الدىڭعى كۇنى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنەن حابارلاسىپ, پرەزيدەنتتىڭ «كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن دامىتۋ جانە زەردەلى ۇلت قالىپتاستىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعى تۋرالى پىكىر جازىپ بەرۋىمىزدى سۇراعان ەدى. سوندا ءبىر تۇستا «قوعامنىڭ رۋحاني دامۋى ءۇشىن وتە-موتە ماڭىزدى قۇجات» دەپ جازىپ بارىپ, ماقالانى رەداكتسياعا جىبەرەر الدىندا سويلەمنەن «رۋحاني» دەگەن ءسوزدى الىپ تاستاعانىمىز بار. نەگە؟ نەگەسى سول, بۇل جارلىقتىڭ ءمان-ماڭىزى ادەبيەت پەن مادەنيەتتىڭ, جالپى رۋحانياتتىڭ اۋقىمىنان اسىپ كەتەدى. ماسەلە كىتاپ پەن كىتاپحانا تۋرالى عانا بولىپ وتىرعان جوق. ماسەلە مەملەكەتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن ارتتىرۋ جونىندە بولىپ وتىر. جارلىق كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن ۇلتتىق ساياسات دەڭگەيىنە شىعارۋدى ماقسات تۇتادى.
پرەزيدەنت وقيتىن, ينتەللەك-تۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋعا جاعداي جاساۋ مىندەتىن العا قويدى. ەگەر ءبىز ءبىلىم جولىن, عىلىم جولىن, مادەنيەت جولىن تاڭداساق, وندا كىتاپ وقۋ ءبىزدىڭ ۇلتتىق يدەيامىزعا اينالۋعا ءتيىس. جاھاندانۋ جاعدايىنداعى جارىستا وزا شاپقان جاپونيا, فينليانديا, وڭتۇستىك كورەيا, گەرمانيا سياقتى ەلدەردىڭ ءبارى دە بىلىمگە, وقۋعا باسا نازار اۋدارا بىلگەن. جەكە تۇلعالارعا كەلسەك, مىسالى, بيلل گەيتس كۇن سايىن ەداۋىر ۋاقىتىن كىتاپ وقۋعا ارناپ وتىرادى. وقىماسا وي توقىرايدى دەگەن سول.
جاساندى ينتەللەكتىنىڭ بىرىڭعاي باسىمدىققا يە بولىپ كەتپەۋىنىڭ, ءسويتىپ, ادامنىڭ ءوز بەتىنشە ويلانۋ داعدىسىنان اجىراي باستاۋىنىڭ الدىن الۋدىڭ دا ءبىر تەتىگى, بىرەگەي تەتىگى – كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن دامىتۋ جانە زەردەلى ۇلت قالىپتاستىرۋ. كىتاپ وقيتىن ۇلتتىڭ باستى بەلگىسى – وقۋ مادەنيەتى ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىنە ءتان بولۋى. سانگە اينالىپ تۇرعان سوزبەن ايتساق, قوعامداعى بەلدى ءبىر ترەندكە اينالۋى. وقۋعا قۇمارلىق, وقۋ مادەنيەتىنىڭ جوعارىلىعى, كىتاپحانا جۇيەسىنىڭ دامۋى, كىتاپ شىعارۋعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلۋى جانە قالىڭ كوپشىلىكتىڭ بيىك ورەلىلىگى زەردەلى قوعامنىڭ مىندەتتى سيپاتتارى سانالادى. بارا-بارا جالپى جۇرتشىلىق كليپتى ويلاۋ جۇيەسىنەن بىرتە-بىرتە باس تارتۋعا بەيىمدەلە بەرۋگە, سمارتفوننىڭ كىتاپتى ەزىپ-جانشۋى ازايا تۇسۋگە ءتيىس.
ينتەرنەتتىڭ ءبىر يىرىمىنەن «سمارتفون پروتيۆ كنيگي: توكاەۆ مەنياەت پراۆيلا چتەنيا» دەگەن ماقالانى كوزىمىز شالىپ قالدى. ماسەلەنىڭ بۇلاي قويىلىسى داۋلى. پرەزيدەنتتىڭ دە سمارتفونعا اتىمەن قارسى شىعۋى مۇمكىن ەمەس. سمارتفون مەن كىتاپتى انتيپود ەتۋدىڭ كەرەگى جوق. ەكەۋىنىڭ ۇيلەسىمىنە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلۋ كەرەك. سمارتفوننىڭ مۇمكىندىگىن دە كىتاپ وقۋعا قىزىقتىرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولادى. بۇل ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرادى دا, بۇل ەكەۋى ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسەدى دە. «Kindle», «Google Play» «Books», «Bookmate» سياقتى كەڭ تانىمال قوسىمشالار ارقىلى سمارتفون ءبىر قۇرىلعىدا مىڭداعان كىتاپتىڭ باسىن قوسا الادى. كەز كەلگەن جەردە كىتاپ وقىپ نەمەسە كىتاپتىڭ اۋديو نۇسقاسىن تىڭداپ كەتە بەرەسىز. راس, كىتاپتى قولعا الىپ, وڭاشا وتىرعانداي قايدان بولسىن. سان ءتۇرلى ادرەستەن ساۋلاپ ءتۇسىپ جاتاتىن حابارلاما, قاپتاپ كەلەتىن قوڭىراۋ ويدى الاڭداتپاي قويمايدى. ايتكەنمەن ءبىز جاس ۇرپاقتىڭ بەتىن كىتاپقا بۇرعىمىز كەلسە, تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ مۇنداي مول مۇمكىندىگىنەن باس تارتپاۋعا ءتيىسپىز.
جارلىقتا كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن دامىتۋ جانە زەردەلى ۇلت قالىپتاستىرۋ, وقىرماندارعا ارنالعان زاماناۋي ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ: تسيفرلىق قۇرالداردى كەڭىنەن قولدانا وتىرىپ, جاڭا فورماتتاعى كىتاپحانالار, قوعامدىق كەڭىستىكتەر قۇرۋ, تۋىندىلارى جاس ۇرپاقتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن ەرەجەلەرىن قۇرمەتتەۋ رۋحىندا تاربيەلەۋگە ىقپال ەتىپ جۇرگەن وتاندىق جازۋشىلار مەن اقىنداردى قولداۋ, باسپاگەرلەر مەن كىتاپ ءونىمىن تاراتۋشىلاردىڭ مەملەكەت ءۇشىن پايدالى قىزمەتتەرىن ىنتالاندىرۋ, ۇلتتىق ادەبي مۇرانى ەل ىشىندە جانە شەتەلدە ناسيحاتتاۋ مادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ جانە يننوۆاتسيالار سالالارىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارى بولىپ ايقىندالعان. ايقىندالىپ قانا قويماعان, ۇكىمەتكە حالىقتىڭ ءارتۇرلى ساناتتارى, ونىڭ ىشىندە بالالار مەن جاستار اراسىندا كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن دامىتۋ جانە كىتاپ وقۋدىڭ ورنىقتى داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى شارالار كەشەنىن ىسكە اسىرۋ, جاڭا فورماتتاعى كىتاپحانالار, كوپفۋنكتسيونالدى قوعامدىق كەڭىستىكتەر قۇرۋ, زاماناۋي اقپاراتتىق جۇيەلەر مەن سەرۆيستەر ەندىرۋدى قوسا العاندا, وقىرمان ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ, ۇلتتىق ادەبي مۇرانى ەل ىشىندە جانە شەتەلدە ناسيحاتتاۋ, ونىڭ ىشىندە تۋىندىلاردى ساپالى اۋدارۋ, باسىپ شىعارۋ, وقىرمانداردىڭ كەڭ اۋقىمدى اۋديتورياسىنا تاراتۋ جۇكتەلگەن, مىندەتتەلگەن. ولاردى ورىندايتىن ناقتى ۋاقىتقا دەيىن كورسەتىلگەن.
«كىتاپحانا جانە كىتاپ شىعارۋ ءىسى تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ جونىندە ارنايى ايتىلعانى قۋانتادى. پارلامەنت مەكتەبىنەن ەكى رەت وتكەن ادام رەتىندە زاڭ قۋاتىنىڭ كۇشىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىز. 2017 جىلى, مادەنيەت تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى جۇمىس توبىندا بولعانىمىزدا جوباعا «مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا شىعارىلعان كىتاپتارعا قالاماقى تولەنەدى» دەگەن ءبىر عانا سويلەمدى قوسا العانىمىزدىڭ, ۇكىمەتتەن قوسىمشا قوماقتى قارجى كوزىن تابا وتىرىپ, سول سويلەمدى ماجىلىستە دە, سەناتتا دا قورعاپ قالعانىمىزدىڭ ءوزى قالاماقى ماسەلەسىن زاڭداستىرۋعا قول جەتكىزگەن بولاتىن. سودان بەرى ول ساناتتاعى كىتاپتارعا ازدى-كوپتى قالاماقى تولەنىپ كەلەدى.
قازاقستان قازىرشە كىتاپ وقۋ دەڭگەيى جاعىنان الەمدە وتە تومەن ورىندا. امەريكالىق «CEOWORLD» magazine اتتى ونلاين-باسىلىمنىڭ ساۋال سالۋىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا 102 ەلدىڭ ىشىندە 95-ورىندا ەكەنبىز. جىلىنا ءار قازاقستاندىق ورتا ەسەپپەن نەبارى 2,77 كىتاپ وقيدى. ورتا ەسەپپەن بولاتىنى – بىرەۋلەر جيىرما شاقتى, بىرەۋلەر ون شاقتى كىتاپ وقيدى, ال بىرەۋلەر, جوق – بىرەۋلەر ەمەس, تالايلار قولىنا كىتاپتى اتىمەن ۇستامايدى. ءسويتىپ, بارىپ الگى 2,77 دەگەن سان شىعادى. بۇل تۇرعىدان ءبىز اينالامىزداعى تاجىكستاننان (4,01), قىرعىزستاننان (3,96), تۇرىكمەنستاننان (3,18) دا تومەن كورىنەمىز. ارينە, ول ساۋال سالۋدىڭ قانداي ادىسناماعا سۇيەنگەنى, قانشالىقتى ءادىل ەكەنى كۇماندى, بىراق قالاي دەگەندە دە الاڭداتارلىق احۋال كوزگە ۇرىپ تۇرعانى تالاسسىز.
بۇل ءبىزدى قاتتى ويلانتادى. سوندىقتان دا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ «كىتاپ وقيتىن ۇلت» باعدارلاماسىن قولعا الدىرىپ وتىر. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن استانالىق ءبىر توپ قالامگەردىڭ باسىن قوسىپ, باعدارلاماعا جاۋاپتى قوردىڭ جۇمىسىمەن تانىستىرعان بولاتىن. ءبىراز شارۋا تىندىرىلىپ قالىپتى. جوبانىڭ قاناتقاقتى كەزەڭىندە قاراعاندى, قوستاناي وبلىستارى, شىمكەنت قالاسى قامتىلعان, مەكتەپ وقۋشىلارى, ستۋدەنتتەر, پەداگوگتەر, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر جانە تۇتاس وتباسىلار جەكە تۇلعانىڭ جانە ءبىلىم مادەنيەتىنىڭ ءوسۋىنىڭ نەگىزى رەتىندە وقۋ يدەياسى توڭىرەگىنە توپتاستىرىلىپتى. «كىتاپ وقيتىن مەكتەپ», «كىتاپ وقيتىن كوللەدج», «كىتاپ وقيتىن ۋنيۆەرسيتەت», «كىتاپ وقيتىن اۋلەت», «كىتاپ وقيتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشى» سياقتى باعىتتار بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن.
مەملەكەتتىك قىزمەتشى دەمەكشى... زەردەلىلىك جاعىنان وزگەلەرگە ونەگە بولۋعا ءتيىستى وسى الەۋمەتتىك توپتىڭ وقۋ ماشىعىنان ايىرىلىپ بارا جاتقانىنا پرەزيدەنتتىڭ ءوزى نازار اۋداردى. تىڭ يدەيالاردىڭ ءتۇيىنىن تۇسىنبەۋ سىرىنا توقتالا كەلىپ, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا بىلاي دەگەن ەدى: «بۇل جونىندە جاقىندا ء«Túrkىstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىمدا ايتتىم. ۇكىمەتتىڭ كەيبىر مۇشەلەرىمەن اڭگىمەدەن ۇققانىم, ونى ءبارى بىردەي ىقىلاس قويىپ وقىماعان سەكىلدى. قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىنداعى ءسوزىمدى دە تولىق تۇسىنبەگەندەرىڭىز بايقالادى. ينتەرنەت ۇزاق ماتىندەردى وقۋدان الىستاتتى. ونىڭ ۇستىنە كىتاپتار مەن ماقالالاردى وقىماي-اق, مازمۇنىن تىڭداي سالاتىن مۇمكىندىك پايدا بولدى. بىراق بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە جاراسپايتىن ادەت. وقۋ كەرەك. ايتپەسە زەينەت جاسىنا جەتكەن كەزدە, ويلانۋ قابىلەتىنەن ايىرىلىپ قالاسىزدار». پرەزيدەنت Instagram الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا ۇلتتىق كىتاپ كۇنىنە بايلانىستى قۇتتىقتاۋىندا: «جاپپاي تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ۇستەمدىگى ارتا تۇسكەن ۋاقىتتا وقۋ مادەنيەتى ۇلت ساپاسىنىڭ بىردەن-ءبىر ولشەمى رەتىندە حالقىمىزدىڭ ءبىتىم-بولمىسىنا ءتان اينىماس قاسيەت بولىپ قالا بەرۋگە ءتيىس» دەپ اتاپ كورسەتتى. سان ءتۇرلى جيىنداردا پرەزيدەنت مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ وقۋ مادەنيەتى جونىندە اششى سىن دا ايتىپ ءجۇر. ولاردىڭ بارىنەن قورىتىندى جاسالادى دەپ سەنەمىز.
كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن دامىتۋدا, زەردەلى ۇلت قالىپتاستىرۋدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە باسىنىڭ ۇلگىسى دە وتە ماڭىزدى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى – جازۋشىنىڭ پەرزەنتى, ءوزى دە بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى. كىتاپتى كوپ وقيتىن, كوكەيگە كوپ توقيتىن ادام. تالاي ءتىل بىلۋدە دە كىتاپتىڭ ءوز ورنى بار, ارينە.
وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن تەتىكتىڭ ءبىرى – حالىقتىڭ گازەت-جۋرنال وقۋى. ەش جەردە دە قۋىس كەڭىستىك دەگەن بولمايدى. بوساعان ورىن باسقا نارسەمەن تولادى. گازەت-جۋرنال وقىمايتىنداردىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى اۋلەكى اڭگىمەگە اۋەس كەلەتىنى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى. مەرزىمدى باسىلىمدارعا جازىلىمدى قايتا قولعا الۋدى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەن باستاپ كورۋگە دە بولار, بالكىم؟ كەزىندە ءبىز باس باسىلىمنىڭ تارالىمىن 212 مىڭعا جەتكىزگەندە ءبىر سۇيەنگەنىمىز مەكتەپ مۇعالىمدەرى ەدى. مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ مۇعالىمگە گازەتكە نە جۋرنالعا جازىلۋ جونىندە اڭگىمە ايتۋى دەموكراتيا تالاپتارىن اياققا تاپتاۋ, ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ قۇقىنا قول سۇعۋ سانالاتىنىن بىلگەنىمىزگە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى.
جارلىقتا جاڭا فورماتتاعى كىتاپحانالار قۇرۋعا تيىسىنشە كوڭىل بولىنگەن. ءداستۇرلى كىتاپحانالاردىڭ الەۋەتى دە بارىنشا پايدالانىلۋعا ءتيىس. ءوز تاراپىمىزدان بۇل يگى ىسكە حال-قادەرىمىزشە ارالاسىپ جۇرگەنىمىزدى ايتىپ كەتۋدى ارتىق كورمەيمىز. استاناداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ورتالىق قالالىق كىتاپحانادا وتكەن ءبىر جيىندا قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەسەت بايكەن ەلورداداعى قالامگەرلەردى كىتاپحانالاردى قامقورلىققا الۋعا, اقىل-كەڭەس بەرىپ, كومەكتەسىپ جۇرۋگە شاقىرعان ەدى. بىزگە سول كىتاپحاناعا قامقورشى بولۋ جونىندە ۇسىنىس جاسالدى. ۇسىنىستى قۋانا-قۋانا قۇپ الدىق. ءابىش كەكىلباەۆتىڭ مادەنيەتتانۋشىلىعى تۋرالى ءدارىس وقىپ تا ۇلگەردىك. جەكە كىتاپحانامىزدان كىتاپتار وتكىزدىك. وندا 120 مىڭ كىتاپ قورى بار. قازىرشە وقىرمان سانى – 7 مىڭ ادام. تاياۋ جىلداردا بۇل ساننىڭ دا وسە تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىز. كىتاپحانا ديرەكتورى گۇلايىم جۇماباەۆامەن بىرلەسىپ جاساعان جۇمىس جوسپارىمىزدا وقىرماندارمەن كەزدەسۋدى جيىلەتۋ, Instagram-داعى اككاۋنتتىڭ اۋقىمىن ارتتىرۋ, بەلسەندى وقىرماندار چاتىن اشۋ سياقتى بىرقاتار ويلارىمىز بار.
كىتاپ وقۋ جادىنى جاقسارتادى, مۇقياتتىلىقتى شيراتادى, ادامنىڭ سوزدىك قورىن بايىتادى دەگەننىڭ ءبارى اڭگىمەنىڭ بەرگى جاعى, بالاڭ جاعى. وندايدى جۇرت ەستي-ەستي جالىققان. پراگماتيزم زامانىندا كىتاپ وقۋ اناليتيكالىق ويلاۋ جۇيەسىن دامىتادى, پايىمداۋ قابىلەتىن كۇشەيتەدى, ءسويتىپ, ادامنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى دەگەنگە باسا نازار اۋدارۋ كەرەك.
باسەكەگە قابىلەتتى ادامدارى كوبەيگەن سايىن تۇتاستاي العاندا ۇلتتىڭ ءوزى دە باسەكەگە قابىلەتتى بولا تۇسەدى. ادامعا كەرەگى دە, قوعامعا كەرەگى دە ءدال وسى.
كەل, اعايىن, وقىلىق!
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
