ەكونوميكا • 28 قىركۇيەك، 2022

اگرارلىق سەكتوردى العا سۇيرەگەندەر

1261 رەت كورسەتىلدى

اتىراۋ وبلىسىندا مۇناي-گاز ونەركاسىبىمەن بىرگە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن وركەندەتۋگە بەتبۇرىس جاسالىپ وتىر. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعدات رۇستەموۆتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، بيىل 353 شارۋاشىلىق 10 099 گەكتارعا كوكونىس، باقشا داقىلدارىن ەككەن.

تامشىلاتىپ سۋارۋدىڭ تيىمدىلىگى

بيىل وزدەرى وسىرگەن ەگىننەن نەسىبە تەرگەن شارۋالار 29،5 مىڭ توننا كارتوپ، 141 مىڭ توننا كوكونىس، 22،6 مىڭ توننا باقشا ءونىمىن جيناۋدى كوزدەپ وتىر. ەگىن شارۋاشىلىعىنا ءتورت بيۋدجەتتىك سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسىمەن جەرگى­لىكتى قازىنادان 315،9 ملن تەڭگە قارجى بولىنگەن. ونىڭ ىشىندە تىڭايتقىشتار ءۇشىن 50 ملن، سۋ جەتكىزۋ شىعىنىن سۋبسيديالاۋ 248 ملن، تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا 12 ملن تەڭگە قارالىپتى. بۇعان قوسا پەستيتسيدتەردىڭ قۇنىن سۋبسيديالاۋعا قارالعان 5 ملن تەڭگە بار. قىركۇيەك ايىنا دەيىن سۋ جەتكىزۋ مەن تىڭايتقىشتار قۇنىن سۋبسيديالاۋ باعدارلامالارى بويىنشا 138 ملن تەڭگە قاراجات تولەنىپ وتىر.

– اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن جانار-جاعارمايمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وبلىسقا 1 080 توننا جەڭىلدەتىلگەن باعاداعى ديزەل وتىنى ءبولىندى. مۇنىڭ 600 توننادان استا­مى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ون­دىرۋشىلەرگە جەڭىلدەتىلگەن باعامەن بەرىلەدى. وسى كەزگە دەيىن 9 شارۋا­شىلىققا 155 توننا جانار-جاعارماي جەتكىزىلدى، – دەيدى باعدات رۇستەموۆ.

ماسەلەن، ماحامبەت اۋدانىنداعى «داستان» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى قونىس ەرمانوۆتىڭ ايتۋىنشا، ەگىن ەگىلگەن القاپتىڭ كولەمى – 115 گەكتارعا جۋىق. ونىڭ 90 گەكتارىنا كوكونىس-باقشا داقىلدارى، 18 گەكتار اۋماققا كارتوپ، 5 گەكتار جەرگە جۇگەرى تۇقىمى ەگىلگەن. شارۋا قوجالىعى جۇگەرىنىڭ «پيونەر» اتالاتىن ءتۇرىن العاش رەت ءوسىرۋدى قولعا العان. بۇل قوجالىقتا 15 جىلدان بەرى تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى قولدانىلادى. وسىنداي ادىسپەن سۋارىلعان جۇگەرىنىڭ ءار گەكتارىنان 400 تسەنتنەر ءونىم جينالىپتى. ەندى الداعى جىلى جۇگەرى القابىن 20 گەكتارعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.

– كورشىلەس رەسەيدەگى تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى ارقىلى جۇگەرى وسىرەتىن شارۋالارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ، تاجىريبە الماستىق. بۇل تەحنولوگيانىڭ تيىمدىلىگى كوپ. ويتكەنى سۋ داقىلدىڭ تامىرىنا تىكەلەي جەتىپ، ءونىم الۋ كورسەتكىشىن ۇلعايتادى. جۇگەرىنى العاش رەت ەكسەك تە، مول ءونىم الدىق. بيىل جۇگەرى القابى از كولەمدە بولعاندىقتان، ونىڭ ءونىمىن قولمەن جينادىق. الداعى جىلى جۇگەرى القابىن ۇلعايتساق، ءونىمىن جيناۋ ءۇشىن كومباين مەن ارنايى تەحنيكالار الاتىن شىعارمىز، – دەيدى قونىس ەرمانوۆ. – جۇگەرىنى ەگۋگە مال ازىعىنىڭ تاپشىلىعى ىقپال ەتتى. جۇگەرىنىڭ سوبىعىن قۇسقا، ال ساباعىن مالعا ازىق رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. ءبىز ەگىننەن بولەك، ءتورت ت ۇلىك پەن قۇس شارۋاشىلىعىن قوسا جۇرگىزىپ وتىرمىز. قازىر 2 500 قوي، 459 سيىر، 261 جىلقى مەن 17 تۇيە بار.

تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن جىلىوي اۋدانىندا تۇراتىن ىزىمعالي قاراباليەۆ پەن تالعات سوريەۆ تە ءتيىمدى قولدانىپ وتىر. ولار 1998 جىلى «بىرلىك» شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ، قۇلسارى قالاسىنان 30 شاقىرىم قاشىقتا العاش رەت قاربىز ءوسىرۋدى قولعا العان. سودان بەرى بۇل ءىستى ۇزدىكسىز جالعاستىرىپ كەلەدى.

– راس، باستاپقىدا تاجىريبەمىز بول­مادى. سول سەبەپتەن العاشقى 3 جىل­دا ءونىم جيناي المادىق. اسىرەسە زيان­­كەس­تەر جاندىكتەرگە قارسى نەندەي شارا قولدانۋدى بىلمەدىك. ينتەرنەتتىڭ قو­سىل­ماعان كەزى عوي. كىتاپحانالارعا بارىپ، زيانكەستەرمەن قالاي كۇرەسۋدىڭ تاسىلدەرى جازىلعان كىتاپتار ىزدەستىردىك. كەيىن وسى سالانىڭ مامانىمەن كەزدە­سىپ، اقىل-كەڭەسىن تىڭدادىق. تەك ءتورت جىلدان كەيىن عانا ءونىم الۋعا قول جەتكىزدىك، – دەيدى ءى.قاراباليەۆ.

ول رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورىن­بور وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. قازىر جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قۇل­سارى قالاسىندا تۇرادى. بيىل ونىڭ «بىرلىك» شارۋا قوجالىعى 15 گەكتارعا قاربىز بەن قاۋىن ءوسىردى. ون جىل بۇرىن تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ىسكە قوستى. ءبىر قىزىعى، شارۋا قوجالىعى قۇرىلعان 24 جىل ىشىندە مەملەكەتتىك باعدارلامامەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە دە، ءتىپتى سۋبسيديا دا العان ەمەس.

– مەملەكەت ماعان جەر بەردى. ەندى مەن نەگە مەملەكەتتەن قارجىلىق كومەك سۇراۋىم كەرەك؟ اركىم ءوزىنىڭ شاماسى كەلەتىن ءىستى قولعا السا، ەشكىمگە الاقان جايماۋعا بولادى. ءبىز ءوز كۇشىمىزبەن شارۋاشىلىعىمىزدى وركەندەتىپ، جەمىسىن كورىپ وتىرمىز. بالالارى­مىزدى وسىردىك. ولارعا جوعارى ءبىلىم الۋعا قولداۋ كورسەتتىك، – دەيدى فەرمەر.

توسكەي تولى ءتورت ت ۇلىك

ءتورت ت ۇلىك ءوڭىردىڭ بارلىق اۋدانىندا بار. ونىڭ ىشىندە قۇرمانعازى، قىزىلقوعا، جىلىوي اۋداندارىندا اسىل تۇقىمدى ت ۇلىك سانى وسكەنى بايقالادى. ماسەلەن، بيىلعى تامىزعا دەيىن ءمۇيىزدى ءىرى 212،9 مىڭعا، قوي 703 مىڭعا، جىلقى 114،4 مىڭعا كوبەيگەن. الايدا توسكەيدى ءتورت ت ۇلىكپەن تولتىرۋدى كوزدەگەن شارۋالار ساننان گورى ساپاعا ءمان بەرگەندى قولايلى كورەدى.

مۇنىڭ ناقتى مىسالىن قىزىلقوعا اۋدانىنان بايقاۋعا بولادى. اۋداندىق اكىمدىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ۇسىنعان مالىمەتكە سۇيەنسەك، سوڭعى جىلدارى توسكەي تولاتىنداي ءتورت ت ۇلىك سانى وسكەن. قازىر اۋداندا 38 مىڭنان اسا سيىر، 20 مىڭعا جۋىق جىلقى، 2 مىڭنان اسا تۇيە بار. ال قوي-ەشكىنىڭ سانى 170 مىڭعا جۋىقتاعان. بيىلعى 8 ايدا 49 شارۋا قوجالىعى 34 اسىل تۇقىمدى بۇقا، 98 سيىر، 25 قوشقار ساتىپ العان. ولارعا بۇل ءۇشىن 56 ملن 675 مىڭ تەڭگە مەملەكەتتىك سۋبسيديا تولەندى. بۇل اۋدان «حايروللا»، «قۇرمان»، «ايان»، «نۇرلى دالا اگرو فيرماسى»، «نۇر-اي»، «شىڭعىسحان»، «جۇلدىز»، «ەسەن»، «شاديار»، «دۋمان»، «نازگ ۇلىم» شارۋا قوجالىقتارى، «جاسقايرات» جاۋاپ­كەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى مەن «شۋكاتىروۆ» جەكە كاسىپكەرلىگى تۇ­لىك سانىن اسىلداندىرۋعا ۇلەس قوسىپ ءجۇر.

سوڭعى جىلدارى بۇل سالادا ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا ىنتالىلار بايقالىپ وتىر. قازىر اتىراۋ قالاسىنىڭ ماڭىندا 1 500 ءىرى قارانى بورداقىلاۋ الاڭى، قىزىلقوعا اۋدانىندا ءسۇت وڭدەۋ كەشەنىنىڭ قۇرى­لىسى ءجۇرىپ جاتىر. مۇنداي جوبا­لارعا ارينە قوماقتى قارجى سالىنادى. سول سەبەپتەن، مەملەكەتتىك باع­دارلامالارمەن اگروسەكتوردى العا سۇي­رەيتىن جوبالارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە تۇرىندە قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. ماسەلەن، كەيىنگى ەكى جىلدا اتىراۋ وبلىسىنىڭ 407 كاسىپكەرىنە 3،6 ملرد تەڭگەنىڭ نەسيەسى بەرىلدى. ال بيىلعى 6 ايدا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا 93 جوبا قارجىلاندىرىلىپ، شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن 42 ادام جەرگىلىكتى جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالار شەڭبەرىندە 464،56 ملن تەڭگەنىڭ نەسيەسىنە قول جەتكىزدى. ونىڭ ىشىندە «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسيا­سى» اق اتىراۋ فيليالى ارقىلى «اگروبيزنەس» باعدارلاماسىمەن 7 شارۋا قوجالىعىنا 126،03 ملن، «باس­تاۋ-قىزىلقوعا نس» جشس 5 شارۋا قوجا­لىعىنا 72،38 ملن، تاعى 1 سەرىكتەستىككە 20،3 ملن، «قازاگروقارجى» اق باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنان 9 شارۋا قوجالىعىنا 111،36 ملن تەڭگە نەسيە بەرىلگەن.

بۇل سالاعا دا ينۆەستيتسيا قۇيۋدى كوزدەگەن بار. بۇعان مىسال رەتىندە وتكەن جىلى ينۆەستورلاردىڭ 830 ملن تەڭگەنى قۇراعان قارجىسىنا سالىنعان 6 جوبا ىسكە قوسىلعانىن ايتۋعا بولادى. ماسەلەن، اتىراۋ قالاسىنىڭ اۋماعىندا «وتباسى» شارۋا قوجالىعى 1 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان جىلىجايدى ىسكە قوستى. جوبانىڭ قۇنى – 200 ملن تەڭگە. ال يندەر اۋدانىندا «اسىلاگرو» شارۋا قوجالىعى 80، ماحامبەت اۋدانىندا «جۇماعاليەۆ» شارۋا قوجالىعى 100، اتىراۋ قالا­سىندا «ساعيەۆا» شارۋا قوجالىعى 160 گەكتار اۋماقتى جاڭبىر جاۋدىرۋ ارقىلى سۋاراتىن قوندىرعىلارعا قول جەتكىزدى. «جۇماعاليەۆ» جەكە كاسىپكەرلىگى 400 ملن تەڭگەگە باعالانعان مال بورداقىلاۋ الاڭىندا 1 مىڭ ءىرى قارانى سەمىرتىپ، جىلىنا 235 توننا ەت دايىنداۋدى قولعا الدى. سونداي-اق «Oz Sut» جشس-ءنىڭ جىلىنا 720 توننا ءسۇت قابىلداۋ تسەحى جۇمىسىن باستادى. بيىل تاعى 6 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.

ەشكى ءسۇتىنىڭ ەرەكشەلىگى

مۇنايلى وڭىردە دە ەشكىنى ءوسىرىپ، ونىڭ سۇتىنەن ءتۇرلى ءونىم دايىن­داۋ­دى ماقسات ەتكەندەر بار. بۇل ءىستى الدى­مەن ماحامبەت اۋدانىنداعى «اتىراۋاگروونىمدەرى» شارۋا قوجا­لىعى قولعا الىپ، 2013 جىلدان بەرى اسىل تۇقىمدى ەشكى فەرماسىن اشتى. فەرمادا جىلىنا 180 توننا ەشكى ءسۇتى ءوندىرىلىپ، 140 توننا ءونىم شى­عا­رۋ جوسپارلانعان. اتالعان فەرما­عا گوللانديادان Saanen اتالاتىن اسىل تۇقىمدى 150 ەشكى اكەلىندى. شەتەلدىك ەشكىلەر جەرگىلىكتى اۋا رايىنا تەز بەيىمدەلىپتى.

– ەشكى ءسۇتىنىڭ ەمدىك قاسيەتى مول. اسىرەسە جاس نارەستە ءۇشىن دارۋمەن كوپ. سول سەبەپتەن ەم ءۇشىن تاپتىرمايتىن ەشكى ءسۇتىن ءوندىرۋدى كوزدەدىك. قازىر ءوڭىر تۇرعىندارىنا ەشكى سۇتىنەن الىنعان قايماق پەن سۇزبە ءتىپتى، شەتەلدىك جەڭسىك اس سانالاتىن بالقىتىلعان ىرىمشىكتىڭ بىرنەشە ءتۇرىن ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل ونىمدەرگە جەرگىلىكتى نارىقتا ۇلكەن سۇرانىس بار، – دەيدى ۆ.روزمەتوۆ.

جالپى، قۇنى 600 ملن تەڭگەنى قۇراعان بۇل جوبا مەملەكەت قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. قارجىنىڭ 50 پا­يىزىن كاسىپكەر ۆلاديمير روزمەتوۆ ءوز ەسەبىنەن سالىپتى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى يتالياندىق ەڭ وزىق تەحنولوگيا ورناتىلعان امبەباپ كەشەندە ءسۇت وندىرۋدەن باستاپ ونى وڭدەۋ ۇدەرىسى تولىقتاي اۆتوماتتاندىرىلعان. قازىر ەشكى سۇتىنەن «شارۋا»، «قازاقستان»، «ستاندارت»، «اسحانالىق»، «گاۋدا» ىرىمشىكتەرى، اق جانە ىستالعان قۇرت، سارى سۋ مەن يوگۋرت، قايماق سەكىلدى ونىمدەر دايىندالادى.

ال جىلىوي اۋدانىنىڭ تۇرعىنى امانجان قۇسايىنوۆ اسىل تۇقىمدى فران­تسۋزدىق ءالپى ەشكىلەرىن ءوسىرىپ وتىر. جاس جىگىت بۇل ءىسىن 2014 جىلى باستاعان.

– بۇل ەشكىنىڭ ايىرماشىلىعى كۇنىنە ءۇش ليترگە دەيىن بەرەدى. فرانتسيادان ءۇش ەشكىنى الدىرعان ەدىم. قازىر ەشكىنىڭ سانى ەلۋگە جەتتى. العاشىندا ەشكى ءسۇتىن ۇلىمنىڭ ەمى ءۇشىن عانا پايدالاندىم. كەيىن ونى وتباسىلىق كاسىپكە اينالدىردىم. ەشكىنىڭ ءشوبىن ارنايى گيدروپونيكالىق قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن دايىندايمىن. جەمدى ءارتۇرلى قالالاردان الدىرامىن. ماسەلەن، ارپانى ورال قالاسىنان جەتكىزىپ وتىرمىز. ال ەشكىلەردى ساۋ وزىق تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ەشكى سۇتىنەن سەپاراتور ارقىلى قايماق، سۇزبە، يوگۋرت جاسالادى، – دەيدى ا.قۇسايىنوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، مال شارۋاشى­لى­عى­­مەن اينالىسۋدىڭ وزىندىك قيىن­دىق­­تارى بار. اسىرەسە ەلىمىزدە ءسۇتتى ەشكى شا­­رۋا­شىلىعى تۋرالى اقپاراتتىڭ ازدى­عى شارۋاعا كەدەرگى كەلتىرەدى ەكەن. سول سە­­بەپ­تەن الداعى ۋاقىتتا اعىلشىن ءتىلىن ۇي­­رەنىپ، ەۋروپاداعى ەشكى فەرمالارى­نا تاجىريبەدەن وتۋگە بارۋدى كوزدەپ وتىر.

 

اتىراۋ وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ايتىپ كەلگەن اپات

ايماقتار • كەشە

«مىڭ بالا» جەڭىمپازدارى

رۋحانيات • كەشە

اقيقاتتىڭ اي ديدارى – ءباسپاسوز

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ىنتىماقتاستىق ىقپالى

ەكونوميكا • كەشە

جاڭا فورماتتاعى ساۋدا

ەكونوميكا • كەشە

جوتەلگە جەڭىل قاراماڭىز

مەديتسينا • كەشە

بىتىمگەرشىلىك ساردارلارى

قازاقستان • كەشە

جىپ-جىلى جۇرەك بۋىنداي

ادەبيەت • كەشە

داۋىستىڭ دا ءتۇسى بار

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار