ادەبيەت • 01 قاراشا، 2022

قوس اڭگىمە بايانى

89 رەت كورسەتىلدى

سەنەكا: «دەنەسىن شىنىقتىراتىن ادامدار كوپ، جان دۇنيەسىن جەتىلدىرەتىندەر وتە از» دەپتى. شىن مانىندە، ءومىر بويى وزىمەن كۇرەسىپ، ىزدەنىس سوقپاعىمەن ءومىر سۇرەتىندەر سيرەك. سوندىقتان دا بولار كەيبىر ادامداردىڭ جانى ۇساق ۋايىم مەن جۇيەسىز ادەتتەرگە قامالعان. ارينە، ء«وزىنىڭ كەمشىلىگىن بىلمەيتىن ادام، ونى بولدىرماۋعا تىرىسپايدى». رۋحاني سارايىن الدەقاشان باقىلاۋدان قالعان پەندەلەر – دەرتتى، كۇيكى جاندار.

انتون چەحوۆتىڭ «چينوۆ­نيك­تىڭ اجالىنداعى» چەرۆياكوۆ بەينەسى كۇلكىلى ءھام قاسىرەتتى. وزىنەن مانسابى جوعارى ادامداردى عۇمىردىڭ تەتىگىن ۇستاعان الپامساداي كورەتىن تومەنشىك ادەت بار. چەحوۆ قاساڭ مىنەزبەن قارۋلانعان كەيىپكەرىنىڭ بولمىسىن اياماي سىن تەزىنە سالىپ، ءاجۋالاي وتىرىپ سۋرەتتەيدى. سونىمەن اڭگىمەنىڭ القيسساسى «بىلدەي ءبىر مەكەمەنىڭ شارۋا­شىلىق جاعىن كۇيتتەيتىن» قىز­مەتكەرى چەرۆياكوۆتىڭ تۇشكى­رى­گىنەن باستالادى. «چەرۆياكوۆ تە قىسىلعان جوق، ورامالىن الىپ ءسۇرتىنىپ، كورگەندى كىسىلەرىنە تۇش­كىرەم دەپ ەمەس، بىرەۋ-مىرەۋدىڭ مازاسىن العان جوق پا ەكەم دەپ جان-جاعىنا كوز تاستاپ ەدى، زارەسى ءزار تۇبىنە كەتكەنى. سويتسە، تاپ الدىنداعى ءبىرىنشى قاتاردا وتىر­عان كارى كىسى الدەنە دەپ مىڭ­گىرلەپ بيالايىمەن موينىن، ماڭ­دايىنىڭ قاسقاسىن ءسۇرتىپ جاتىر ەكەن. ول كىسىنىڭ قاتىناس جولدارى مەكەمەسىندە ىستەيتىن ستاتس گەنەرال بريزجالوۆ ەكەنىن چەرۆياكوۆ بىردەن تانىدى». ءوز ىسىنە قىسىلىپ-قىمتىرىلعان كەيىپكەر «مارتەبەلى تاقسىر، بايقاۋسىزدا تۇكىرىگىم شاشىراپ كەتتى بىلەم، كەشىرەرسىز» دەپ سىبىرلاپ كەشىرىم سۇرايدى. مۇنان سوڭ تاعى دا ءسوزىن قاي­تالاپ، جالىنعانداي بولادى. گەنەرال بريزجالوۆ مازاسىن الماۋىن ءوتىنىپ، تىڭداۋعا كەدەر­گى كەلتىرمەۋىن سۇرايدى. ءۇزىلىس كەزىندە مايموڭكەلەپ تاعى دا گەنەرالدى اينالسوقتاپ ءبىراز جۇرەدى. ءتىپتى چەرۆياكوۆ الدەنە­شە رەت كەشىرىم سۇراپ، قىسىلا تۇسە­دى. ء«تىپتى سويلەسكىسى دە كەلمەي­دى. ەشقانداي ارام پيعىلىم بولماعانىن ابدەن ءتۇسىندىرۋىم كەرەك ەدى... تابيعاتتىڭ زاڭى وسىنداي بولعاسىن قايتەسىز ەندى... ۇستىمە تۇكىرىپ قورلاعىسى كەلدى دەۋى دە مۇمكىن-اۋ. قازىر ويلا­ماعانمەن، كەيىن ويلايدى عوي...» ۇيىنە جەتىپ، تۇنىمەن سارساڭ ويعا تۇسكەن چەرۆياكوۆ تىنىش ۇيىق­تاي المايدى. ەرتەسىنە تاعى دا بريزجالوۆقا كەلىپ، ەسكى انىنە سالىپ، جالبارىنا كەشى­رىم وتىنەدى. اشۋعا بۋلىققان گەنە­رال «جوعال!» دەپ باقىرىپ، كەڭ­سەسىنەن قۋىپ شىعادى. ىشىندەگى الدەنەسى ءۇزىلىپ كەتكەندەي بولعان دارمەنسىز چەرۆياكوۆ ۇيىنە جەتىپ، ديۆانعا قۇلاي كەتەدى دە قازا تابادى. اڭگىمەنى العاش وقىعاندا ەزۋگە كۇلكى تىعىلادى. شىنىندا، چەرۆياكوۆ سەكىلدى ادامدار ءبىزدىڭ قوعامدا از ەمەس. اقىل-ءبىلىمى ۇنەمى جاڭارىپ وتىرماعان سوڭ شەن-شەكپەندى مەن مانسابى جوعارىعا ەسسىز باس ۇرىپ، جاقسى مەن جاماندى ايىرا المايتىندار شاش ەتەكتەن. ءسىرا، مىنەز بايلىعى دەگەنىڭىزدىڭ ءوزى ۇلكەن دارەجە. ەگەر جيعان ءبىلىم مىنەزدى بايىتا الماسا، وندا وقىعاندى قورىتۋ بارىسى دۇرىس ەمەس.

جازۋشى تولەن ابدىكتىڭ «قايىر­­سىز جۇما» اتتى اڭگى­مە­سىنە ارقاۋ بولعان جايت – قىز­مەتتى ءومىردىڭ تۇتقاسى كورگەن ابەن ءىلياسوۆيچتىڭ ايانىشتى تاعدىرى. ابەن مىرزا قىزمەتتەن كەتكەندە اينالا تۇنجىراپ، ورتاسى وپىرىلعان شاڭىراق­تاي حالگە تۇسەدى. «استاڭ-كەستەڭ بول­عان جان دۇنيەسى ەندى ءۇي ىشىنە اۋىساتىنىن، ونىڭ دا وسىلاي استاڭ-كەستەڭ بولاتىنىن، بۇ­رىنعى ۇعىم، بۇرىنعى كوڭىل كۇي، بۇرىنعى مىنەز-ق ۇلىقتىڭ مۇلدە باسقاشا بولىپ وزگەرەتىنىن سەزگەن كەزدە الدە بىردەڭە ءۇزىلىپ كەتكەندەي ىشكى سارايى سولق ەتتى. ول ءتىپتى جايشىلىقتا «ەرتەڭ مينيسترلىكتەن تۇسكەندە» دەپ جول­­­داستارىنىڭ الدىندا ەمىن-ەركىن قالجىڭداپ جۇرسە دە، شىن­تۋايتقا كەلگەندە، ءدال مىنانداي بار ءۇمىتىن ءۇزدىرىپ، بار جارىقتى سوندىرەتىنىن سەزگەن جوق ەدى. جانە وسى ءبىر ۇرەيلى سەزىم بىرتە-بىرتە باسىلۋدىڭ ورنىنا بارعان سا­يىن، ءوزىنىڭ قانداي جاعدايعا تاپ بولعانىن تۇسىنگەن سايىن جان دۇنيەسىن تالقانداپ، كەسەپات داۋىلداي ۇدەي ءتۇستى».

ءيا، ويلاپ وتىرسا ابەن مىر­زا­نىڭ دوسى دا، جاقىن جاناشىرى دا جوق بولىپ شىعادى. الىستى كوزبەن شولىپ، وتكەن مەن كەتكەندى تارازىلاپ جانىنا تياناق بولار نارسە تابا الماي دال بولادى. ايەلىنە باجايلاپ قاراسا، وزىنەن گورى قىزمەتىن قات­تىراق قۇرمەتتەيتىندەي سەزى­لەدى. قىزمەت، قىزمەت دەپ ءجۇ­رىپ جالعىز بالاسىنىڭ جاي-جاپ­سارى مەن تاربيەسىنە دە جەتكىلىكتى نازار سالا الماپتى. مەكتەپتە ساباعىنان، ينستيتۋت­تا وقۋىنان اقساعان بالاسى ىشىم­دىككە ءۇيىر بولىپ، توبەلەسكە ارا­لاسىپ، ءىسى سوتقا بارىپ اۋرە-سارساڭ بو­لىپ جۇرگەنى. بار جاستىعى مەن بوي­داعى قۋاتىن سالعان قىز­مەتى بولسا ءوزىن تاستاپ كەتە بار­دى. جازۋشىنىڭ كەيىپ­كەر­دىڭ پسيحولوگيالىق كۇيىن، كۇيكى سەزىمىن كورسەتۋى تەرەڭ شە­بەرلىكپەن بەرىلگەن. ابەن ىليا­سوۆپەن بىرگە ءوزىڭىز وپىق جەپ، ومىردەن تۇڭىلگەندەي جاعدايعا دۋشار بولاسىز. اقىرى دەگبىرى قاشىپ، ومىرىنەن ءمان كەتكەن ابەن مىرزا اڭداۋسىزدا كوز جۇمادى. وعان قايعىرىپ، ەڭسەسى تۇسكەن ايەلى بولمايدى.

شىنىندا، تولستوي ايت­قان­­داي ء«تان ءۇشىن سۇرگەن ءومىر ازاپ شەكتىرەدى». تولەن ابدىك­تىڭ كوتەرگەن نەگىزگى يدەياسى كىسى­نى جان-جاقتى ويلانۋعا ماج­بۇرلەيدى. گاي تسەزار ءبىر ادامدى قۇلدىققا العاندا، قۇل پاتشادان ءولىم تىلەيدى. سوندا تسەزار: «سەن قازىر ءومىر ءسۇرىپ ءجۇرمىسىڭ؟» دەپ جاۋاپ قاتادى. شىنىندا، «قوعامنىڭ قولىندا يلەنگەن بالشىعىنا اينالىپ»، «زامانىنا كۇيلەگەن» ادام ءىسى قاي كەزدە دە قۇمعا جۇتىلعان تامشىداي ءىزسىز جوعالماق. ادام بولۋ، شىنايى ءومىر ءسۇرۋ – جاي عانا ايتىلعان ءپالساپا ەمەس. قولدان جاسالعان زاتتار مەن قىزىلدى-جاسىلدى بايانسىز قۇندىلىقتاردىڭ ق ۇلى­نا اينالعان ويسىز پەندەلەر ءتۇبىر­سىز قاڭباق سەكىلدى ناداندىق­تىڭ قارا قۇردىمىنا جۇتىلماق. «بىزگە دەيىنگى دە، بىزدەن كەيىنگى دە ۋاقىت بىزدىكى ەمەس ەكەنىن» ەسكەرسەك، تەرەڭنەن قاراعانعا ادام بالاسىنىڭ الدىندا ەكى-اق جولدىڭ باسى قىلتيادى. ­
يا ادام­شىلىق جولى، يا ناداندىق قۇردىمى.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن ەكى اڭگى­مە دە ماڭگىلىك تاقىرىپتى ار­قاۋ ەتكەن شىعارمالار. شىعار­مانىڭ سالماعى دا قارتايماس تاقى­رىبىمەن، ومىرشەڭ سۇراعىمەن ولشەنسە كەرەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

شقو-دا الىپ بالا دۇنيەگە كەلدى

ايماقتار • 27 قاڭتار، 2023

ۇقساس جاڭالىقتار