رۋحانيات • 27 قازان, 2022

جيىرما تىلدە سويلەگەن «جەر ءيىسى»

464 رەت
كورسەتىلدى
5 مين
وقۋ ءۇشىن

جيىرما تىلگە اۋدارىلعان بايانعالي ءالىمجانوۆتىڭ جىرلارى جارتى الەمگە اتتانىپ بارادى. سوڭىنا ءىز تاستاپ اعادى. جىرلار دا جۇلدىزدار سياقتى. قانشا كوپ بولسىن, مەيلى قاي اسپانعا بارىپ جارقىراسىن, جۇلدىزدى ەشكىم كوپ دەمەيدى. جۇلدىزدار سياقتى جىر دا جارىق شاشادى, ساۋلە تۇسىرەدى. كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاماساڭىز دا جان دۇنيەڭىزگە رۋحتىڭ ساۋلەسىن سەبەزگىلەيدى. ەگەر ساناڭىزدا ساڭىلاۋ بولسا تۇسەدى, ارينە. ال اقىن بايانعالي ءالىمجانوۆ قازاق دالاسىنا جىردان شاشۋ شاشقالى قاشان!

جيىرما تىلدە سويلەگەن «جەر ءيىسى»

جىرلار دا جۇلدىزدار سياقتى. جىر­لار دا ادامدار سياقتى. جۇلدىزى جاندى دەيدى عوي كەيبىر تالانتتار جارقىراپ تانىلا باستاعاندا. دەمەك اركىم وزىنشە ءبىر جۇلدىز, جانۋ-جانباۋى وزىنە بايلانىس­تى. قازاق-قىرعىز دالاسىندا بايانعالي ءالىمجانوۆتىڭ جۇلدىزى جانعالى از ۋاقىت بولعان جوق. ەكىنشى شيرەك عاسىرعا جۋىقتاعان بولۋى كەرەك. بۇل كىسىنىڭ جۇلدىزىن جاققان – جىر, جىردان شىراق ۇستاعان اقىننىڭ شىعارمالارى ەندى الاش دالاسىن بىلاي قويىپ, الەم اسپا­نىنا بەت الدى. قازاق ولەڭىنىڭ مە­رەيى مەن ءورىسى ءوستى دەڭىز. ءبىر توپ شىعار­مالارى, اراسىندا ءارتۇرلى ولەڭدەرى بار, جيىر­ما تىلگە اۋدارىلىپ دالادان – قالا­عا, وزەننەن – تەڭىز, مۇحيتقا, قۇر­لىق­تان قۇرلىققا وزىپ بارادى. جانە كىتاپ­تىڭ اتاۋى قانداي دەسەڭىزشى؟! «جەر ءيىسى» اتا­لىپتى. تاۋىپ قويعان! قازاق دالا­سىنىڭ ءيىسى مەن رۋحى, كيەسى مەن جىرى­نىڭ سارىنى ەۋرازيادان ەكىنشى ءبىر باس­قا قۇرلىقتاردىڭ ءتىلى ارقىلى سول جاق­تاردا وقىلادى دەگەن ءسوز. بايانعالي ءالىم­جانوۆ­تىڭ شىعارماشىلىعى نەگىزىندە.

جىر دا جۇلدىزدار سياقتى. دىنىنە, تۇرىنە قاراماي, ونى بارلىق ادامزات بالاسى تانيدى, قابىلداي بەرەدى. جانى­نا
جاقىن تۇتىپ ءوز تىلىندە وقىپ الا جو­نەلەدى. قاي ەلدىڭ بالاسى بولسىن جۇل­دىزعا قاراپ ارزۋ ارمانىن ايتادى. جىر وقىپ, ءان تىڭداپ تەبىرەنەدى. ءالىمجانوۆتىڭ جىرلارى دا سولاي, الەمنىڭ جيىرما ءتىلى ارقىلى بىرنەشە جۇرتتىڭ اۋزىنا, ساناسىنا, ويىنا, رۋحىنا كوشەدى. وزگە دالالاردا دا بۇرشىك جارادى. جەتى تۇندە القارا كوككە ۇزاق تەلمىرسەڭىز, كەيبىر جۇلدىزدار جايىمەن اعىپ بارا جاتادى عوي. قازاق اسپانىن قالدىرىپ قايدا بارا جاتادى ولار؟ باسقا ەلدەردىڭ اسپانىندا دا جارقىراي بەرەدى. ءدال بايانعالي ءالىمجاننىڭ جىرلارىنداي!

جيىرما ءتىل دەگەندە, قىرعىز, وزبەك, ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلىنە اۋدارىلعان شىعار دەرسىز. ولار دا بار. اعىلشىن تىلىنەن باستاپ, ورىس, يسپان, فرانتسۋز, قىتاي, اراب, تۇرىك, ازەربايجان, وزبەك, ماجار, قىرعىز, تۇرىكمەن, قاراقالپاق, تاتار, باشقۇرت, ۇيعىر, جاپون, موڭعول, ۋدمۋرت تاعى باسقا تىلدەرگە اۋدارىلعان ءار الۋان توپ-توپ جىرلار. ءبىر تىلدە جالعىز-جالعىز جىردان ەمەس, بىرنەشە ولەڭنەن. اراسىندا پوەمالارىنان ۇزىندىلەر بار.

پا

جۇلدىزدار دا جىرلار سياقتى. ءار قىرىنان جارقىراپ, ءارتۇرلى ساۋلە تاراتادى. ءبىر ولەڭدى بۇگىن بىلاي تۇسىنسەڭ, ەرتەڭ ودان دا تەرەڭىرەك ۇعۋىڭ مۇمكىن. و, باستاپقىدا ءتىپتى تۇسىنبەۋىڭ دە مۇمكىن. ادام دا سول سياقتى كۇردەلى قۇبىلىس. اۆتور تەرەڭ ادام بولماسا, شىعارما دا ولاي بىرنەشە قىرىنان جارقىرامايدى. ءيىسى قازاق-قىرعىز بىلەتىن بايانعالي ءالىمجانوۆ اقىن عانا ما؟ جازۋشى, دراماتۋرگ, جىرشى-جىراۋلىعىمەن قوسا ماناسشىلىعى نەگە تۇرادى بۇل كىسىنىڭ؟! سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى دەمەي مە قازاق؟! تاپ سونداي. بۇل كىسىنىڭ بىرنەشە كينو تۇسىرۋگە ەڭبەك سىڭىرگەن رەجيسسەرلىگى ءوز الدىنا, ستسەناريىن جازعان. ادەبيەت جانە ونەر زەرتتەۋشىسى رەتىندە دە از ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جوق. الەم جۇرتشىلىعىن ابدىراتقان پاندەميا كەزىندە «پاندەميا» دەگەن پوەما جازىپ, ونىسى جيناق بولىپ شىققانىن دا جاقسى بىلەمىز. ول تۋىندىسى جيىرما تىلدە جارىق كورگەن «جەر ءيىسى» دەگەن وسى كىتابىنا دا ەنىپتى. جاھان تىلدەرىندە شىققان كىتاپتىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى ونىڭ مۇقاباسىندا دا كورسەتىلگەن: «نەگىزىنەن, ءار تىلگە ءار­تۇر­لى شىعارمالار اۋدارىلعان. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – الەم حالىقتارىنا, تۇگەل تۇركى ەلدەرىنە ارنالعان ولەڭدەرى دە بار. ادامزاتقا ءۇن قاتقان قازاق اقىنىنىڭ ىزگى جىرلارى دۇنيەگە قاناتىن كەڭ جايار دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەلىنىپتى.

شىنىمەن-اق مۇندا «اعىلشىن اۋەن­­دەرى», «امەريكا اۋەندەرى», «يسپان اۋەندەرى», «فرانتسۋز اۋەندەرى» سياقتى جىر شوعىرلارى سول حالىقتاردىڭ تىلدە­رىندە تۇس-تۇستان مەنمۇندالايدى.

ولەڭ, جىر, پوەمالار جيناعى قاراعان­دىداعى «گلاسسير» باسپاسىنان شىققانى كەشە عانا دەسە بولعانداي.

«البيوننىڭ ءتۇرىپ تاستاپ تۇمانىن, ايعا اتىلعان ارىستانداي اعىلشىن» دەپتى اقىن «اعىلشىن اۋەندەرىندە». البيوننىڭ تۇمانى تۇرىلگەندە اسپانىنان جۇلدىز كورىنبەۋى مۇمكىن بە؟ كىم بىلەدى, بايانعالي ءالىمجانوۆ سول تۇماندى جىرمەن تۇرەر. سوندا... جۇلدىزدار دا جىرلار سياقتى جارقىرايدى.

سوڭعى جاڭالىقتار