سۇحبات • 29 قاراشا، 2022

بيزنەسكە نەسيە بەرۋ: كەپىل ساياساتىنا قويىلاتىن تالاپ جەڭىلدەتىلەدى

85 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل حالىققا ارناعان جولداۋىندا ۇكىمەتكە، ۇلتتىق بانككە جانە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا قولجەتىمدى نەسيە بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرعان ەدى. شىنى كەرەك، اسىرەسە، شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ نەسيەنى ىڭعايلى ءارى جەڭىل تالاپپەن رەسىمدەۋىنە جاعداي جاساۋ باستى مىندەت بولىپ تۇر. وسى رەتتە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا ەكونوميكاعا نەسيە بەرۋگە بايلانىستى نەگىزگى ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ بەردى.

– 2022 جىل جالپى ەل، سونىڭ ىشىندە قارجى نارىعى ءۇشىن وڭايعا سوقپاعانى بەلگىلى. گەو­ساياسي احۋالدىڭ قيىنداۋى ەكونوميكا مەن حالىق جاعدايىنىڭ بەل ومىرتقاسى بولىپ تۇرعان بانك سەكتورىنا دا اسەر ەتتى. وسى ورايدا قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ورنىقتىلىق دەڭگەيىن قالاي باعالايسىز؟

– راس، بيىل الەمدەگى گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋى وتاندىق قارجى سەكتورىنا دا اسەر ەتتى. بۇل ەلارالىق ەكونوميكالىق باي­لانىستاردىڭ ءۇزىلىپ قالۋىنا، ەنەر­گيا تاسىمالداۋ باعا­سىنىڭ وسۋىنە جانە جاھاندىق ەكونو­ميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ باياۋ­لاۋىنا ىقپالىن تيگىزدى. الەمدىك ينفليا­­تسيانىڭ ءوسۋى كوپجىلدىق دەڭ­گەي­گە جەتتى. بۇل ورتالىق بانك­تەردى ونى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن اقشا-كرەديت ساياساتىن قاتاڭداتۋعا ءماجبۇر ەتەدى. قازاقستاندا جىلدىق ينفليا­تسيا بيىل قازان ايىنىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا 18،8%-عا دەيىن جەدەل­دەدى. باعانىڭ ءوسۋىن تەجەۋ ءۇشىن ۇلت­تىق بانك جىل بويى بازالىق مول­شەر­لەمەنى اعىمداعى 16% دەڭگەيگە دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوتەردى. بۇل، ءوز كەزەگىندە، قورلاندىرۋ مەن كرەديت بەرۋ قۇنىن ۇلعايتتى. ماسەلەن، كورپوراتيۆتىك سەكتوردىڭ كرەديتتەرى بويىنشا مولشەرلەمەلەر 12،2%-دان 16،2%-عا دەيىن ءوستى.

بانك سەكتورىنا جانە اتاپ ايتقاندا، كورپوراتيۆتىك كرەديت بەرۋگە 2022 جىلى اقشا-كرەديت سايا­ساتىن قاتاڭداتۋ، بەلگىسىزدىكتىڭ ءوسۋى اياسىندا كورپوراتيۆتىك قارىز الۋشىلاردىڭ كرەديتتىك تاۋەكەل­دەرىن ارتتىرۋ، سونداي-اق سانكتسيا­لار ەنگىزۋ ناتيجەسىندە رەسەيلىك ەنشىلەس بانكتەردىڭ جاڭا قارىزدار بەرۋىن توقتاتا تۇرۋ ەداۋىر اسەر ەتتى. ماكروەكونوميكالىق جاعدايلاردىڭ قاتاڭداتىلۋىنا قاراماستان، بانك سەكتورىنداعى جاعدايدى تۇراقتى دەپ باعالاۋعا بولادى. بانكتەردە سىرتقى كۇيزەلىستەردى ەڭسەرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى ورنىقتىلىق قورى جانە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قارجىلاندىرۋدى كەڭەيتۋ الە­ۋەتى بار. سەكتوردىڭ نەگىزگى كورسەت­كىشتەرى وڭ سەرپىندى كورسەتىپ وتىر. جىل باسىنان بەرى بانك اكتيۆتەرىنىڭ ءوسۋى 10،9% بولىپ، 41،7 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بانك جۇيەسىندەگى سالىمدار 13،1%-عا، 29،4 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. نەسيە پورتفەلى 10،4%-عا، 22،3 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى. بۇل رەتتە بانكتەردىڭ كاپيتالداندىرۋى جوعارى، ونى مەنشىك كاپيتالىنىڭ جەتكىلىكتىلىك دەڭگەيى راستاپ وتىر: ەڭ تومەن نورماتيۆ 8% بولعان كەزدە اتالعان دەڭگەي 20،9%-دى قۇرايدى.

– مەملەكەت باسشىسى جولداۋ­دا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە كرەديت بەرۋ­دى ارتتىرۋ قاجەتتىگىن جانە قار­جىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىك­سىزدىگىن ايتقان ەدى. بانك­تەردەگى كرەديت بەرۋ ءرولىنىڭ تومەن­دەۋى­نە نە اسەر ەتتى جانە كورپورا­تيۆتىك كرەديت بەرۋ نارىعىنداعى قازىرگى جاعداي قانداي؟

– سوڭعى جىلدارى ءىجو-دەگى كرە­ديت بەرۋ ۇلەسى 22،1%-عا دەيىن قىس­قاردى. 2017-2020 جىلدار ارالى­عىندا كورپوراتيۆتىك كرەديت بەرۋدىڭ تەرىس سەرپىنى بايقالدى. بۇل جالپى كولەمى 6،9 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن سترەستىك اكتيۆتەردى اۋقىمدى ەسەپتەن شىعارۋعا بايلانىستى بولدى. 2020 جىلى ەكونوميكاعا بەرىلگەن كرەديتتەر 5،5%-عا، ونىڭ ىشىندە شوب كرەديتتەرى 7،2%-عا ۇلعايسا، 2021 جىلى كورپوراتيۆتىك كرەديت بەرۋدىڭ ءوسۋى 9،3%-دى قۇرادى، ونىڭ ىشىندە شوب كرەديتتەرى 29،2%-عا ءوستى. كورپوراتيۆتىك كرەديت بەرۋدىڭ بۇل ءوسۋى – سوڭعى 10 جىلداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش.

بيىل گەوساياسي جاعدايدىڭ شيە­لەنىسۋىنە جانە اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ قاتاڭداتىلۋىنا بايلانىستى جاڭا سىن-قاتەرلەرگە قاراماستان، كورپوراتيۆتىك كرەديت بەرۋدىڭ وڭ سەرپىنى ساقتالىپ وتىر. وسى جىلى 9 ايدا زاڭدى تۇلعالارعا بەرىلەتىن كرەديتتەر 3،6%-عا، 8،0 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى. بۇل رەتتە جەكە كاسىپكەرلەردى قوسا العاندا، بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە بەرىلەتىن جيىن­تىق كرەديتتەر جىل باسىنان بەرى 6،8%-عا، 8،9 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى، ونىڭ 63%-ى نەمەسە 5،6 ترلن تەڭگەسى شوب-قا تيەسىلى. بۇدان باسقا، شوب سۋبەكتىلەرى – قا­رىز الۋ­شىلار سانىنىڭ بەلسەندى ءوسۋى باي­قالادى. ولار 1 قازانداعى جاع­داي بو­يىنشا 255،3 مىڭعا دەيىن، 52،5%-عا كوبەيدى (جىل باسىنان بەرى).

– كورپوراتيۆتىك نەسيەلەر نەگىزىنەن ەكونوميكانىڭ قانداي سالالارىنا كوبىرەك بەرىلىپ جاتىر؟

– 2022 جىلدىڭ باسىنان بەرى كورپوراتيۆتىك كرەديت بەرۋدىڭ ەڭ كوپ ءوسۋى ونەركاسىپتە (263 ملرد تەڭگە نەمەسە 9،9%)، اۋىل شارۋاشىلىعىن­دا (86،1 ملرد تەڭگە نەمەسە 16،3%) جانە كولىكتە (28 ملرد تەڭگە نەمەسە 6،9%) بايقالادى. ال قۇرىلىستا كرەديت بەرۋ كولەمى قىسقارعان (-44 ملرد تەڭگە نەمەسە -6،7%). بۇل تەرىس ۇدەرىس قۇرىلىس سەكتورىنداعى بەلسەندى كاسىپورىندار سانىنىڭ ازايۋى، قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قىمباتتاۋى، سونداي-اق جاھاندىق لوگيستيكالىق تىزبەكتەردىڭ بۇزىلۋى اياسىندا قۇرىلىس پروتسەستەرىنىڭ توقتاپ قالىپ جاتقانىنا بايلانىستى.

شوب كرەديتتەرىنىڭ وسۋىنە قا­رىز الۋشىلار ءۇشىن پايىزدىق مول­شەرلەمەلەردى سۋبسيديالاۋ جانە كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋ تاپ­شى­لىعى جاعدايىندا ولاردىڭ كەپىل­دىكتەر الۋى تۇرىندەگى بيزنەس سۋبەكتىلەرىن رەتتەۋشىلىك ىنتالاندىرۋ شارالارى مەن جەڭىلدىك­پەن قارجىلاندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارى ىقپال ەتتى. «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورىنىڭ باعالاۋى بويىنشا قازىر سۋبسيديالاۋ، كەپىلدىك بەرۋ جانە جەڭىلدىك­پەن قارجىلاندىرۋ تۇرىندەگى قول­داۋ قۇرالدارىمەن شوب كرەديت­تەرى پورتفەلىنىڭ شامامەن 37%-ى قامتىلعان.

– اگەنتتىك بيزنەس سۋبەكتى­لەرىنە قازىرگى جاعدايدا كرەديت بەرۋدى قولداۋ ءۇشىن قانداي شارا­لار قولدانادى؟ قارىز الۋشى­لارعا قانداي دا ءبىر تالاپتاردى جەڭىلدەتۋ جوسپاردا بار ما؟

– جاھاندىق سىرتقى فاكتورلار مەن ماكروەكونوميكالىق جاع­داي­دىڭ قاتاڭداتىلۋىنا وراي قارجى سەكتورىنىڭ ورنىقتى­لىعىن قام­تاماسىز ەتۋ عانا ەمەس، سونى­مەن قاتار بيزنەس سۋبەكتى­لەرىن قاجەتتى قارجىلىق رەسۋرس­تار­مەن قامتاماسىز ەتۋ دە ماڭىز­دى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بيزنەس سۋبەك­­تىلەرىنە قازىرگى جاعدايدا كرە­ديت بەرۋدى قولداۋ ماقساتىندا اگەنت­تىك داعدارىس كەزەڭدەرىندە نارىق قاتىسۋشىلارىنا قويى­لاتىن رەتتەۋشىلىك تالاپتاردى ىرىق­تاندىرۋدى كوزدەيتىن كونتر­تسيكلدىك ساياسات شەڭبەرىندە پرۋدەنتسيالىق ىنتالاندىرۋ شارالارىن ىسكە اسىرادى.

بانكتەر ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – كاپيتالعا رەتتەۋشى جۇكتەمەنى ازايتۋ. بانكتەر تاۋەكەلدەردى ەسكەرە وتىرىپ سارالاناتىن بارلىق بەرىلەتىن كرەديت ءۇشىن كاپيتال­دى رەزەرۆتەيتىنىن اتاپ وتەمىز. تاۋەكەل نەعۇرلىم كوپ بولسا، بانكتىڭ ءوز ور­نىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سوعۇرلىم كوپ كاپيتال بولۋى كەرەك. بۇل ءتاسىل بازەل كومي­تەتى بەلگىلەگەن حالىقارالىق ستان­دارتتارعا سايكەس كەلەدى. شوب سۋبەكتىلەرىنە كرەديت بەرۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن 2020 جىلعى ناۋرىزدان باستاپ شوب قارىزدارى بويىنشا تاۋەكەل-سارالاۋ 75%-دان 50%-عا دەيىن تومەندەتىلدى. ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ءىس-شارانىڭ تيىم­دىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ، شوب-قا كرەديت بەرۋدى ودان ءارى كەڭەيتۋ ءۇشىن بۇل ءىس-شارانى اگەنتتىك بيىل قازان ايىندا 2024 جىلعا دەيىن ۇزارتتى. بۇل بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە جاڭا كرەديتتەر بەرۋ ءۇشىن كاپيتالدى بوساتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى­نىڭ ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالارىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن بانكتەر مەن دامۋ ينستيتۋتتارىن قوسا العاندا، بىرنەشە قاتىسۋشى تاراپىنان بىرلەسكەن قارجىلاندىرۋدى ۇيىم­داستىرۋ قاجەت. 2021 جىلى اگەنت­تىكتىڭ باستاماسىمەن سينديكات­تالعان كرەديت بەرۋدى (نەسيەلەۋشى بانكتەر توبى بەلگىلى نىسانعا نەمەسە قارىز الۋشىعا نەسيە بەرۋ ماقساتىندا وزدەرىنىڭ بوس قارا­جاتىن ۋاقىتشا بىرىكتىرەدى – رەد.) دامىتۋ ءۇشىن زاڭنامالىق جاع­داي جاسالدى. سينديكاتتالعان قار­جى­لاندىرۋدى ىنتالاندىرۋ ماق­ساتىندا كورسەتىلگەن قارىزدار بويىنشا كاپيتالعا تۇسەتىن سالماق ەكى ەسە ازايتىلدى.

وتىمدىلىككە تۇسەتىن رەتتەۋشىلىك سالماقتى ازايتۋ جانە كرەديت بەرۋگە وتىمدىلىكتى بوساتۋ ءۇشىن اگەنتتىك 2020 جىلدان باستاپ بازەل ستاندارتىندا كەمىندە 1-ءدى قۇرايتىن وتىمدىلىك كوەففيتسيەنتتەرىن 0،8-گە دەيىن ۋاقىتشا تومەندەتتى. اقشا نارىعىنداعى جاعدايلار­دىڭ قاتاڭداتىلۋىنا بايلانىستى، سونداي-اق جەڭىلدىكتى كەزەڭ اياق­تال­عاننان كەيىن كرەديت بەرۋ الەۋە­تىنىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەۋ ماق­ساتىندا بۇل ءىس-شارا 2024 جىلعى شىلدەگە دەيىن ۇزارتىلدى.

كاسىپكەرلەر ءۇشىن كرەديتتەردىڭ قولجەتىمدى بولۋىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتوردىڭ ءبىرى – كەپىل­مەن قامتاماسىز ەتۋ. بيزنەس سۋبەك­تىلەرىندە ساپالى كەپىل تاپشى­لى­عىنىڭ بولۋى جاعدايىندا كرەديت بەرۋدى قولداۋ ءۇشىن اگەنتتىك بيىل قازاندا بانكتەردىڭ كەپىل ساياساتىنا قويىلاتىن تالاپتاردى جەڭىلدەتتى. كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋگە قويىلاتىن تالاپتاردى بانك­تەر كرەديتتىڭ قايتارىمدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ، بانكتىڭ كرەديت تاۋەكەل­دەرىن ازايتۋ جانە بانكتەردىڭ ورنىق­تىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بەلگىلەيدى. كرەديتتىك تاۋەكەل­دەردى ۋاقتىلى وتەۋ ءۇشىن بانكتەر قارىز الۋشىلاردىڭ كرەديت­تەر بويىنشا مىندەتتەمەلەردى ورىن­داماۋىنا بايلانىستى كرەديت­تىك پورتفەل قۇنسىزدانعان جاعداي­دا رەزەرۆتەر (پروۆيزيالار) قالىپ­تاستىرۋعا مىندەتتى. پروۆيزيالاردى قالىپتاستىرۋ حقەس-كە سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى جانە بانكتەردىڭ قار­جىلىق ورنىقتىلىعىن قامتا­ماسىز ەتۋگە ارنالعان.

بانك سەكتورى مەن كاسىپكەرلەر تاراپىنان كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىستار شەڭبەرىندە كەپىل ساياساتىنا قويى­لاتىن تالاپتاردى 2024 جىلعا دەيىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا جىلجىمايتىن م ۇلىك جانە جەر ۋچاسكەلەرى (0،7-دەن 0،85-كە دەيىن)، جابدىق، دا­يىن ءونىم جانە تاۋار-ماتەريالدىق قورلار (0،4-تەن 0،5-كە دەيىن) سياقتى كەپىل مۇلكىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرى، بولاشاقتا مەملەكەت-جەكەشەلىك سەرىك­تەستىك شارتتارى جانە سەنىم­دىلىك ولشەمشارتتارىنا سايكەس كەلەتىن باسقا دا كەلىسىمشارتتار بويىنشا تۇسەتىن اقشا (0-دەن 0،5-كە دەيىن) بويىنشا وتىمدىلىك كوەففيتسيەنتتەرى كوتەرىلدى. بۇدان باسقا، كەپىل تەتىگىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەپىل كرەديتورلارىنىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ جانە جەر پايدالانۋ قۇقىقتارىن وتكىزۋى كەزىندەگى كەدەرگىلەردى جويۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ازىرلەندى. زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى قابىلداۋ بانكتەردىڭ كەپىل ساياساتىن جەڭىلدەتۋگە جانە كاسىپكەرلەرگە جەر جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىقتارى كەپىلىمەن كرەديتتەرگە قول جەتكىزۋىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

– جالپى، تومەن ينفلياتسياعا نەگىزدەلگەن قولايلى ماكروەكو­نوميكالىق جاعداي جاساۋدا بانك­تەردىڭ ءرولى قانداي بولماق؟

– اگەنتتىك قابىلداعان رەتتەۋ­شىلىك ىنتالاندىرۋ شارالارى قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاما­سىز ەتۋ مەن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا ساپالى كرەديت بەرۋدىڭ ءوسۋىن قولداۋ اراسىنداعى تەڭگەرىم­دى ساقتاۋعا باعىتتالعان. بۇل رەتتە ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭدە ساپالى ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بانكتەر­دىڭ ورنىقتىلىعى مەن رەتتەۋ­شىلىك ىنتالاندىرۋدان باسقا، ءتيىستى جاعدايلاردى جۇيەلى دەڭگەيدە قام­تاماسىز ەتۋ قاجەت.

بىرىنشىدەن، بانكتەردى قورلاندى­رۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى دەرەككوزدەرىن قامتاماسىز ەتۋ. قازىرگى ۋاقىتتا قورلاندىرۋ قۇرىلىمىنىڭ 80%-دان استامىن دەپوزيتتەر قۇرايتى­نىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ نەگىزگى بولىگىندە مەرزىمىنەن بۇرىن الۋدىڭ يكەمدى شارتتارى بار. بورىشتىق باعالى قاعازداردىڭ ۇلەسى 6،1%-دى عانا قۇرايدى، بۇل شەكتەۋلى ينستيتۋتسيونالدىق سۇرانىسقا بايلانىستى. قازاقستاندىق ەميتەنت­تەردىڭ، ونىڭ ىشىندە بانكتەردىڭ باعالى قاعازدارىنا دەگەن ينستي­تۋتسيونالدىق سۇرانىستى دامىتۋ ءۇشىن قازىرگى ۋاقىتتا جەكە باس­قارۋشى كومپانيالاردى زەينەت­اقى اكتيۆتەرىن باسقارۋعا تارتۋدى كەڭەيتۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا.

ەكىنشىدەن، تومەن ءارى تۇراقتى ينفلياتسيانى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءتيىستى ماكروەكونوميكالىق جاعداي جاساۋ قاجەت. بۇعان ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمىندەگى دايەكتى جانە اشىق اقشا-كرەديت ساياساتى، سونداي-اق مونەتارلىق جانە فيسكالدىق ساياساتتى ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەدى. كەلەسى نەگىزگى شارت – كورپوراتيۆتىك سەكتوردىڭ ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ. ول ءۇشىن كومپانيالاردىڭ كورپوراتيۆتىك باسقارۋ جۇيەسىن، ەسەپتىلىك ساپاسىن جانە اۋديت جۇيەسىن جاقسار­تۋ، سونداي-اق دارمەنسىز قاتىسۋ­شىلاردى ۋاقتىلى شىعارۋ ءۇشىن كورپوراتيۆتىك بانكروتتىقتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت.

اتالعان ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە كرەديت بەرۋدىڭ ساپالى ءارى ورنىقتى وسۋى­نە ىقپال ەتەدى. بۇل قازاقستان ەكونو­ميكاسىنىڭ ۇدەمەلى ءوسۋىن جانە جالپى العاندا، ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.

 

اڭگىمەلەسكەن

اباي ايماعامبەت،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

استانادا «ۆaitursynuly.kz» سايتىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • 03 اقپان، 2023

ۇقساس جاڭالىقتار