كورمە تورىنەن ورىن الاتىن وسى جادىگەرلەردى مازمۇندىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي قازاقتىلدى (قادىم جانە توتە جازۋ) قولجازبالار, قۇران مەن تاپسىرلەر, مۇحامماديا جانە مۇحتاسار كىتاپتار, گرامماتيكالىق وقۋلىقتار مەن سوزدىكتەر جانە ءارتۇرلى ءدىني مازمۇندى ليتوگرافيالىق باسپا ونىمدەرى دەپ بىرنەشە توپقا بولۋگە بولادى.
مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدىڭ قولجازبا قورىنداعى قولجازبالار مەن باسىلىمداردىڭ ۇلكەن بولىگى ءدىني مازمۇندى. حرونولوگيالىق تۇرعىدان العاندا مۋزەي قورىندا ساقتاۋلى ەڭ ەسكى قولجازبا رەتىندە قۇراننىڭ 1054 ھ. /1643 جىلدارى جازىلعان نۇسقاسىن ەرەكشە اتاۋ ءلازىم (كپ 3121). سونداي-اق اقىن, جازۋشى, پۋبليتسيست, قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ سەركەسى مۇحامەدجان سەراليننىڭ ايگىلى تۋىندىسى «قوجالار شەجىرەسىنىڭ (كپ 18270.)» قولجازباسى دا وسى كورمەگە ارنايى قويىلىپ وتىر.
مۋزەي قورىندا جيناقتالعان 30-دان اسا قولجازبا جانە باسپا قۇرانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازان قالاسىنىڭ باسپاحانالارىندا جارىق كورگەن. سونىمەن قاتار تۇركيا, مىسىر, ءۇندىستاندا باسىلىپ شىققاندارى دا كەزدەسەدى. قۇران كىتاپتاردىڭ بارلىعى دەرلىك جەكە تۇلعالاردان ساتىپ الىنعان.
سونىمەن قاتار XIX عاسىردىڭ سوڭى XX عاسىردىڭ باس كەزىندەگى ءدىني مازمۇندى باسىلىمداردىڭ, اتاپ ايتقاندا, قۇران تاپسىرلەرى, مۇحاممەديا, مۇحتاسار, گرامماتيكالىق وقۋلىقتار, الۋان ءتۇرلى ءدىني مازمۇندى كىتاپتاردىڭ ءبىرسىپىراسى – قازان باسپاحانالارىنىڭ تۋىندىلارى. كەيبىر قۇران, ءدىني مازمۇندى كىتاپتار پەتەربور, ومبى, ورىنبور, تاشكەنت, سامارقان, ىستانبۇل باسپاحانالارىندا باسىلىپ شىققان. بۇل قۇراندار مەن باسىلىمدار اۋەلدە اتالعان قالالاردىڭ مەملەكەت قاراۋىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن قازىنالىق باسپاحانالاردا, سونداي-اق جەكە تۇلعالاردىڭ (م.ۆ.چيركوۆ, ب.ل.دومبروۆسكي, اعايىندى مۇحامەدجان مەن ءشارىپجان كاريموۆتەر جانە ت.ب.) باسپاحانالارىندا ءدىني ساۋاتتى, داۋلەتتى, باي كىسىلەردىڭ قاراجاتىنا باسىلىپ, قازاق دالاسىنا تاراپ وتىرعان.
قوردا جيناقتالعان بۇل ءدىني مازمۇندى قولجازبالار مەن باسىلىمداردىڭ كوپشىلىگى اتادان مۇراعا قالعان جادىگەرلەر بولىپ سانالادى. ولاردىڭ قاتارىنا ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ, ابرامباي بايجانوۆ, نۇرعالي اقشولاقوۆ, رامازان قالىباەۆ, مانات شاحاەۆا, جارپىنباي بايتۋرازوۆ, ايدوللا جولداسوۆ, جايلاۋباي قۇتپانوۆ سىندى تۇلعالاردىڭ ۇرپاقتارىنا مۇرا ەتىپ قالدىرعان ءدىني قولجازبالارى مەن باسىلىمدارىن جاتقىزۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار كورمەدە ونىڭ تاقىرىپتىق مازمۇنىن اشا تۇسەتىن قوسىمشا ماتەريالدار, اراب قۇسنيحات ونەرىنىڭ الۋان ءتۇرلى ۇلگىلەرىمەن بەزەندىرىلگەن يلليۋستراتسيالار دا ۇسىنىلدى.
الماتى
