ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىندە ءبىزدىڭ ۇلت تاريحىنىڭ جوسپارى تالقىلانىپ, ءبىر جازۋشى «كەنەسارى كوتەرىلىسىن تاريحقا قوسۋعا ءالى ەرتە, قويا تۇرايىق» دەپتى. سوندا ۇلى مۇحاڭ, مۇحتار اۋەزوۆ: «قازاقستان تاريحىنا كەنەسارى تاقىرىبى قوسىلماسا, ونداي تاريح كىمگە كەرەك؟» دەسە كەرەك. وسىدان كەيىن اۋەزوۆتى زاڭعار جازۋشى عانا ەمەس, زامانىنىڭ باتىرى, الاش ارىستارىنىڭ زاڭدى جالعاسى دەمەي كورىڭىز؟! سول كەنەسارى حاننىڭ الاش ازاتتىعى ءۇشىن ورىسپەن سوعىسىن نىسانباي جىراۋداي جىرلاعان اقىن جوق, قازاق ادەبيەتىندە ەسىمى اتالا بەرمەگەنىمەن. كەنەسارى, ناۋرىزباي زامانىنداعى قازاق پوەزياسىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە مىنا شۋماقتى كەلتىرسەك تە جەتىپ جاتىر:
«حالىق يەسى حانداردى
قالاي ايتسام ءمىن بار ما؟!
شەگىرتكەگە تالانعان
قىرعاۋىلدا ءجۇن بار ما؟!
جاپالاقتان سەسكەنگەن
جالعىز قازدا ءۇن بار ما؟!
حاندارىنان ايىرىلعان
يەسىز جۇرتتا سىن بار ما؟!
كەنەسارى, ناۋرىزباي
ءبىر كورىنەر كۇن بار ما؟!»
دەيدى نىسانباي جىراۋ جامانقۇل ۇلى. حانى كەتىپ, باسشىسىز قالعان ەلدىڭ ءمۇساپىر ءحالىن قالاي كوركەم سۋرەتتەگەن؟! بۇگىنگى مەن دەگەن اقىنداردىڭ اۋزىنا تۇسە بەرمەيتىن «شەگىرتكەگە تالانعان قىرعاۋىلدى» ەستىگەندە نەبىر عاجاپ سۋرەتتەر مەن سۇراقتار كوكەيگە كەلەدى.
قازاق دالاسىندا حاندىق بيلىك توقىراپ, ياعني ءبىزدىڭ ەلدىڭ دەربەستىگى قولدان كەتە باستاعان تۇسىندا تۋعان نىسانباي جىراۋ – كەنەسارى حان ورىسقا اشقان سوعىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن بىرەگەي تۇلعا. حاننىڭ جورىق جىراۋى, كوپ ىشىنەن قالاعان اقىنى ەسەبىندە. سوڭىندا قالعان مۇراسى «كەنەسارى-ناۋرىزباي» جىرىن تەبىرەنبەي وقۋ مۇمكىن ەمەس. قىرعىزدارمەن سوعىسىن قاپىسىز سۋرەتتەپ, شايقاستىڭ تابيعاتىن ءدال بەرەدى. وقيعانىڭ ورتاسىنان رەپورتاج ۇسىناتىن جىراۋلاردىڭ قاشانعى ادەتىن عانا كورمەيسىز, باعامداۋلار مەن بايىپتاۋلارى دا ءارتاراپتى ويلارعا جەتەلەيدى. وقيعانىڭ ورتاسىنان رەپورتاج ۇسىناتىن جىراۋلاردىڭ قاشانعى ادەتى دەگەنگە توسىرقايتىن تۇك تە جوق. بۇقار جىراۋ «قالدانمەنەن ۇرىسىپ, جەتى كۇندەي ءسۇرىسىپ» دەپ ءدال مايدان ورتاسىنان باستاماي ما اڭگىمەنى. نىسانباي جىراۋدا دا كەزدەسىپ باعادى ونداي تۇستار. ايقاستىڭ «اكەسىن كورىستىرىپ», جەكپە-جەكتىڭ «جانىن شىعارىپ» كورسەتەدى. قانشاما باتىردى تۇگەندەۋگە بولادى. ءبىر اتتەگەن-ايى, داستاننىڭ تولىق نۇسقاسى جەتپەگەن سىڭايلى.
مۇحتار اۋەزوۆ «حان كەنە» اتتى بەس پەردەلى تاريحي پەساسىنا نىسانباي جىراۋدى قوسىپ قانا قويماي, ودان بولەك, شىعارماشىلىعىنا ارنايى توقتالعان. «قايعىلى وقيعانىڭ قىزىعى مەن قايعىسىنىڭ ورتاسىندا بولعان اقىن داستاندى شىندىققا عانا قۇرىپ, كەستەلى تىلمەن سۋرەتتەي جازعان. «كەنەسارى-ناۋرىزباي» جورىعى تۋرالى كەيىنگى تالاي اقىن ءتۇرلى ولەڭ شىعارسا دا, ءدال نىسانباي جەتكەن ورىسكە جەتكەن ەمەس. نىسانباي جىرىندا وقۋشىنىڭ كوز الدىندا اعىپ وتىرعان قانداي قىزۋلى, جاندى شىندىق بار. بۇل ولەڭ اقىن قيالىنىڭ ەرىككەندەگى ەرمەگى ەمەس. بارلىق سوزىندە سول جورىقتىڭ قۋانىشى مەن قايعىسىن كەشە عانا كوز الدىنان وتكىزگەن, كوزى كورگەننىڭ جاڭالىعى بار. كوپ قولمەن بىرگە كەشەگى تارىققان قايعى, مۇڭ, ارمانى بار», – دەپ جازعان.
اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆ: «مۇحتار اۋەزوۆ وتە ءىرى تۇلعا جانە كورەگەن اقىن دەپ ساناعان نىسانباي – XIX عاسىردا ءومىر سۇرگەن كەنەسارى حاننىڭ ەڭ جاقىن دوستارىنىڭ ءبىرى, ونىڭ سۇيىكتى جىراۋى. نىسانباي جىرلاعان كەنە حان ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەگى ەڭ ءىرى تاريحي داستانداردىڭ ءبىرى جانە سوڭى دەۋگە بولادى. كەنە مەن ناۋرىزبايدىڭ نابىت بولعان كۇندەرىنە دەيىن بارلىق تراگەديالىق قايشىلىعىن تۇگەل جەتكىزە سۋرەتتەگەن قازاق ەلىنىڭ سۇيىكتى داستانى. بۇل داستان كەيىن كەنە حانمەن بىرگە جابىلدى, ونى اۋىزعا الۋ قىلمىس سانالدى. سول عاجايىپ داستاننىڭ بوسانار كۇنى بۇگىن تۋدى. جاڭا ۇرپاققا, تالانتتى وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنۋ كەرەك», دەگەن.
اۋەزوۆ باستاپ ارنايى توقتالعان نىسانباي جىراۋ شىعارماشىلىعىن ەسماعانبەت ىسمايىلوۆ تا زەرتتەگەن. ادەبيەتشى عالىم سوعىستان كەيىنگى رەپرەسسيادا تۇتقىندالىپ, تەرگەلگەندە سۇراقتاردىڭ كوبى وسى داستانعا قاتىستى وربىگەنىن اكادەميك مامبەت قويگەلدى جەرىنە جەتكىزىپ جازادى. اتالعان شىعارما 1875 جىلى س.ءجانتورين مەن ت.سەيداليننىڭ اۋدارۋىمەن «زاپيسكي ورەنبۋرگسكوگو وتدەلا يمپەراتورسكوگو رۋسسكوگو گەوگرافيچەسكوگو وبششەستۆا» جۋرنالىندا جاريالانىپتى. 1912 جىلى قازان قالاسىندا بەلگىلى ادەبيەت جيناۋشىسى, اقىن جۇسىپبەك شايحيسلام ۇلى جەكە كىتاپ ەتىپ باستىرعان. 1923 جىلى تاشكەنتتە ح.دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ قۇراستىرۋىمەن جارىق كورگەن. العىسوزىندە ح.دوسمۇحامەد ۇلى: «…نىسانباي اقىننىڭ «كەنەسارى-ناۋرىزباي» دەگەن ءسوزىن دۇرىستاپ, 1896 جىلى ءا.ديۆاەۆقا بەرگەن ج.باسىعارا ۇلى ەكەن. ءبىزدىڭ ەستۋىمىزشە, جۇسىپبەك سۋمۇرىن جاپپاس وراز دەگەن اقىنعا جازدىرىپ العان «كەنەسارى – ناۋرىزبايدى» باسپاعا بەرمەستەن بۇرىن بىرقاتار قىرعىز تۋعانىمىزدىڭ وقىعاندارىنا كورسەتىپ, ولاردىڭ سىنىنا سالدىق, ولار جاعىنان بوتەن ءسوز بولعان جوق», دەگەنىن ايتادى.
داستاندى ءبىز 1993 جىلى شىققان «حان كەنە» جيناعىنان وقىپ ماعمۇرلانعانبىز. ودان بەرىدە الاشتانۋشى عالىم مامبەت قويگەلدى ىزدەپ, ناسيحاتتاپ جۇرگەنىن بىلەمىز. قازاق ادەبيەتى مەن تاريحىنىڭ باعا جەتپەس دۇنيەسى ءالى دە بولسا زەرتتەپ, تالداۋدى قاجەت ەتەرىنە كۇمان كەلتىرمەيمىز.
