بۇل كارتانى ارحيۆ قورىنا تانىمال شىعىستانۋشى ءھام ارابتانۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا اكادەميگى, پروفەسسور بولات كومەكوۆ تاپسىرعان ەكەن. كارتا اۆتورى – ءال-يدريسي 1100 جىلدار شاماسىندا قازىرگى ماروككو (ەجەلگى ماعرىب) جەرىندە تۋعان ەكەن. تولىق اتى-ءجونى – ءابۋ ابداللاھ مۇحاممەد ءال-يدريسي. تەك-تۇقىم جاعىنان VII عاسىردا بيلىك جۇرگىزگەن يدريس (ىدىرىس) اۋلەتىنىڭ ۇرپاعى. بۇل اۋلەتتىڭ نەگىزىن قالاعان ىرگەلى اراب تايپاسى كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى – يدريس يبن ابداللاح. بۇل تايپا 780-ءشى جىلدارى حيجازدى (اراب تۇبەگى) بيلەپ تۇرعان ابباس اۋلەتىنىڭ قۋعىنداۋىنا ۇشىرىپ, باس ساۋعالاپ كەلىپ ماعرىبتىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىنە تابان تىرەگەن. ونىمەن قويماي جەكە پاتشالىق قۇرىپ, بيلىك جۇرگىزگەن. يدريسيلەر بيلىگى 974 جىلى يسپانيا جەرىندە كۇشەيگەن كوردوۆا مۇسىلمان حاليفاتى تاراپىنان جويىلعان.
ول كەزدە كوردوۆا قالاسى گۇلدەنگەن ءىلىم-ءبىلىم وشاعىنا اينالعان. ءتىپتى مۇندا 1 ملن-داي حالىق تۇرعان. باي اۋلەتتەن شىققان مۇحاممەد ءال-يدريسي اۋەلى كوردوۆادا ءبىلىم العان. كەيىن ورتاعاسىرلىق ەۋروپانى, سونىڭ ىشىندە فرانتسيا مەن انگليا جەرىن ارالاپ شىققان. 1116 جىلدارى كىشى ازيا جەرىندەگى انادولىعا ات باسىن بۇرعان. 1138 جىلى قازىرگى يتاليا اۋماعىندا قونىس تەپكەن پالەرموعا كەلىپ, سيتسيليا كورولى ءىى رودجەردىڭ, كەيىن ءى ۆيلگەلمنىڭ سارايىندا تۇرىپ, دۇنيە ءجۇزىن شارلاپ قۇرلىق جانە تەڭىز ارقىلى ساۋدا جاسايتىن ساۋداگەرلەر مەن الەمدى كەزگەن ساياحاتشىلارعا جولىعىپ, ولاردان جەر شارىنىڭ بەدەرى, ونىڭ تاريحي-گەوگرافيالىق ورنالاسۋى جايلى ۇزاق جىل اقپار جيناعان.
ناتيجەسىندە, 1154 جىلى مۇنداعى وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعان «سۋرات ءال-ارد» («جەر بەينەسى») اتتى اتلاسىن جاساپ شىعارعان. كارتا ەجەلگى پتولومەي (گرەك) ءداستۇرى بويىنشا الەمدى جەتى قاتقا, كليماتتى ون بولىككە ءبولىپ قۇراستىرعان. جالپى العاندا كارتا 70 بولىكتەن تۇرادى. اۆتور «نۋزحات ال-مۋشتاك» اتتى جاعرافيالىق تۋىندىسىندا كارتا بەتىندەگى بارلىق بەلگىگە سيپاتتاما بەرگەن.
كەيبىر دەرەك كوزدەرى بۇل كارتا سيتسيليا كورولى ءىى رودجەردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جاسالعان دەيدى. قالايدا بۇل قۇجات قازىرگى تاڭدا اسا قۇندى جادىگەر قاتارىنا جاتادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا, كارتاعا تاريحي-گەوگرافيالىق 2 500 اتاۋ ەنگىزىلىپ, 7 000 اتاۋعا قوسىمشا تۇسىنىك بەرىلگەن. كارتادا ءحى-ءحىى عاسىرلاردا جەكە-جەكە ۇلىس قۇرعان بابالارىمىز: قارلۇق, وعىز, قيماق, توعىز وعىز, ت.ب. تايپالارى مەن ءتۇرلى حالىقتاردىڭ ورنالاسۋى جونىندە اسا قۇندى دەرەكتەر بار. سونىمەن قاتار ەۋروپا ەلدەرى, جەرورتا تەڭىزى, افريكا (ماعرىب القابى, ءنىل دارياسى), اراب تۇبەگى, تاياۋ شىعىس جانە ءۇندىستان جەرىنىڭ كارتوگرافيالىق بەدەرى انىق تۇسىرىلگەن.
«بۇل الەمنىڭ ەڭ كونە جانە ەڭ ءدال كارتاسى. ەڭبەك VIII-XI عاسىرلار جىلناماسىن قامتيدى. ەۋروپا مەن ازيا قارتادان انىق كورىنەدى. بىراق افريكانىڭ سولتۇستىك بولىگى عانا قامتىلعان. اسىرەسە, بۇل ەڭبەكتە قىپشاقتار جونىندە تولىق مالىمەت بەرىلگەن. ورتالىق ازياداعى ءامۋداريا مەن سىرداريانى ساعالاي قونىستانعان قالالار, قاپ تاۋىن جايلاپ جاتقان ازەربايجان, ارران, اس-سارير ولكەسى, سولتۇستىك شەتتەگى رۋس پەن بۇلعار, پەچەنەگتەر مەكەنى, قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى اق قۇماندار مەن قارا قۇمانداردىڭ ورنالاسۋى ناقتى بەينەلەنگەن. ءبىز سوزبەن ايتقاندا, بۇل جادىگەر الەمدىك كارتوگرافيانىڭ شىرقاۋ شىڭى بولىپ تابىلادى. كارتانىڭ كەيبىر سىرى اشىلماعان تۇستارى ءالى دە بارشىلىق», دەيدى ۇلكەن عالىم اعامىز بولات ەشمۇحامەد ۇلى.
ال قازىرگى قازاقستان تەرريتورياسىنا قاتىستى كارتادا نە بار؟ بۇل سۇراققا كەلەر بولساق, قۇجات جايلى جازىلعان ارحيۆتەگى عىلىمي انىقتامالىقتا: «قازاقستان اۋماعىنا جاتاتىن كاسپي مەن ارال تەڭىزى, بالقاش كولى, الاكول ويپاتى, ونىڭ سىرتىندا, ەدىل, ورال, ەرتىس وزەندەرىنىڭ گەوگرافيالىق بەدەرى تۇسىرىلگەن. وسىندا سىزىلعان تاۋ جۇيەلەرىنەن – قازىرگى جوڭعار الاتاۋى, تارباعاتاي جوتالارى, مۇعالجار, ورال تاۋلارى اڭعارىلىپ تۇر», دەپ جازىلعان ەكەن.
سوڭعى تۇجىرىم: «بۇل كارتا قايدان الىندى؟» دەگەنگە كەلسەك, عالىمنىڭ ايتۋى بويىنشا, 1966-1969 جىلدارى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ لەنينگراد قالاسىنداعى بولىمشەسىندە قىزمەت جاساي ءجۇرىپ, وسىندا اسپيرانتۋرادا وقىعان ەكەن. – 1968 جىلى بولاتىن, – دەيدى بولات اعا. – لەنينگرادتاعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ بولىمشەسىنە باعداتتان بىرنەشە عالىم كەلدى. ولارعا اۋدارماشى بولۋ مىندەتى ماعان جۇكتەلدى. ويتكەنى 1961 جىلى 20 جاسىمدا تاشكەنتتەگى ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ ءجۇرىپ يراك ەلىنىڭ استاناسى باعدات قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتە اراب ءتىلى مەن ادەبيەتى بويىنشا ءبىر جىلدىق ءبىلىم جەتىلدىرۋ تاعىلىمداماسىنان وتكەن تاجىريبەم بار ەدى. قوناقتار مەنىڭ عىلىمي جەتەكشىم, ۇلكەن تۇركولوگ, لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى تۇركى فيلولوگياسى كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى سەرگەي كلياشتورنىي قاتارلى شىعىستانۋشى ماماندارمەن كەزدەستى. كەلگەن ماقساتتارى باعدات قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان ءال-يدريسيگە قاتىستى تىڭ قۇجاتتاردى اكەلىپ, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت قورىندا ساقتالعان باسقا قۇجاتتارمەن الماستىرۋ ەكەن. ەكىجاقتى جۇمىس ويداعىداي اتقارىلدى. وسى كەزدەسۋ كەزىندە يراندىق مەيمانداردى سول ەلدىڭ كسرو-دا وتىرعان كونسۋلى الىپ ءجۇردى. بۇل جىگىت تە ءال-يدريسيگە قاتىستى دەرەك جينايدى ەكەن. مەنىڭ باعداتتا ءتالىم العانىم بار, ەكەۋمىز جاقىن تانىستىق. بىردە ول ماعان باعداتتا ءال-يدريسي كارتاسىنىڭ تۇپنۇسقاسى بارىن ايتتى. ول زاماندا بۇل جادىگەردىڭ تۇپنۇسقاسىن تابۋ وتە قيىن ەدى. ويتكەنى الەم بويىنشا ءجۇز دانا بار ما, جوق پا... سودان ەلشى ازاماتقا قولقا سالدىم: «ق ۇلىڭ بولايىن قاراعىم, سول كارتانى ماعان اكەلىپ بەرشى» دەپ. ول ۋادەسىندە تۇرىپ اكەلىپ بەرىپتى. مىنە, وسىلاي الەمگە ايگىلى ءال-يدريسي كارتاسى اعامىزدىڭ قولىنا تۇسكەن ەكەن.
ءسويتىپ قۇندى كارتانى لەنينگرادتىق ۇلكەن عالىمدار جاپا-تارماعاي قاراپ شىعادى. «جاقسىلىق جەردە جاتپايدى» دەگەندەي, بۇل جاڭالىق ازەربايجان باۋىرلاردىڭ قۇلاعىنا تيگەن ەكەن ولار: «بولات باۋىر, سەن مىنا كارتانى بىزگە بەر, اقىسىنا سۋ جاڭا «ۆولگا» مىنگىزەيىك» دەپ كولدەنەڭ ءتۇسىپ جاتىپ الىپتى. بۇل بوپساعا بولات اعا كونبەگەن ەكەن.
سودان بۇل جادىگەر ساندىقتا جاتا بەرمەي, ەل يگىلىگىنە جاراسىن دەگەن نيەتپەن بولات اعا 2007 جىلى قولىنداعى كارتانىڭ كوشىرمە نۇسقاسىن ۇلتتىق ارحيۆكە تاپسىرىپتى.
