1995 جىلى دانىشپان اقىننىڭ 150 جىلدىعى يۋنەسكو كولەمىندە, بۇكىلالەمدىك دارەجەدە تويلانىپ ءوتتى. اقىننىڭ باسىنا ۇشى-قيىرى جوق كوك تەڭىزدىڭ ۇستىندە كولبەي جۇزگەن اق كەمەدەي الىپ كەسەنە تۇرعىزىلدى. ۇمىتپاسام, سول كەزدەگى اقشا نارىعىمەن ەسەپتەگەندە 250 ميلليونداي قاراجات جۇمسالدى. بۇل جاڭا قۇرىلىپ جاتقان جاس مەملەكەت ءۇشىن ءبىر قوماقتى قارجى بولاتىن. سول تويدان كەيىن ءۇش جىل وتكەن سوڭ جيدەبايعا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاعى دا كەلدى. جان-جاعىنان قاۋمالاپ جاپا-تارماعاي ەرىپ ءجۇرمىز. كەنەت نۇرەكەڭ كەسەنە ورتاسىنداعى امفيتەاترعا توقتاي قالىپ, ءتۇسىن سۋىتىپ, «وسى سەندەر ابايدىڭ مۇردەسىن سەمەي قالاسىنا كوشىرەيىك دەگەن ءسوزدى ۇقپاي, ايدالاعا, قانشاما قاراجات جۇمساپ مىنانداي كەسەنە سالدىردىڭدار, ال وسىعان كەلەتىن, كورەتىن كىسى بار ما؟!» دەدى. ءدال وسىنداي ماسەلەنىڭ سوناۋ 1960 جىلدارى دا قوزعالىپ, توبىقتى اقساقالدارىنىڭ قابىردىڭ ۇستىندە جاتىپ الىپ بەرمەي قويعانىن ەستىگەنبىز. سودان پرەزيدەنتتىڭ سوزىنەن كەيىن ءبارىمىز تۇقىرىپ جەرگە قارادىق. ءسال ۇنسىزدىكتى بۇزىپ, سول كەزدەگى اباي اۋدانىنىڭ اكىمى قونىسباي تولەۋبەكوۆ ج ۇلىپ العانداي: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, بىلتىردان باستاپ ءبىز وبلىس باسشىلىعىمەن كەلىسە وتىرىپ, وسى ارادا اباي, شاكارىم وقۋلارىن وتكىزۋدى باستادىق. وقۋشىلار اباي اتالارىنىڭ جۇزدەگەن ولەڭىن جاتقا ايتادى», دەپ قالدى. نۇرەكەڭنىڭ باعاناعى سۋىق جۇزىنە كادىمگىدەي شىراي كىرىپ: «وي, مىنالارىڭ جاقسى نارسە عوي, ەندەشە كەلەسى جىلدان باستاپ مۇنى رەسپۋبليكالىق كولەمدە وتكىزۋ كەرەك», دەدى.
وسى ءسوز ءسوز بولىپ, 1999 جىلى العاش رەت جيدەبايدا, ۇلىلار مۇردەسى جاتقان كيەلى توپىراقتا مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا تۇڭعىش رەت رەسپۋبليكالىق «اباي, شاكارىم وقۋلارى» باستالدى. ءار جىل سايىن جۇزدەگەن وقۋشى قاسيەتتىڭ قاعباسىنداي كيەلى مەكەنگە ءارى باعىن سىناۋ ءۇشىن ءارى بابالار رۋحىنا تاعزىم ەتۋ ءۇشىن ۇكىلى ۇمىتتەرىن جەلبىرەتىپ, اعىن سۋداي اقتارىلدى.
ءبىر كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلەرى بولعان قىرىمبەك كوشەرباەۆ, ءشامشا بەركىمباەۆا, جاقسىلىق قۇلەكەەۆ, كۇلاش ناعاتايقىزى, بىرعانىم ءايتىموۆا, جانسەيىت تۇيمەباەۆتاردىڭ وزدەرى باستاپ, اباي ەلىنە كەلىپ, جۇرەگى اباي دەپ سوققان جاس وركەننىڭ تالابىنا قانات ءبىتىرىپ, قادامىنا قۋانا قول سوقتى. اسىرەسە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ باس ساراپشىسى, اباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى روزا مۇحامەدجانقىزى باتتالدىڭ 20 جىل بويى اباي وقۋلارىن ۇزدىكسىز ۇلكەن ۇيىمشىلدىقپەن, شىپ-شىرعاسىز وتكىزۋدەگى ەرەن ەڭبەگى ءالى ەل ەسىندە.
روزا مۇحامەدجانقىزى وتكىزگەن اباي وقۋلارىندا سايىسقا قاتىسۋشىلارعا قويىلاتىن تالاپ وتە قاتال بولدى. ماسەلەن, اقىن ولەڭدەرىن جاتقا ايتۋشىلار, ەڭ الدىمەن كەم دەگەندە 150-200-گە تارتا شىعارمانى ءبىلىپ قانا قويماي, ونى قازىلار قويعان سۇراققا ساي كەز كەلگەن جەرىنەن مۇدىرمەي ايتۋعا ءتيىس بولدى. بۇل وقۋشى زەيىن-زەردەسىنىڭ مىقتىلىعىن جانە ناعىز تالانتىنىڭ ەرەكشە ەڭبەگىن تانىتاتىن سىناق ەدى. بىراق جادى جاقسىلار جاسىعان جوق. قاي كەزدە دە قالىڭ كورەرمەن مەن تىڭداۋشىنى تالانتتارىنا تاڭ تاماشا قىلدى. مىسال ءۇشىن, ۇمىتپاسام, 2005 جىلعى وقۋدا قوستانايلىق راۋشان ادىلباەۆا ابايدىڭ 141, شاكارىمنىڭ 209 ولەڭىن جاتقا وقىپ, ءوزىنىڭ شىن جۇيرىك ەكەنىن دالەلدەپ شىقسا, ۆيكتور فەديانين اباي اندەرىن قۇيقىلجىتا شىرقاپ, باس جۇلدەگە يە بولدى. ەستۋىمشە, قازىر وسى بالا شەتەلدىك بايقاۋلاردا دا اباي اندەرىن ايتىپ جۇرگەن كورىنەدى.
سونداي-اق اباي وقۋىنا قاتىسىپ, جۇلدەگەر اتانعان رينات زايىتوۆ, رۇستەم قايىرتاي ۇلى, سارا توقتامىسوۆا, قارلىعاش اۋباكىروۆالار قازىر الاشتىڭ ارقالى ايتىس اقىندارى بولىپ جۇرسە, ۇلان ساعاديەۆ, باقىتجان بايبولوۆ, نۇرجان ءبايتوس, جايدار جاقسىلىقوۆ, ايدوس يمانتاەۆتار قازىرگى قازاق پوەزياسىنىڭ الدىڭعى شوعىرىنان كورىنۋدە. 2007 جىلعى اباي وقۋلارىنىڭ باس جۇلدەگەرى, ابايلىق اقىن ارمان شەريزاتوۆ جاستاردىڭ مەملەكەتتىك «دارىن» سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى. ءسوز جوق مۇنىڭ ءبارى اباي وقۋلارىنىڭ تۇپكى ناتيجەسىن كورسەتەدى. ال ناتيجەلى ءىستىڭ قايىرىن قاي كەزدە دە حالىق كورەدى.
بيىل اباي وقۋلارى اباي اۋدانىندا ءححىV رەت وتكىزىلدى. 2019 جىلدان بەرگى جيدەباي تورىندە, اشىق اسپان استىندا وتكىزىلىپ وتىرعانى وسى. ءۇش جىل الەمدى جايلاعان كوروناۆيرۋستىڭ سالدارىنان ونلاين فورماتتا وتكىزىلدى. «وتكىزىلدى» دەگەنىمىز جاي كوڭىل جىقپاس ءسوز عانا. ايتپەسە, توپىراعىنىڭ ىستىعى تاباندى جىلىتىپ, اتىرابىنىڭ سامالى قادامدى شيراتىپ جىبەرەتىن كيەلى جەرگە كەلگەنگە, ءوز كوزىمەن كورگەنگە نە جەتسىن, شىركىن! بيىلعى بايقاۋعا 150-گە تارتا وقۋشى قاتىستى. ولارعا باسشىلىق جاساپ, باس-كوز بولىپ جۇرگەندەر – تەك رەسپۋبليكالىق «دارىن» ورتالىعىنىڭ استانالىق جانە وبلىستىق بولىمشەلەرىنىڭ ادامدارى عانا. رەسپۋبليكالىق وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنەن ەشكىمدى كورە المادىق. وسىدان-اق جىل وتكەن سايىن اباي وقۋلارىنىڭ قوجىراپ, سيىرقۇيىمشاقتانىپ بارا جاتقانىن سەزەسىڭ, سەزەسىڭ دە كوڭىلىڭ سارى دالاداي قۇلازىپ سالا بەرەدى. بىرىنشىدەن, بايقاۋدىڭ بۇرىنعى شارتتارى بۇزىلىپ, نوميناتسيالارى ءتىپتى كوبەيىپ كەتكەن. «ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرىنىڭ شىعارمالارىن جاتقا وقۋ» سايىسى دەگەن جاڭا نوميناتسيا ەنگىزىلىپتى. نيەت جامان ەمەس. بىراق اۋەلى اباي مەن شاكارىم شىعارمالارىن ۇرپاقتار ساناسىنا ابدەن ءسىڭىرىپ الماي, ءبىردى-ەكىلى ولەڭ, پوەمالارى عانا بار اقىلباي, ماعاۋيا سياقتى اقىن بالالارىن قوسىپ, قويىرتپاق جاساۋدىڭ نە قاجەتى بار؟! ول ول ما, ولەڭ قۇدىرەتىن تولىق تۇسىنبەيتىن بايقاۋ شارتىن جاساۋشىلار شاكارىمدى اقىن شاكىرتتەرىنە قوسىپ, اباي بابامىزدىڭ ءوزى اقىندىق قۋاتى مەن تالانتىن قاتتى باعالاعان كوكباي جاناتاي ۇلى مەن ءۋايىس شوندىباەۆتاردى مۇلدە قالتارىستا قالدىرعان.
ەكىنشىدەن, وسى بايقاۋ نوميناتسياسىنا ەسسە جازۋدى كۇشتەپ ەنگىزۋدىڭ قانداي قاجەتى بار؟! وقۋ پروتسەسىندەگى بۇل جانردى اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ءبىلىم وليمپيادالارىنىڭ ەنشىسىنە قالدىرسا دا جاراپ جاتىر ەمەس پە؟! ءارى-بەرىدەن سوڭ شاكارىم بولماسا, اباي پروزالىق شىعارما جازباعان. پالساپالىق 45 قاراسوزى مەن «قازاقتىڭ قايدان شىققاندىعى تۋرالى» شەجىرەسىن ەسسە جانرىنا جاتقىزۋعا كەلە قويماس. قايسىبىر بايقاۋدى ۇيىمداستىرۋشىلار «ەسسە جازۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – اباي ولەڭدەرىنە تالداۋ جاساۋ» دەگەن ءۋاج ايتقان بولادى. قازىلار بەرگەن 15-20 مينۋتتا اقىن شىعارماسىنا جان-جاقتى تالداۋ جاساۋدىڭ اقىلعا سىيا قويمايتىنىنا ادەبيەتشى مۇعالىم تۇگىلى جاي قاراپايىم ادام دا يلانا قويماس.
ءسوز جوق, وسىنداي كوپ نوميناتسيانىڭ بايقاۋدىڭ ءوز دارەجەسىندە, وتە ادىلدىكپەن وتۋىنە ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانى دا شىندىق. سەبەبى ءار نوميناتسياعا ءارى كەتكەندە ەكى, ايتپەسە ءبىر ادام عانا قازىلىق جاسايدى. وسىدان ادىلدىك شىعا قويا ما, ويلانا بەرىڭىز؟!
ۇشىنشىدەن, بايقاۋ شاشىراڭقى وتەدى. شاشىراڭقى وتكەن سوڭ ونىڭ كورەرمەنى دە بولمايدى. كورەرمەنى جوق بايقاۋ بولا ما؟!
بۇرىنىراقتا ءۇش-اق نوميناتسيا بولاتىن. ءبارى دە كەسەنە ورتاسىنداعى امفيتەاتردا, جۇرتشىلىقتىڭ كوز الدىندا وتەتىن. وزعاندى دا, قالعاندى دا حالىق كورىپ وتىراتىن. قازىلار قويعان باعاسىن جۇرتشىلىققا كورسەتەتىن. ال قازىر تىعىلماق ويناعان سياقتى. بايقاۋدىڭ باسى – اۋدان ورتالىعىندا, ورتاسى – مۇراجاي قاسىنداعى جاتاقحانادا, اياعى كەسەنە باسىندا. 6 اتالىم بويىنشا 6 وقۋشى اكەلگەن جەتەكشى مۇعالىمنىڭ قاي بالاسىنا بارىپ, قاي بالاسىنا قولداۋ كورسەتەرىن بىلمەي دال بولىپ جۇرگەنىن كوزىمىز كوردى. وسىدان بارىپ ورىندى رەنىش تۋادى. رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن 2-3 مىڭ شاقىرىمداي جولدى ارتقا تاستاپ, اباي بابالارىنىڭ ارۋاعىنا سيىنىپ كەلگەن جاس ۇرپاقتى جاسىتىپ قايتارعانىمىزدىڭ نەسى جاقسى؟!
قايتارعان دەگەننەن شىعادى, جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭا ۇرپاعىنا اباي جەرىندە كورسەتەتىنىمىز كوبەيىپ كەلەدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ابايدىڭ 175 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ايرىقشا ماڭىز بەرىپ, تويدى اس بەرىپ, ات شاپتىرىپ, بالۋان كۇرەستىرىپ قىرۋار قاراجات شاشىپ وتكىزگەنشە, حالىق كادەسىنە, ۇرپاق قاجەتىنە جارايتىن ءىز قالاتىن ماڭىزدى شارۋالار اتقارۋدى تاپسىرعان بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە اباي اۋدانىندا ءبىر-ەكى جىلدىڭ وزىندە, پاندەمياعا قاراماستان قىرۋار يگىلىكتى ءىس اتقارىلدى. ماسەلەن, بۇرىن اباي بابامىزدىڭ كىندىك قانى تامىپ, ومىرگە كەلگەن ءوڭىرى – سىرت قاسقابۇلاققا اباي وقۋلارىنا قاتىسۋشىلاردى اپارمايتىنبىز. اپارا قالساق تا, بۇلاقتى كورسەتپەي بۇرا تارتىپ كەتەتىنبىز. سەبەبى بۇلاق كوزى كۇتىمسىز بولاتىن. اينالاسى مال, سۋىن بالدىر باسقان ساسىق سۋدى كورسەتۋ ابايلىقتار ءۇشىن ۇلكەن ۇيات ءىس ەدى. قازىر كوزىمىز اشىلدى. بۇگىنگى سىرت قاسقابۇلاق الىستان كوز تارتىپ, كوڭىل وسىرەدى. زاماناۋي تالاپقا ساي بەزەندىرىلىپ, ءمارمار برۋچاتكا توسەلگەن تروتۋارمەن جۇرگەن جولاۋشى بۇلاق كوزىنە بارعانشا اباي بابامىزدىڭ 45 قاراسوزىن قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلىندە وقىپ تانىسادى.
جيدەبايداعى كەسەنە دە بۇتىندەي جاڭاردى. كىرسە شىققىسىز جۇماق تورىندەي. تويدان كەيىن پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوزى كەلىپ, اتقارىلعان جۇمىستارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ىلە-شالا اباي وبلىسى بولىپ قايتا قۇرىلدىق. قايتا تۇلەدىك. جاڭارىپ, جاسارىپ جاتىرمىز. بۇعان دا شۇكىرشىلىك ەتەمىز.
اباي, شاكارىم وقۋلارىنىڭ و باستاعى ماقساتى – ۇلى ادامداردىڭ شىعارمالارىن, اندەرى مەن كۇيلەرىن جاس ۇرپاق بويىنا مولىنان ءسىڭىرىپ, سول ارقىلى ەل بولاشاعىن جاساۋشىلاردى جان-جاقتى تاريەلەۋ بولسا, وسى مۇددەدەن اينىمايىق. ابايدىڭ «تولىق ادام», شاكارىمنىڭ «ار ءبىلىمىن» ءوزىمىز تولىق ءتۇسىنىپ, مويىنداپ المايىنشا, جەتكىنشەك جەتەسىنە جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ولاي بولسا, اباي وقۋلارىن بۇرىنعىسىنشا 3 اتالىم بويىنشا: «اباي, شاكارىم ولەڭدەرىن جاتقا ايتۋ, اباي, شاكارىم اندەرى مەن كۇيلەرىن ورىنداۋ جانە جاس تالانتتاردىڭ ءوز شىعارماشىلىعىن سارالاۋ ارقىلى» وتكىزۋ كەرەك دەپ ويلايمىز.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, اباي وقۋلارىنىڭ ناسيحاتتالۋى ناشار. ناشار ەمەس-اۋ, مۇلدە جوق. بۇرىندارى وبلىستىق گازەتتەر مەن راديو-تەلەحابار تاراتۋ مەكەمەلەرى سايىستىڭ وتكەنى جونىندە ءۇزىپ-ج ۇلىپ بىردەڭە كورسەتىپ جاتۋشى ەدى. بيىل ونى دا قويىپتى. تەلەديدار ارقىلى كۇنىنە ءتورت ساعات «قوسىلايىق», «بىرىگەيىك» دەپ ءمان-ماعىناسى جوق شوۋلاردى وتكىزگەنشە, جىلىنا ءبىر-اق رەت بولاتىن, بۇكىل رەسپۋبليكا وقۋشىلارى قاتىساتىن اباي وقۋلارىنىڭ بارىسىن ىجداھاتپەن ناسيحاتتاپ جاتسا, ۇلتقا, ۇلت اقىنىنا دەگەن قۇرمەت بولماس پا ەدى؟! بىزدىڭشە, بۇل دا – مەملەكەتتىك ءىس-شارانى مەنسىنبەۋشىلىكتىڭ, ءاتۇستى قاراپ, نەمكەتتىلىك تانىتۋدىڭ ءبىر كورىنىسى.
تولەگەن جانعاليەۆ,
«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
اباي وبلىسى,
اباي اۋدانى
