ونەر • 15 قىركۇيەك، 2022

تولقىتىپ تولاعايدىڭ ماقپال ءتۇنى...

196 رەت كورسەتىلدى

جۇدىرىقتاي عانا جۇرەكتەن تۋعان ءان الىستارعا اتتانادى. قۇرلىق اسقانى بىلاي تۇرسىن، عاسىرلاردان عاسىرلارعا كوشىپ، ادام رۋحىمەن بىرگە ءومىر سۇرە بەرەدى. اتاقتى يليا جاقانوۆ­تىڭ «تولاعاي» ءانى جاپونيانىڭ توكيو قالاسىنداعى الەم حالىقتارى مۋزىكالارىنىڭ مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇرعانىن ءانشى قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ءوزى ايتادى. 1990 جىلداردىڭ ىشىندە سماتاي ۇمبەتباەۆ ەكەۋىن جاپونياعا ارنايى شاقىرتقاندا، قايرەكەڭ الگى مۋزەيگە وسى ءاندى جازدىرىپ كەتىپتى.

ابايدىڭ گەتەدەن لەرمون­توۆتىڭ تارجىمەسى ارقىلى اۋدارعان «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» ءانى گەرمانيانىڭ يلمەناۋ قالا­سىنداعى نەمىستىڭ ۇلى اقىنىنىڭ مۋزەي-ۇيىندە ۇنەمى شىرقالىپ تۇرادى ەكەن. بۇل ءاندى تىڭداعان المان جۇرتى «گەتە جارىقتىقتىڭ وسىناۋ ولەڭىنە تاپ وسىنداي اۋەن كەرەك ەدى» دەپ تاڭ-تاماشا بولىس­قان دەسەدى. گەتەگە بۇل ءسوزدىڭ سارىنى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن ءومىر سۇرگەن الكماننان جەتكەنىن ايتساق، تاڭدى تاڭعا ۇرامىز. اڭگىمە ايگىلى «تولاعاي» حاقىندا.

«تولاعاي» تۋرالى يليا اعانىڭ ءوزى كەرەمەت اڭگىمەلەيدى. كىتابىندا دا ارنايى توقتالىپ جازعانىن جەتكىزدى ءان تاريحىن. وتكەندە جاڭا­­ارقا توپىراعىندا سول ءان تۋعان تولاعايدىڭ باۋىرىنداعى ەراليەۆ اۋىلىنا بارساق، اۋىل تۇرعىندارى «مىناۋ يليا انگە قوسقان تولاعاي عوي» دەيدى جاي­باراقات. شىداي الماي توبەسىنە شىقتىق. ماڭايىندا تەڭىز دالانىڭ تولقىندارىنداي مىڭ قۇبىلىپ جاتقان ادىرلار اراسىنان ءان ۇشىپ جاتقانداي اۋەگە. 1982 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە الماتىدان ەلىنە كەلگەن ىلەكەڭ جولدا داۋىلداتقان قار ارالاس جاڭبىردا قالادى. اۋەلى جاڭاارقاداعى جەڭىس (تۇگىس­كەن) اۋىلىنا ات باسىن تىرەيدى. وندا اۋناپ-قۋناپ ءبىراز جاتىپ، تولا­عايدىڭ باۋىرىنداعى سول كەزدە ك.ماركس، قازىرگى ەراليەۆ اۋى­لىنا بارادى عوي. «قارا سۋىق­تان ءوڭى كەتە باستاعان كۇزگى دالا قايتا كوكتەپ، دۇنيە تامىلجىپ تۇرعان ءسات ەدى»، دەيدى ءان اۆتورى ىلەكەڭ. سارعايعان دۇنيە قايتا كوكتەپ، دالا ماۋجىرايتىن ميزام شۋاقتىڭ كەزى بولسا كەرەك. اتاجۇرتتاعى ەلدىڭ ىقى­لاسى، بوزارعان دالانىڭ قايتا كوكتەۋى كومپوزيتوردى ەرەكشە تول­قىتقانى شىعار. «قايىپتىڭ قارا توبەسىنە» شىققاندا اسپان استىندا مۇنارتقان تولاعاي تاۋ بىتكەننىڭ تورەسى، جەر بىتكەننىڭ ءجانناتى بولىپ كورىنەدى. «تول­قىتىپ تولاعايدىڭ ماقپال ءتۇنى، ارماننىڭ كەتكەندەي ءبىر بولماي شەگى...» دەپ «تولاعاي» سوندا كەلگەن دۇنيەگە. كەيىن سول ءان تۋعان جەردەن اۋىلعا دەيىنگى ارالىقتى ەسەپ­تەسە، كولىكپەن 13 مينۋتتا ءجۇرىپ ءوتىپتى. «ون مينۋتتا اۋزىما وسى ءان ءتۇستى، قاپاش-قۇپاش قو­لىمدى سەرمەگەن سوڭ» دەمەي مە اباي­دىڭ اقىلبايى؟ بۇل دا سول مەجەنىڭ ار جاق-بەر جاعىن شامالاپ تۇر. ءاننىڭ قالاي تۋعانىن اۆتوردىڭ اۋزىنان ەستىگەن ءبىزدىڭ ەسىمىزگە قازاق دالاسىنداعى وسى ءبىر عالامات ءتۇستى.

سوندا يليا جاقانوۆتىڭ كوزىنە الىستان مەنمۇندالاعان كونەك شوقىسى تۇسپەي، تولا­عاي اۋدارتىپتى نازارىن. سول تولا­عايدىڭ باسىنا ءبىزدى وتكەن­دە اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ اسىنان سوڭ قاسىمحان عالىم اتتى جۋر­ناليست باۋىرىمىز شىعار­عاندا كوردىك. اينالاسى انىق كورى­نەتىن توبەنىڭ بيىگىندە ەكى بىر­دەي قورىم ءدوڭ بولىپ جاتىر. قاي زاماننىڭ مادەني مۇراسى ەكە­نىن ەشكىم زەرتتەي قويماعان شىعار. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى قورىمدارعا كەلىڭكىرەيدى. الاش ارداقتىلارىنىڭ جالعاسىنداي اقسەلەۋ سەيدىمبەك تە تاپ وسىنداي توبە باسىنا جەرلەنگەنىن ەسكەرسەك، شەرتپە كۇيدىڭ اتاسى تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلىنىڭ دا توبە باسىندا جاتقانىن تۇيسىنسەك، قازاقتىڭ ەسكى تانىمى ءبىراز جايدان حابار بەرەدى. بابا تانىممەن ءومىر سۇرگەن اقاڭا «مەن ولاي-بۇلاي بوپ كەتسەم، وسى توبەنىڭ باسىنا قويىڭدار» دەگىزگەن دە ونىڭ تۇپساناسىنداعى بابا تانىم دەمەي كورىڭىز. قازاق وسىنداي ولمەس مۇرالار تۋعان توپىراقتى قادىرلەپ، ەرتەدەن كيەلى ساناعان. ي.جاقانوۆ ءان تۋعان سوڭ تولاعايدا يساتاي قارتتىڭ شاڭىراعىندا قوناقتا بولعانىن رازىلىقپەن ەسكە الادى. سول اۋىلدا اتاقتى يگىلىك وماروۆ ءان سالىپ، قىزىق دۋمانعا باتقانىن اسقان ىلتيپاتپەن اتادى. يساتاي قارت سوندا بالا كۇنىندە وسى اۋىل تۇسىندا 40 مىڭ جىلقى بىتكەن جايما بايعا بەرىلگەن استان قالعان اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتتى دەيدى ىلە­كەڭ. سون­دا دەيتىن كورىنەدى كوزكورگەن ۇلكەندەر. اتاقتى كۇيشى ىقىلاس دۇكەن ۇلى قوبىز تارتقاندا تو­لا­عايدىڭ باۋىرىنداعى شاعىن كولگە اققۋلار قونعانى جونىندە اڭىز قالىپتى. ال يليا اعا بولسا «ىقىلاس» اتتى رومان جازعان قا­لامگەر. قوبىز شابۋدىڭ كونە تەحنولوگياسى مەن قوبىزشى ىقى­لاستىڭ ءومىرى مەن ونەر جولى، ارقا مەن شۋ اراسىندا كوشىپ-قونعان قازاق ومىرىنە بىتكەن كيەلى ونەر تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەنەدى وندا. ىقىلاس قوبىزىمەن اي­دىنعا اققۋ قوندىرسا، سوڭىندا ءان ونەرىن ۇستاپ قالعان ۇرپاعى سول توپىراقتا كەۋدەسىنەن ءان ۇشىرعانى قانداي جاراسىمدى؟! تولاعايدىڭ تەرىسكەي بەتىندە كول بار-تۇعىن دەيدى ىلەكەڭنىڭ ءوزى. ءبىزدىڭ مۇندا ايتقىمىز كەلگەنى – ءتاڭىرىنىڭ بەرگەن ونەرىنە ۇيا بولعان توپىراقتىڭ كيەسى. سونداي عالاماتتار تۇسەتىن نۇكتەلەر بولادى. قۇتتىڭ مەكەنى. «جىلقىم كوپ تولاعايدىڭ ەتەگىندە، اقبوز ات ءوزىڭ كورگەن جەتەگىمدە» دەپتى ىلەكەڭ. تولاعايدىڭ باۋىرىنان جىلقى ارىلماعان ءالى. ەرتەدە قالىڭ كيىك جاتاتىن دەسەدى.

يگىلىك وماروۆتىڭ ءان بەسىگى، يليا جاقانوۆتىڭ ساز بەسىگىنە اينالىپ، الەمگە ءان بولىپ سىڭگەن «تولاعاي» قايدا شىرقالمادى؟ قىتاي، موڭعوليا قازاقتارىنىڭ سۇيىكتى ءانى ەكەنى ءوز الدىنا. شى­عارمانى ەستىگەن شەتەلدىكتەر دە تاڭىرقاعانى تۋرالى دەرەك از ەمەس. جازۋشى تولىمبەك ءابدىرايىم جازادى: «قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋدانىنىڭ «سالتانات» ءانسامبلى ءبىر مىڭ توعىز ءجۇز سەكسەنىنشى جىلداردا ەل اۋزىنا ىلىگىپ، شەتەلدىك گاسترولدەرگە دە شىعىپ ءجۇردى. سونداي ساپارلارىنىڭ ءبىرى گدر-دا بولدى.

بۇل جايدى ءوز كوزىمەن كورگەن، قارقارالى قالاسىنداعى № 1 ورتا مەكتەبىنىڭ مۋزىكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى روزا ءامىرينا: «1988 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ جيىرماسىنشى جۇلدىزىندا، ءبىز گدر-دا، نەمىس جۇرتىن تاڭقالدىرعان كونتسەرتتەرىمىزدە «جايلاۋكول كەشتەرى»، «تولاعاي» اندەرىن ءجيى-ءجيى ورىندادىق. ەكى ءاننىڭ نازىك ءليريزمى نەمىستەردى ويلاندىرىپ تاستادى. اندەر ورىندالعاندا نەمىس تىلىنە سوزبە-ءسوز اۋدارىلىپ وتىردى»، دەپ ەستەلىك جازىپ بەردى.

1995 جىلى جەلتوقسان ايىندا ءانشى ساۋلە جانپەيىسوۆا ءبىر فيرمانىڭ شاقىرۋىمەن ني­دەرلاندتا جەكە كونتسەرتىن بەر­دى. امستەردامدا جانە سول قا­لا­عا جاقىن ءبىر شاعىن قالادا تەلەديدارعا ءتۇسىپ، سول كونتسەرتتە «ەدىل-جايىق» ايتىلدى. دومبىرامەن ايتتى. كورەرمەن كۇشتى قابىلدادى. ساۋلە تاعى ءبىر قالادا «تولاعاي» ءانىن ايتتى.

گەرمانيانىڭ براندەنبۋرگ قالاسىن­دا دا ساۋلە جانپەيىسو­ۆانىڭ جەكە كونتسەرتى بولدى. مۇندا دا «ەدىل-جايىق» پەن «تو­لاعاي» ورىندالدى.

مۇنىمەن قوسا بەلگيانىڭ كوپتەگەن قالاسىندا بولىپ، كون­تسەرتتىڭ ءبارى وتە ءساتتى ءوتتى. وندا دا «ەدىل-جايىق»، «تولاعاي» ان­دە­رى شەت جۇرتتى تاڭ-تاماشا قال­دىردى»، دەپتى جازۋشى.

«قازاق دالاسىندا بۇل ءاندى اۋەلى قايرات بايبوسىنوۆ پەن يگىلىك وماروۆ سالدى» دەيدى يليا اعا. ال اكادەميك ەبىنەي بوكەتوۆ قايبىر جىلدارى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنە يليا جاقانوۆتى ارنايى شاقىرىپ، كەزدەسۋ وتكىزەدى. سوندا ە.بوكەتوۆ ىلەكەڭە حح عاسىر­دىڭ ەكىنشى جارتىسىنىڭ كوم­پوزيتورى دەگەن باعا بەرەدى. ءسوز ورايىندا كومپوزيتوردىڭ «تولاعاي» تۋىندىسىنا دا ەرەكشە توقتالا كەلە، «كۇزدىڭ قارا سۋى­عىندا كوكتەمنىڭ لەبىن، مامىردىڭ جەلەگىن ارمانعا وراپ بەرگەن مۇن­داي ولمەس تۋىندىنى شىعارۋ تەك ۇلى كومپوزيتورلاردىڭ عانا قو­لىنان كەلەدى» دەسە كەرەك. بۇعان ءبىز دە قوسىلامىز. بۇرىن تولاعاي تاۋ كوتەرسە، وسى كۇنى تولا­عايدى ءان كوتەرىپ كەلە جاتقان سىڭاي­لى سەزىلەدى. بۇل توپىراققا ءبىر-اق بەلگى جەتىسپەيدى. ول وسى ءبىر اتاقتى انگە سوعىلعان ەسكەرتكىش. تاريح­تا انگە قويىلعان ونداي ەسكەرت­كىش­تەر جەتىپ ارتىلادى. ەگەر الداعى كۇن­دەرى ساتىمەن بولىپ جاتسا، اۋىل دا ارۋاق­تانا تۇسەرى ءسوزسىز دەگەن ويدامىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

QazaqGaz ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامى وزگەردى

قازاقستان • 02 جەلتوقسان، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار