– 2022 جىل جالپى ەل, سونىڭ ىشىندە قارجى نارىعى ءۇشىن وڭايعا سوقپاعانى بەلگىلى. گەوساياسي احۋالدىڭ قيىنداۋى ەكونوميكا مەن حالىق جاعدايىنىڭ بەل ومىرتقاسى بولىپ تۇرعان بانك سەكتورىنا دا اسەر ەتتى. وسى ورايدا قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ورنىقتىلىق دەڭگەيىن قالاي باعالايسىز؟
– راس, بيىل الەمدەگى گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋى وتاندىق قارجى سەكتورىنا دا اسەر ەتتى. بۇل ەلارالىق ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلىپ قالۋىنا, ەنەرگيا تاسىمالداۋ باعاسىنىڭ وسۋىنە جانە جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ باياۋلاۋىنا ىقپالىن تيگىزدى. الەمدىك ينفلياتسيانىڭ ءوسۋى كوپجىلدىق دەڭگەيگە جەتتى. بۇل ورتالىق بانكتەردى ونى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن اقشا-كرەديت ساياساتىن قاتاڭداتۋعا ءماجبۇر ەتەدى. قازاقستاندا جىلدىق ينفلياتسيا بيىل قازان ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 18,8%-عا دەيىن جەدەلدەدى. باعانىڭ ءوسۋىن تەجەۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك جىل بويى بازالىق مولشەرلەمەنى اعىمداعى 16% دەڭگەيگە دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوتەردى. بۇل, ءوز كەزەگىندە, قورلاندىرۋ مەن كرەديت بەرۋ قۇنىن ۇلعايتتى. ماسەلەن, كورپوراتيۆتىك سەكتوردىڭ كرەديتتەرى بويىنشا مولشەرلەمەلەر 12,2%-دان 16,2%-عا دەيىن ءوستى.
بانك سەكتورىنا جانە اتاپ ايتقاندا, كورپوراتيۆتىك كرەديت بەرۋگە 2022 جىلى اقشا-كرەديت ساياساتىن قاتاڭداتۋ, بەلگىسىزدىكتىڭ ءوسۋى اياسىندا كورپوراتيۆتىك قارىز الۋشىلاردىڭ كرەديتتىك تاۋەكەلدەرىن ارتتىرۋ, سونداي-اق سانكتسيالار ەنگىزۋ ناتيجەسىندە رەسەيلىك ەنشىلەس بانكتەردىڭ جاڭا قارىزدار بەرۋىن توقتاتا تۇرۋ ەداۋىر اسەر ەتتى. ماكروەكونوميكالىق جاعدايلاردىڭ قاتاڭداتىلۋىنا قاراماستان, بانك سەكتورىنداعى جاعدايدى تۇراقتى دەپ باعالاۋعا بولادى. بانكتەردە سىرتقى كۇيزەلىستەردى ەڭسەرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى ورنىقتىلىق قورى جانە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قارجىلاندىرۋدى كەڭەيتۋ الەۋەتى بار. سەكتوردىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى وڭ سەرپىندى كورسەتىپ وتىر. جىل باسىنان بەرى بانك اكتيۆتەرىنىڭ ءوسۋى 10,9% بولىپ, 41,7 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بانك جۇيەسىندەگى سالىمدار 13,1%-عا, 29,4 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. نەسيە پورتفەلى 10,4%-عا, 22,3 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى. بۇل رەتتە بانكتەردىڭ كاپيتالداندىرۋى جوعارى, ونى مەنشىك كاپيتالىنىڭ جەتكىلىكتىلىك دەڭگەيى راستاپ وتىر: ەڭ تومەن نورماتيۆ 8% بولعان كەزدە اتالعان دەڭگەي 20,9%-دى قۇرايدى.
– مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە كرەديت بەرۋدى ارتتىرۋ قاجەتتىگىن جانە قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن ايتقان ەدى. بانكتەردەگى كرەديت بەرۋ ءرولىنىڭ تومەندەۋىنە نە اسەر ەتتى جانە كورپوراتيۆتىك كرەديت بەرۋ نارىعىنداعى قازىرگى جاعداي قانداي؟
– سوڭعى جىلدارى ءىجو-دەگى كرەديت بەرۋ ۇلەسى 22,1%-عا دەيىن قىسقاردى. 2017-2020 جىلدار ارالىعىندا كورپوراتيۆتىك كرەديت بەرۋدىڭ تەرىس سەرپىنى بايقالدى. بۇل جالپى كولەمى 6,9 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن سترەستىك اكتيۆتەردى اۋقىمدى ەسەپتەن شىعارۋعا بايلانىستى بولدى. 2020 جىلى ەكونوميكاعا بەرىلگەن كرەديتتەر 5,5%-عا, ونىڭ ىشىندە شوب كرەديتتەرى 7,2%-عا ۇلعايسا, 2021 جىلى كورپوراتيۆتىك كرەديت بەرۋدىڭ ءوسۋى 9,3%-دى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە شوب كرەديتتەرى 29,2%-عا ءوستى. كورپوراتيۆتىك كرەديت بەرۋدىڭ بۇل ءوسۋى – سوڭعى 10 جىلداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش.
بيىل گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋىنە جانە اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ قاتاڭداتىلۋىنا بايلانىستى جاڭا سىن-قاتەرلەرگە قاراماستان, كورپوراتيۆتىك كرەديت بەرۋدىڭ وڭ سەرپىنى ساقتالىپ وتىر. وسى جىلى 9 ايدا زاڭدى تۇلعالارعا بەرىلەتىن كرەديتتەر 3,6%-عا, 8,0 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى. بۇل رەتتە جەكە كاسىپكەرلەردى قوسا العاندا, بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە بەرىلەتىن جيىنتىق كرەديتتەر جىل باسىنان بەرى 6,8%-عا, 8,9 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى, ونىڭ 63%-ى نەمەسە 5,6 ترلن تەڭگەسى شوب-قا تيەسىلى. بۇدان باسقا, شوب سۋبەكتىلەرى – قارىز الۋشىلار سانىنىڭ بەلسەندى ءوسۋى بايقالادى. ولار 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا 255,3 مىڭعا دەيىن, 52,5%-عا كوبەيدى (جىل باسىنان بەرى).
– كورپوراتيۆتىك نەسيەلەر نەگىزىنەن ەكونوميكانىڭ قانداي سالالارىنا كوبىرەك بەرىلىپ جاتىر؟
– 2022 جىلدىڭ باسىنان بەرى كورپوراتيۆتىك كرەديت بەرۋدىڭ ەڭ كوپ ءوسۋى ونەركاسىپتە (263 ملرد تەڭگە نەمەسە 9,9%), اۋىل شارۋاشىلىعىندا (86,1 ملرد تەڭگە نەمەسە 16,3%) جانە كولىكتە (28 ملرد تەڭگە نەمەسە 6,9%) بايقالادى. ال قۇرىلىستا كرەديت بەرۋ كولەمى قىسقارعان (-44 ملرد تەڭگە نەمەسە -6,7%). بۇل تەرىس ۇدەرىس قۇرىلىس سەكتورىنداعى بەلسەندى كاسىپورىندار سانىنىڭ ازايۋى, قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قىمباتتاۋى, سونداي-اق جاھاندىق لوگيستيكالىق تىزبەكتەردىڭ بۇزىلۋى اياسىندا قۇرىلىس پروتسەستەرىنىڭ توقتاپ قالىپ جاتقانىنا بايلانىستى.
شوب كرەديتتەرىنىڭ وسۋىنە قارىز الۋشىلار ءۇشىن پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى سۋبسيديالاۋ جانە كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋ تاپشىلىعى جاعدايىندا ولاردىڭ كەپىلدىكتەر الۋى تۇرىندەگى بيزنەس سۋبەكتىلەرىن رەتتەۋشىلىك ىنتالاندىرۋ شارالارى مەن جەڭىلدىكپەن قارجىلاندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارى ىقپال ەتتى. «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورىنىڭ باعالاۋى بويىنشا قازىر سۋبسيديالاۋ, كەپىلدىك بەرۋ جانە جەڭىلدىكپەن قارجىلاندىرۋ تۇرىندەگى قولداۋ قۇرالدارىمەن شوب كرەديتتەرى پورتفەلىنىڭ شامامەن 37%-ى قامتىلعان.
– اگەنتتىك بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە قازىرگى جاعدايدا كرەديت بەرۋدى قولداۋ ءۇشىن قانداي شارالار قولدانادى؟ قارىز الۋشىلارعا قانداي دا ءبىر تالاپتاردى جەڭىلدەتۋ جوسپاردا بار ما؟
– جاھاندىق سىرتقى فاكتورلار مەن ماكروەكونوميكالىق جاعدايدىڭ قاتاڭداتىلۋىنا وراي قارجى سەكتورىنىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بيزنەس سۋبەكتىلەرىن قاجەتتى قارجىلىق رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتۋ دە ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە قازىرگى جاعدايدا كرەديت بەرۋدى قولداۋ ماقساتىندا اگەنتتىك داعدارىس كەزەڭدەرىندە نارىق قاتىسۋشىلارىنا قويىلاتىن رەتتەۋشىلىك تالاپتاردى ىرىقتاندىرۋدى كوزدەيتىن كونترتسيكلدىك ساياسات شەڭبەرىندە پرۋدەنتسيالىق ىنتالاندىرۋ شارالارىن ىسكە اسىرادى.
بانكتەر ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – كاپيتالعا رەتتەۋشى جۇكتەمەنى ازايتۋ. بانكتەر تاۋەكەلدەردى ەسكەرە وتىرىپ سارالاناتىن بارلىق بەرىلەتىن كرەديت ءۇشىن كاپيتالدى رەزەرۆتەيتىنىن اتاپ وتەمىز. تاۋەكەل نەعۇرلىم كوپ بولسا, بانكتىڭ ءوز ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سوعۇرلىم كوپ كاپيتال بولۋى كەرەك. بۇل ءتاسىل بازەل كوميتەتى بەلگىلەگەن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەدى. شوب سۋبەكتىلەرىنە كرەديت بەرۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن 2020 جىلعى ناۋرىزدان باستاپ شوب قارىزدارى بويىنشا تاۋەكەل-سارالاۋ 75%-دان 50%-عا دەيىن تومەندەتىلدى. ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ءىس-شارانىڭ تيىمدىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, شوب-قا كرەديت بەرۋدى ودان ءارى كەڭەيتۋ ءۇشىن بۇل ءىس-شارانى اگەنتتىك بيىل قازان ايىندا 2024 جىلعا دەيىن ۇزارتتى. بۇل بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە جاڭا كرەديتتەر بەرۋ ءۇشىن كاپيتالدى بوساتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنىڭ ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالارىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن بانكتەر مەن دامۋ ينستيتۋتتارىن قوسا العاندا, بىرنەشە قاتىسۋشى تاراپىنان بىرلەسكەن قارجىلاندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ قاجەت. 2021 جىلى اگەنتتىكتىڭ باستاماسىمەن سينديكاتتالعان كرەديت بەرۋدى (نەسيەلەۋشى بانكتەر توبى بەلگىلى نىسانعا نەمەسە قارىز الۋشىعا نەسيە بەرۋ ماقساتىندا وزدەرىنىڭ بوس قاراجاتىن ۋاقىتشا بىرىكتىرەدى – رەد.) دامىتۋ ءۇشىن زاڭنامالىق جاعداي جاسالدى. سينديكاتتالعان قارجىلاندىرۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا كورسەتىلگەن قارىزدار بويىنشا كاپيتالعا تۇسەتىن سالماق ەكى ەسە ازايتىلدى.
وتىمدىلىككە تۇسەتىن رەتتەۋشىلىك سالماقتى ازايتۋ جانە كرەديت بەرۋگە وتىمدىلىكتى بوساتۋ ءۇشىن اگەنتتىك 2020 جىلدان باستاپ بازەل ستاندارتىندا كەمىندە 1-ءدى قۇرايتىن وتىمدىلىك كوەففيتسيەنتتەرىن 0,8-گە دەيىن ۋاقىتشا تومەندەتتى. اقشا نارىعىنداعى جاعدايلاردىڭ قاتاڭداتىلۋىنا بايلانىستى, سونداي-اق جەڭىلدىكتى كەزەڭ اياقتالعاننان كەيىن كرەديت بەرۋ الەۋەتىنىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا بۇل ءىس-شارا 2024 جىلعى شىلدەگە دەيىن ۇزارتىلدى.
كاسىپكەرلەر ءۇشىن كرەديتتەردىڭ قولجەتىمدى بولۋىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتوردىڭ ءبىرى – كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋ. بيزنەس سۋبەكتىلەرىندە ساپالى كەپىل تاپشىلىعىنىڭ بولۋى جاعدايىندا كرەديت بەرۋدى قولداۋ ءۇشىن اگەنتتىك بيىل قازاندا بانكتەردىڭ كەپىل ساياساتىنا قويىلاتىن تالاپتاردى جەڭىلدەتتى. كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋگە قويىلاتىن تالاپتاردى بانكتەر كرەديتتىڭ قايتارىمدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, بانكتىڭ كرەديت تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ جانە بانكتەردىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بەلگىلەيدى. كرەديتتىك تاۋەكەلدەردى ۋاقتىلى وتەۋ ءۇشىن بانكتەر قارىز الۋشىلاردىڭ كرەديتتەر بويىنشا مىندەتتەمەلەردى ورىنداماۋىنا بايلانىستى كرەديتتىك پورتفەل قۇنسىزدانعان جاعدايدا رەزەرۆتەر (پروۆيزيالار) قالىپتاستىرۋعا مىندەتتى. پروۆيزيالاردى قالىپتاستىرۋ حقەس-كە سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى جانە بانكتەردىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان.
بانك سەكتورى مەن كاسىپكەرلەر تاراپىنان كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىستار شەڭبەرىندە كەپىل ساياساتىنا قويىلاتىن تالاپتاردى 2024 جىلعا دەيىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا جىلجىمايتىن م ۇلىك جانە جەر ۋچاسكەلەرى (0,7-دەن 0,85-كە دەيىن), جابدىق, دايىن ءونىم جانە تاۋار-ماتەريالدىق قورلار (0,4-تەن 0,5-كە دەيىن) سياقتى كەپىل مۇلكىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرى, بولاشاقتا مەملەكەت-جەكەشەلىك سەرىكتەستىك شارتتارى جانە سەنىمدىلىك ولشەمشارتتارىنا سايكەس كەلەتىن باسقا دا كەلىسىمشارتتار بويىنشا تۇسەتىن اقشا (0-دەن 0,5-كە دەيىن) بويىنشا وتىمدىلىك كوەففيتسيەنتتەرى كوتەرىلدى. بۇدان باسقا, كەپىل تەتىگىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەپىل كرەديتورلارىنىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ جانە جەر پايدالانۋ قۇقىقتارىن وتكىزۋى كەزىندەگى كەدەرگىلەردى جويۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ازىرلەندى. زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى قابىلداۋ بانكتەردىڭ كەپىل ساياساتىن جەڭىلدەتۋگە جانە كاسىپكەرلەرگە جەر جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىقتارى كەپىلىمەن كرەديتتەرگە قول جەتكىزۋىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– جالپى, تومەن ينفلياتسياعا نەگىزدەلگەن قولايلى ماكروەكونوميكالىق جاعداي جاساۋدا بانكتەردىڭ ءرولى قانداي بولماق؟
– اگەنتتىك قابىلداعان رەتتەۋشىلىك ىنتالاندىرۋ شارالارى قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ مەن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا ساپالى كرەديت بەرۋدىڭ ءوسۋىن قولداۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ساقتاۋعا باعىتتالعان. بۇل رەتتە ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭدە ساپالى ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بانكتەردىڭ ورنىقتىلىعى مەن رەتتەۋشىلىك ىنتالاندىرۋدان باسقا, ءتيىستى جاعدايلاردى جۇيەلى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
بىرىنشىدەن, بانكتەردى قورلاندىرۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى دەرەككوزدەرىن قامتاماسىز ەتۋ. قازىرگى ۋاقىتتا قورلاندىرۋ قۇرىلىمىنىڭ 80%-دان استامىن دەپوزيتتەر قۇرايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ نەگىزگى بولىگىندە مەرزىمىنەن بۇرىن الۋدىڭ يكەمدى شارتتارى بار. بورىشتىق باعالى قاعازداردىڭ ۇلەسى 6,1%-دى عانا قۇرايدى, بۇل شەكتەۋلى ينستيتۋتسيونالدىق سۇرانىسقا بايلانىستى. قازاقستاندىق ەميتەنتتەردىڭ, ونىڭ ىشىندە بانكتەردىڭ باعالى قاعازدارىنا دەگەن ينستيتۋتسيونالدىق سۇرانىستى دامىتۋ ءۇشىن قازىرگى ۋاقىتتا جەكە باسقارۋشى كومپانيالاردى زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋعا تارتۋدى كەڭەيتۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا.
ەكىنشىدەن, تومەن ءارى تۇراقتى ينفلياتسيانى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءتيىستى ماكروەكونوميكالىق جاعداي جاساۋ قاجەت. بۇعان ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمىندەگى دايەكتى جانە اشىق اقشا-كرەديت ساياساتى, سونداي-اق مونەتارلىق جانە فيسكالدىق ساياساتتى ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەدى. كەلەسى نەگىزگى شارت – كورپوراتيۆتىك سەكتوردىڭ ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ. ول ءۇشىن كومپانيالاردىڭ كورپوراتيۆتىك باسقارۋ جۇيەسىن, ەسەپتىلىك ساپاسىن جانە اۋديت جۇيەسىن جاقسارتۋ, سونداي-اق دارمەنسىز قاتىسۋشىلاردى ۋاقتىلى شىعارۋ ءۇشىن كورپوراتيۆتىك بانكروتتىقتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت.
اتالعان ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە كرەديت بەرۋدىڭ ساپالى ءارى ورنىقتى وسۋىنە ىقپال ەتەدى. بۇل قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ۇدەمەلى ءوسۋىن جانە جالپى العاندا, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
اڭگىمەلەسكەن
اباي ايماعامبەت,
«Egemen Qazaqstan»
