سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
ەلىمىزدەگى قىرعىز مادەنيەتى كۇندەرىنىڭ اياسىندا ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا ەكى ەلدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «تۇركى الەمىنىڭ قوس الىبى: اۋەزوۆ جانە ايتماتوۆ» اتتى فورۋمى ءوتتى. القالى جيىنعا قازاقستان تاراپىنان مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرعيسا داۋەشوۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى قۋانىش سۇلتانوۆ, ادەبيەتتانۋشى, پرەزيدەنت كەڭەسشىسى باۋىرجان وماروۆ, اقىن, جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت, باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى. ال قىرعىزستان تاراپىنان قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ باتىرى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى مەدەتحان شەرىمقۇلوۆ, كسرو حالىق ءارتىسى ساماربۋبۋ توكتاحۋنوۆا, قوعام قايراتكەرى, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ قارىنداسى روزەتتا ايتماتوۆا, قىرعىز كسر حالىق ءارتىسى رەينا چوكوەۆا, قر عا اكادەميگى ابدىلداجان اكماتاليەۆ, جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى نۋرلان كالىبەكوۆ, قىرعىزستاننىڭ حالىق ءارتىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى سالامات سادىقوۆالار قاتىستى.
كەشتىڭ القيسساسىندا جازۋشى, ماناسشى, جاقىندا عانا تۇركيادا التى كۇن, التى ءتۇن «ماناستى» جىرلاپ, گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن اسان احماتوۆ جىردان ءۇزىندى وقىپ, جيىلعان قاۋىمنىڭ رۋحىن كوتەرىپ, جىگەرىن جانىدى. تاۋدان قۇلاعان تاس بۇلاقتاي داۋىلدى شۋماقتار قىرعىز دالاسىنىڭ سەكسەۋىل بۇتاعىنداي تارامدالعان ادىر-جازىقتارىن, جالىندى, جالعاندىققا توزبەس وتتى مىنەزىن تانىتقانداي.
جيىن بارىسىندا ءسوز العان باۋىرجان وماروۆ ەكى ەلدىڭ ارعى-بەرگى ادەبي شەجىرەسىنەن سىر سۋىرتپاقتاپ, مىسال كەلتىردى.
«قازاق پەن قىرعىزدىڭ ادەبيەتى ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن, ماسەلەن, بىزدە ەكى ەلدىڭ ادەبيەتىنە ورتاق تۇلعالار بار. مىسالى, اسان قايعى, جيرەنشە شەشەن, تولىباي سىنشى ءبىزدىڭ ادەبيەتتىڭ باسىندا تۇراتىن تۇلعالار ورتاق. ءتىپتى ءبىزدىڭ قىز جىبەگىمىزدى قىرعىزدار ءوزىنىڭ ون تومدىق ادەبيەتىنە قازاقتىڭ مۇراسى, كورشى ەلدىڭ مۇراسى دەپ قۇرمەتتەپ كىرگىزدى. بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك. ايماتوۆتى ايتار بولساق, ءبىزدىڭ ەلدە ەڭ كوپ وقىلاتىن جازۋشى دەپ ايتۋعا بولادى. ونىڭ شىعارمالارىن, كەيىپكەرلەرىن وقىرماندار جاقسى كورىپ, ءسۇيىپ وقيدى. ايتماتوۆتىڭ قازاق ومىرىندە رۋحاني تۇرعىدان قانشالىقتى ورىن الاتىنىن بىلەسىزدەر. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, قازىر قازاقستاندا شىڭعىس ەسىمىمەن اتالاتىن 9040 ادام بار. ال چينگيز ەسىمى بار 1366 ادام بار. مىنە, قازاقتىڭ رۋحاني الەمىن جايلاپ العان تۇلعانى وسىدان بىلە بەرىڭىزدەر. ءبىز شىڭعىس اعانىڭ رۋحىن قادىرلەيمىز. ارقاشان رۋحى شات بولسىن, بيىكتە بولسىن», دەدى ول.
سونداي-اق فورۋم اياسىندا مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆقا ارنالعان دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى. جازۋشىلاردىڭ اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە ۇلت تاعدىرىن قىننان سۋىرعان قىلىشتاي وتكىر, باتىل ۇنمەن شىنايى جازا بىلگەنىن بايان ەتتى. ويلاۋ جۇيەسى كوسموستىق بيىككە كوتەرىلگەن ايتماتوۆتىڭ ءبىر حالىقتىڭ تاعدىرىنا جاساعان قىرۋار ەڭبەگى اۋەزدى سازبەن باياۋلاتا جەتكىزىلگەندە, كوڭىل قىلىن تەربەتتى.
ءسوز كەزەگىن العان قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ باتىرى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى مەدەتحان شەرىمقۇلوۆ تولقىپ سويلەدى, تولعانا, ءار ءسوزىن نىقتاپ ءتىل قاتتى.
– قۇرمەتتى قازاق تۋعاندار. بىرىنشىدەن سىزدەردى رەسپۋبليكا كۇنىمەن قۇتتىقتايمىن. مەيرام قۇتتى بولسىن. قازاق پەن قىرعىز قاي كەزەڭدە دە بىرگە بولىپ كەلەدى, ويتكەنى ءبىزدى قۇداي قوسقان. بۇگىنگى تاقىرىپقا ويىسار بولسام, مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ – قىرعىز تاريحىندا وشپەس اتىن قالدىرعان ۇلى ادام. ءبىز قازاق اقىن-جازۋشىلارىن قۇرمەتتەپ جاقسى كورەمىز, سونىڭ ىشىندە اۋەزوۆتىڭ ورنى ەرەكشە. ەلۋىنشى جىلدارى قىرعىزدار ءوزارا داۋلاسىپ, «ماناس» ەپوسى كەرەك پە, كەرەك ەمەس پە دەپ جاتقاندا اۋەزوۆ سول جينالىسقا قاتىسىپ, «ماناس» ەپوسىنىڭ قىرعىز ەلىنىڭ ءتول بايلىعى بولىپ قالاتىنى جايلى ايتىپ كەتكەن ءسوزى ۇلكەن تاقىرىپقا جۇك. قىرعىزدار مۇنى ەش ۋاقىتتا ۇمىتپايدى. ەكىنشىدەن, ء«جاميلا» پوۆەسى جونىندە داۋ تۋىنداپ, مۇنداي شىعارما قىرعىز ەلىنىڭ بۇگىنگى مەنتاليتەتىنە, مورالىنە ساي كەلە مە دەپ شىڭعىس تورەقۇل ۇلىن تۇس-تۇستان قۋدالاۋ باستالعاندا, ەڭ كەسىمدى ءسوزىن ايتىپ, شىعارمانى الەمگە جايعان دا مۇحتار اۋەزوۆ ەدى. ايتماتوۆتىڭ جولىن اشىپ, دۇنيەگە تانىتقان زاڭعار جازۋشىنىڭ ەڭبەگىن بۇگىن جان-جۇرەگىمىزبەن سەزىنىپ, راحمەت ايتامىز», – دەدى.
مۇنان سوڭ بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى قۋانىش سۇلتانوۆ ءسوز الىپ, ەكى ەل اراسىنداعى تىعىز رۋحاني بايلانىس جونىندە تولعادى.
– اسا قۇرمەتتى بۇگىنگى مەيماندار, باۋىرلار! بۇگىنگى تاقىرىپتىڭ ءوزى, مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆ الەمىنە ارنالىپ وتىر. بۇل ەكى تۇلعاعا بۇكىل الەم بىزدەن بۇرىن باعا بەرىپ جاتىر. ءبىز ونىمەن ماقتانامىز, مۇحيتتىڭ شەكسىز تەرەڭىندەي قاينارىنان سۋسىندايمىز. بۇگىن قاتارلارىڭىزدا بەلگىلى, ەلگە تانىمال كىسىلەر كەلىپ وتىر. ايتالىق, سالامات سادىقوۆا بۇكىل قازاق تالاساتىن قىز. سوندىقتان دا سالامات ەكى ەلگە ورتاق ونەرپازىمىز. ال مۇراتبەك باۋىرىمىزدى توي-جيىنداردا, ونەر ادامدارىنىڭ مەرەيتويلارىندا بولسىن كەزدەستىرىپ تۇرامىز. شىڭعىس اعامىزدىڭ قارىنداسى روزا اپامىز دا بۇگىن ءبىزدىڭ ورتامىزدى تولتىرىپ وتىر. ءبىر بايقاعانىم, جەكە باسى ءارتۇرلى جاعدايدى باسىنان وتكەرىپ جاتقان كىسىلەر اۋەزوۆتى, ايتماتوۆتى وقىپ دەرتىمە شيپا تابامىن, ءوزىمدى قايراتتاندىرىپ, ومىرگە كوزقاراسىمدى قالىپتاستىرامىن دەپ جاتادى. قازاق پەن قىرعىزدىڭ بۇكىل دۇنيە جۇزىنە ماقتانا الاتىن رۋحاني بايلىعى بار. سونى ءبىز قۇنتتاپ, ەسكەرۋىمىز كەرەك, – دەدى.
بەت-ءپىشىمى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ وزىنە ۇقساعان, قوعام قايراتكەرى, جازۋشىنىڭ قارىنداسى روزەتتا تورەقۇلقىزى ايتماتوۆا ءسوز تىزگىنىن الىپ, ەلۋىنشى جىلدارى ۇيىنە اۋەزوۆتىڭ قوناق بولعانى جونىندە قىزىقتى ەستەلىگىمەن ءبولىستى. توقسانعا تاياعان اپامىزدىڭ بويىنان ايتماتوۆتىڭ بيازى, ۇياڭ, ادال, ىزگىلىكسۇيگىش مەيىرىمدى كەيىپكەرلەرىنىڭ بولمىسىن بايقادىق. ورىندى, بايىپتى سويلەگەن جازۋشىنىڭ قارىنداسى كوپشىلىككە جاڭادان جازىپ شىققان «اتا-بەيىت» كىتابىن ۇلەستىردى.
ايتماتوۆ الەمى – شۋاقتى, اق ادال, كىسى جانىن ەزىپ جىبەرەردەي نازىك الەم. قوس جازۋشىعا ارنالعان تاعىلىمدى وتىرىستا ءبىز سول الەمنىڭ بولشەگىن, اتموسفەراسىن سەزىنگەندەي بولدىق. ىزگىلىك اتتى الىپ اعاشقا تامىر جىبەرگەن جازۋشى مۇراسىنا تاعى ءبىر شومعانداي, سول ارقىلى قايتا تۇلەپ كاتارسيسكە تۇسكەندەي سەزىم كەشتىك. ءسىرا, تالانت بايلىعى, تۇلعا ۇلىلىعى دەگەن وسى بولسا كەرەك.
