدىردى ول.

– دۇرىستاۋعا ابدەن بولادى, قۇلپى­تاس­تى قوسىمشا قورشاۋ كەرەك, – دەپ اق­­كو­ڭىل امانعالي قالماعامبەتوۆ ادەت­تە­گى­سىندەي جۇرتتىڭ الدىن وراي سويلەپ, پى­كىرىن ءبىلدىردى.

ورىنعالي ايتۋعانوۆ پەن بازار جۇبا­­نوۆ باس يزەي قۇپتاپ, شارۋاشىلىق باس­شى­سىنا كوز قىرىن تاستادى. كەيىن ءساتى ءتۇسىپ, ءبارى ورنىنا كەلدى. شەرنياز اقىننىڭ تۋعانىنا 200 جىل تولۋى اتىراۋ وبلىسىندا اتالىپ وتىل­گەن­ كەزدە قابىردىڭ ۇستىنە اق ۇلۋ تاس­­تان جوعارى بولىگى كۇمبەزدى كەسەنە­ تۇرعىزىلدى. تىكبۇرىشتى ءتورت قابىر­عادا ءۇش بۇرىشتى كەڭىستىك قالدىرىلعان. قابىر­عا­لار قازاقتىڭ ۇلتتىق ويۋ-ورنەگىمەن بەزەن­دىرىلىپ, دومبىرا مەن قالقان بەينە­لەن­گەن كەسەنەنىڭ ساۋلەتشىسى زاڭعار مە­دەت­بەك, ال قۇرىلىسىن جۇرگىزگەن ولجاس دەمەسىن دەگەن شەبەر. قازىر كەسەنە قىر باسىندا مەنمۇندالاپ كورىنىپ تۇرادى.

ارينە, شەرنياز اقىن مۇنداي قۇرمەتكە ابدەن لايىق ءسوز زەرگەرى بولا­تىن.­ ونىڭ «بايماعامبەت سۇلتانعا ايت­قانىنان» باسقا دا ولەڭ-جىرلارى مەن ايتىستارى, تولعاۋلارى مەن تەر­مە­­لەرى از بولماعان. زاماننان زامان­ وزعاندا ەداۋىر بولىگى ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ, ءبىرسىپىراسى عانا بۇگىنگە جەتكەن. قاھارىمەن قارا اسپاندى جەرگە­ تون­دىر­گەن بايماعامبەت سۇلتانعا جىرمەن ورنەكتەپ, تايسالماي جاۋاپ قاتۋىنىڭ ءبىر ەمەس, ءۇش ءتۇرلى نۇسقاسى بار. ولار – الىش اقىن, وماربەك, ءماشھۇر-ءجۇسىپ جيناعان نۇسقالار. ءبارىنىڭ دە ارا-تۇرا وزگەشەلىكتەرى بولماسا نەگىزگى ۇزىن-ىرعاسى ءبىر. ەڭ كوپ تاراعانى, باس-اياعى بۇتىندىگى, تۇتاستىعى جاعىنان ورامدىسى­ ­الىش اقىننىڭ جيناقتاپ قالدىرعان نۇسقاسى دەلىنىپ ءجۇر. قولىندا قىلىشى باس كەسۋگە ءازىر وتىرعان سۇلتانمەن شەكىسى, ءىلىپ-قاعىسى اقىننىڭ ءسىرا, قاي­سار­ مىنەزدىلىگىنەن حابار بەرسە كەرەك. ءتىپتى­ بايماعامبەتتىڭ «مەنى ماقتا», «مەنى­ جامانداشى», «قىزىمدى ماقتا», «حانىم­دى جاماندا» دەگەن وكتەم بۇي­رىق­­تارىنا قايتارعان جاۋاپتارىنىڭ قاي-قايسىسىندا دا كەكەسىن, مىسقىلداۋ قى­لاڭ­ بەرەدى. ماقتاپ وتىرىپ تا ماقتا­مەن­ باۋىزدايدى.

مىنا ءبىر «...ءسىز – سۇڭقار, قارا قارعا – قالىڭ قازاق, بولىپ تۇر ولە-ولگەنشە ءسىزدىڭ جەمىڭ...» دەۋى ءاجۋالاۋدىڭ ناق ءوزى عوي. ونداي-مۇنداي قاعىتپا, شىمشىما سۇلتانمەن تاجىكەلەسۋدىڭ باسقى جاعىندا دا, ورتا تۇسىندا دا, اياق شەنىندە دە ءورىپ ءجۇر. قاس جاۋىنىڭ الدىندا «پا, شىركىن, يساتاي­­داي ساباز تۋماس», «ساعىنام اۋىز­عا­­ السام يساتايدى», «يساتاي ەل ەركە­سى,­­ ەل سەركەسى» دەپ باتىردى تايسالماي دارىپ­­تەۋى كوزسىز ەرلىك ەمەي, نەمەنە؟

شەجىرە بولىپ تۋىپ, تالاي جەردە قى­زىل­ تىلمەن وزىنە جول اشقان شەرنيازدىڭ تول­عاۋلارى مەن تەرمەلەرىندە سان قۇبىل­عان­ تىرشىلىكتىڭ قالتارىستارى مەن ارپالىستارى, تۇيتكىلدەرى مەن قيتۇرقىلارى اشى­لىپ كورسەتىلەدى. كەلەر كۇندەرگە ساباق­­ بولار باعدار دا از كەزدەسپەيدى. اسىپ­-تاسىعان, استامشىلىعى, مەكەرلىگى مول­ بايشەركەش بولىستىڭ الدىندا سوي­لە­­گەندە دە:

«...پارقىن نەگە بىلمەيسىڭ,

حارام مەنەن حالالدىڭ.؟!

ناشاردى مۇنشا جىلاتىپ,

الدىنا كەلسە قايتەسىڭ,

الپەشتەگەن بالاڭنىڭ؟» – دەپ اششى شىندىقتى جايىپ سالعاندا, بولىس شىركىن داعدارىپ قالادى. «تولعا دەسەڭ تولعايىن», «سويلەيمىن ءسوزدى تەرمەلەپ» دەگەن تەرمەلەرى زامانا ءۇنىن بەرەدى, ەلدى بىرلىككە, تىرلىككە, ەردى ەرلىككە ۇگىتتەيدى.

«...بارىمىزگە اي ورتاق,

قايىرلى بولسا باي ورتاق.

جاقسى بولسا بي ورتاق,

كوپ جاساعان كونە ورتاق.

جامان ادام نە كەرەك,

جاقسىنىڭ ەلگە ءبارى ورتاق...»

 – دەگەنى كىم-كىمگە دە وي سالارلىق, تاۋىپ ايتىلعان ايشىقتى پىكىر؟

«اي, قازى بي, قازى بي», «توستاعاندى قول­­عا الىپ», «اي, جىگىتتەر», ء«سوز سوي­لەي­مىن بولمەلەپ», «كول قىلىپ قۇيدىم تالاي­ سۋداي اعىن» سەكىلدى تولعاۋلارى مەن تەر­مە­لەرىندە ءومىر شىندىعىنان, ونىڭ كو­لەڭكەلى تۇستارىنان سىر تولعايدى, سا­لي­قالى تۇجىرىمدارعا توقتالادى. ال يسا­تاي مەن ناۋشا باتىر تۋرالى جىرىن­دا تاري­حي جايتتى وزىنشە تاسىلمەن بۇكپەسىز تەر­بەيدى. اقىننىڭ تابىن قىزبەن ايتىسى­ ءىلىپ-شالماعا تولى, ءازىل-قالجىڭى دا­ جەتەرلىك, تاپقىرلىقتىڭ ۇلگىسى بو­لار­لىق­ شەشەندىكپەن شەندەس سايىس. تابىن مارا­باي قۇلباي ۇلىمەن ءسوز قاعىسۋى ۇشقىر­ ويلىلىعىن كورسەتەدى.

اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ 1958 جىلى الماتىداعى «قازمەم­­كور­­كەم­ا­دەب­باس»­ باسپاسىنان جارىق كور­گەن­ «قازاق ەپوسى­ جانە ادەبيەت تاريحى­ ماسەلەلەرى» اتتى­ كىتابىنا ەنگەن شەر­نياز­ تۋرالى­ زەرتتەۋ ەڭبەگىندە مەدەباي دەگەن­ اقىننىڭ «نەمە» ءسوزىن قولدانامىن دەپ­ مۇكى كەتىپ, جەڭىلگەنىن جازادى. بىراق­ مەدەباي دا, ماراباي دا ءبىر كىسى سياق­تى.­ ەكەۋى دە شەرنيازعا «نەمە» دەگەن­ سوزدەن ۇستالىپ, سۇرىنەدى. ۇقساس. ءسىرا,­ قاعازعا ءتۇسۋ, باسپادان شىعارۋ بارى­سى­نىڭ­ بىرىندە كەتكەن قاتەلىك بولار­ دەپ توپ­شىلادىق. سەبەبى قولدا مەدە­باي­دان قالعان ايتىس ءماتىنى جوق. بالكىم, مەدە­باي­ دەگەنى مارابايدىڭ جەرگىلىكتى ەل-جۇرت­ اراسىنداعى ەكىنشى جاناما ەسىمى بو­لىپ جۇرمەسىن؟ كىم بىلەدى؟ باسقا ماع­لۇ­مات قولعا ىلىكپەدى.

ءسوز جوق, شەرنياز جارىلعاس ۇلى – ءوز­ زامانىنىڭ وتكىر ءتىلدى, وزىق ويلى ايتۋ­لى اقىندارىنىڭ ءبىرى. وعان ءشۇبا جوق.­ كىشى جۇزدەگى يساتاي-ماحامبەت باس­تا­عان حالىق كوتەرىلىسىنە قاتىناسقان دەلى­نەدى. ونى امبەباپ عالىم حالەل دوس­مۇ­حا­مەد ۇلى ءوزىنىڭ «شەرنياز كىم» دەگەن ماقا­لا­سىندا «شەرنيازدىڭ يساتايدىڭ جورى­عىندا بولۋى شەكسىز» (تاڭدامالى. الماتى, «انا ءتىلى», 1998, 104-بەت) دەپ­ جازادى. بىراق وسى ماقالانىڭ ءارى قا­راي­عى جالعاسىندا: «يساتاي ءولىپ, قوز­عا­لىس باسىلعان سوڭ يساتايعا ەرگەندەر­ ۇكى­مەتتىڭ كارىنە تاپ بولعان. كوپ ادام­ جازالانعان, قۋىلعان-سۇرىلگەن. شەر­نياز­ جازادان قۇتىلۋ ءۇشىن ءتىلىن بەزەپ,­ بايماعامبەت سۇلتانعا جاعىپ, امان­ قالعان. شەرنياز امالسىزدان باي­ما­عامبەتتىڭ «سۇرقىلتايى» بولعان. سۇرقىل­تايدىڭ جۇمىسى بەلگىلى عوي» دەپ ونى باسقا ءبىر قىرىنان كورسەتەدى. بۇل ايتىلعاندى اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ تە «شەرنياز جارىلعاس ۇلى» اتتى («قازاق ەپوسى جانە ادەبيەت تاري­حى ماسەلەلەرى», ءى توم, الماتى, «قاز­مەم­كوركەمادەبباس», 1958.) تالداۋ ماقالاسىندا, سونداي-اق, جازۋشى مەرەكە قۇلكەنوۆ پەن ارحيۆ مۇرالارىن ناسي­­حاتتاۋشى زيادا يجانوۆتار دا «ماحام­بەت ەنتسيكلوپەدياسىنا» ەنگىزگەن وزدە­رىنىڭ ماقالاسىندا (20-كىتاپ, الما­تى, «ولكە», 2004, 417-419-بەتتەر) شەر­نيازدىڭ توكپە اقىن ەكەندىگىن, وعان شەك­ كەلتىرمەيتىندىكتەرىن ايتا وتىرىپ, كولەڭ­كەلى جاقتارىن دا جاريادان تىس قال­دىر­مايدى. وسىعان وراي ايتىلعان اششى­ شىندىق پەن تياناقتى تۇجىرىمدار دا بار.

ەندى ءبىر دەرەكتە (بۇل دا ق.جۇماليەۆ ماقا­لاسىندا) ماحامبەتتى ۇستاۋعا شىق­قان­ توپ قۇرامىندا بولىپ, ماحامبەتتىڭ ىزدەپ كەلە جاتقان وتريادقا قارسى شىق­قا­نىندا ونى الىستان تانىپ, انمەن قاۋىپتى ءبىلدىرىپ, ول جولى ۇستالۋدان قۇتقاراتىنى كەلتىرىلەدى. ارينە, داۋرەنى وزىپ, قارا بويىندا دامبالدان باسقا تۇگى جوق, قۋ كەدەيدىڭ كۇنىن كەشىپ, سۇلتاننىڭ الدىنا كەلگەن كەزەڭى بولسا دا (بۇل «بايماعامبەت سۇلتانعا ايتقانىندا» بار) شەرنيازدىڭ حان, سۇلتانعا جاعىنىپ, سىبايلاس بولعاندىعىن اقتاپ, جاقتاۋعا بولمايدى. ونى بىلاي قويا تۇرىپ, تەك شىنايى شىعارماشىلىق ورەسىنە جۇگىنگەنىمىز ابزال دەپ ەسەپتەيمىن. شەرنيازدىڭ بيلىكتەگىلەردى دارىپتەپ جىر شىعارىپ, جادىگويسىگەنىنىڭ بولەك ايتىلعان ەڭ قۇرىسا بىرەر شۋماعى اۋىزەكى كۇيىندە بولسا دا بۇگىنگە جەتكەنىن ەستىپ, بىلگەن ەمەسپىز. بۇل دا ءسىرا, ءبىراز نارسەنى اڭعارتسا كەرەك دەيمىز.

ەندىگى باستى ماسەلە باسقا. شەرنياز اقىن­نىڭ شىعارماشىلىعى باسى ءبۇتىن تۇگەن­دەلىپ, بۇقاراعا تۇگەل جەتتى مە, زەرت­تەلىپ, زەردەلەنۋى قاي دەڭگەيدە؟ ماسەلە وسى سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋ بولىپ ­تۇر. الايدا قايتارىلار جاۋاپتىڭ وڭىپ­ تۇرعانى شامالى. امالسىز باس شايقا­تادى. 2001 جىلى «اتىراۋ اقىن-جازۋ­شىلارىنىڭ كىتاپحاناسى» سەرياسى­مە­ن «شەرنياز» اتتى جيناق شىقتى.

دەسە دە بۇل ءالى تولىققاندى, باس-اياعى­ تۇگەندەلگەن ولەڭ-جىرلارى دەۋ­گە كەلمەيدى. ويتكەنى شەرنياز جا­رىل­­­ع­اس ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعى مەن­ ومىردەرەگىن زەرتتەپ, تياناقتاپ جيناق­تا­عان جازۋشى بەرقايىر امانشين اقىن­نىڭ اتا-بابالارىنان بەرگى نەگىزگى­ قونىسى اقتوبە وبلىسىنداعى ويىل­ وڭىرىندە بولىپ, شەرنياز جونىن­دە­گى داپتەرىن جاڭا دەرەكتەرمەن تولىق­تىر­عانىن جازعان ەدى. وكىنىشكە قاراي,­ بەرقايىر ءسالىم ۇلى قاعازعا تۇسىر­گەن­دەرىن باسپا بەتىنە شىعارا الماي ومىر­دەن­ ءوتىپ كەتتى. دەمەك جازۋشىنىڭ قويىن داپ­تەرلەرىنىڭ بىرىندە شەرنياز اقىننىڭ جاڭا­دان تابىلعان ادەبي مۇرالارى بولۋعا ءتيىس. سول جازبالار كىم­­نىڭ قولىندا, ۇيىندە مە, الدە ارحيۆكە وتكىزىلدى مە؟

اقىن شەرنياز جارىلعاس ۇلىنىڭ ەسىمى­ ەل جادىندا ماڭگىلىك ورنىعۋعا لايىق.­ اقىننىڭ تۋعانىنا ەكى عاسىر تو­لۋى­نا­ وراي وتكىزىلگەن باسقوسۋدا مۇقىر اۋى­لىنداعى سپورت كەشەنىنە ونىڭ اتىن بەرۋ­ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلعان ەدى. بىراق جەر­گىلىكتى تۇرعىنداردىڭ مەكتەپكە اقىن­ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ءوتىنىش-تىلەك ەسكە­رۋسىز قالىپ كەلەدى. قازىر سول اۋىل­دا مادەنيەت ءۇيىن سالۋ قولعا الىندى.­ مۇقىرلىقتار مادەنيەت وشاعىن شەرنياز اقىننىڭ اتىمەن اتاۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپقانىن قالايدى.

تولەگەن جاڭاباي ۇلى,

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى

اتىراۋ وبلىسى