ادەبيەت • 12 قىركۇيەك، 2022

نىسانباي جىراۋدى نەگە ۇمىتتىق؟

2092 رەت كورسەتىلدى

اۋەلى تاريحتى ادەبيەتتەن وقىپ، كينودان توقىعان الدەقايدا سىڭىمدىرەك، كوكەيگە قونىمدىراق دەگەن ويدامىز. ويتكەنى جاسىنان قۇمارتقان وقۋشى بولماسا، تاريحي قۇجات پەن تاق-تۇق ەتكەن دەرەكتى ەكى جاستىڭ ءبىرى قابىلداي بەرمەيدى. ەسەيىپ تولىسقان سانا بولماسا. بۇل ورايدا ادەبيەتتىڭ ءجونى بولەك دەر ەدىك. راس، كينو – سول ادەبيەتتىڭ بالاسى، بەل بالاسى دا ەمەس، نەمەرە، شوبەرەسى. پوەزيا مەن پروزادان شىققان دراماتۋرگيا تەاتردان كەيىن كينوعا ويىسقانىن ەسكەرسەك، سولاي.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قازاقستان كوم­پار­تيا­سىنىڭ ورتالىق كوميتەتىندە ءبىزدىڭ ۇلت تاريحىنىڭ جوسپارى تالقىلانىپ، ءبىر جازۋشى «كەنەسارى كوتەرىلىسىن تاريحقا قوسۋعا ءالى ەرتە، قويا تۇرايىق» دەپتى. سوندا ۇلى مۇحاڭ، مۇح­تار اۋەزوۆ: «قازاقستان تاريحىنا كەنەسارى تاقىرىبى قو­سىلماسا، ونداي تاريح كىمگە كەرەك؟» دەسە كەرەك. وسىدان كەيىن اۋەزوۆتى زاڭعار جازۋشى عانا ەمەس، زامانىنىڭ باتىرى، الاش ارىستارىنىڭ زاڭدى جالعاسى دەمەي كورىڭىز؟! سول كەنەسارى حاننىڭ الاش ازاتتىعى ءۇشىن ورىسپەن سوعىسىن نىسانباي جىراۋداي جىرلاعان اقىن جوق، قازاق ادەبيەتىندە ەسىمى اتالا بەرمەگەنىمەن. كەنەسارى، ناۋرىزباي زامانىنداعى قازاق پوەزياسىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە مىنا شۋماقتى كەلتىرسەك تە جەتىپ جاتىر:

«حالىق يەسى حانداردى

قالاي ايتسام ءمىن بار ما؟!

شەگىرتكەگە تالانعان

قىرعاۋىلدا ءجۇن بار ما؟!

جاپالاقتان سەسكەنگەن

جالعىز قازدا ءۇن بار ما؟!

حاندارىنان ايىرىلعان

يەسىز جۇرتتا سىن بار ما؟!

كەنەسارى، ناۋرىزباي

ءبىر كورىنەر كۇن بار ما؟!»

دەيدى نىسانباي جىراۋ جامان­قۇل ۇلى. حانى كەتىپ، باسشى­سىز قالعان ەلدىڭ ءمۇساپىر ءحا­لىن قالاي كوركەم سۋرەتتەگەن؟! بۇگىنگى مەن دەگەن اقىندار­دىڭ اۋزىنا تۇسە بەرمەيتىن «شەگىرتكەگە تالانعان قىر­عاۋىلدى» ەستىگەندە نەبىر عا­جاپ سۋرەتتەر مەن سۇراقتار كو­كەيگە كەلەدى.

قازاق دالاسىندا حاندىق بيلىك توقىراپ، ياعني ءبىزدىڭ ەلدىڭ دەربەستىگى قولدان كەتە باستاعان تۇسىندا تۋعان نىسان­باي جىراۋ – كەنەسارى حان ورىسقا اشقان سوعىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن بىرەگەي تۇلعا. حاننىڭ جورىق جىراۋى، كوپ ىشىنەن قالاعان اقىنى ەسەبىن­دە. سوڭىندا قالعان مۇراسى «كەنەسارى-ناۋرىزباي» جىرىن تەبىرەنبەي وقۋ مۇمكىن ەمەس. قىرعىزدارمەن سوعىسىن قاپىسىز سۋرەتتەپ، شايقاستىڭ تابيعاتىن ءدال بەرەدى. وقيعانىڭ ورتاسىنان رەپورتاج ۇسىناتىن جىراۋلاردىڭ قاشانعى ادەتىن عانا كورمەيسىز، باعامداۋلار مەن بايىپتاۋلارى دا ءارتاراپتى ويلارعا جەتەلەيدى. وقيعانىڭ ورتاسىنان رەپورتاج ۇسىناتىن جىراۋلاردىڭ قاشانعى ادەتى دەگەنگە توسىرقايتىن تۇك تە جوق. بۇقار جىراۋ «قالدانمەنەن ۇرىسىپ، جەتى كۇندەي ءسۇرىسىپ» دەپ ءدال مايدان ورتاسىنان ­باس­­تاماي ما اڭگىمەنى. نىسان­باي جىراۋدا دا كەزدەسىپ باعا­­دى ونداي تۇستار. ايقاستىڭ «اكە­سىن كورىستىرىپ»، جەكپە-جەكتىڭ «جانىن شىعارىپ» كورسەتەدى. قانشاما باتىردى تۇگەندەۋگە بولادى. ءبىر اتتەگەن-ايى، داس­تاننىڭ تولىق نۇسقاسى جەت­پە­گەن سىڭايلى.

مۇحتار اۋەزوۆ «حان كەنە» اتتى بەس پەردەلى تاريحي پەساسىنا نىسانباي جىراۋدى قوسىپ قانا قويماي، ودان بولەك، شىعارماشىلىعىنا ارنايى توقتالعان. «قايعىلى وقيعانىڭ قىزىعى مەن قايعىسىنىڭ ورتاسىندا بولعان اقىن داستاندى شىندىققا عانا قۇرىپ، كەستەلى تىلمەن سۋرەتتەي جازعان. «كەنەسارى-ناۋرىزباي» جو­رىعى تۋرالى كەيىنگى تالاي اقىن ءتۇرلى ولەڭ شىعارسا دا، ءدال نىسانباي جەتكەن ورىسكە جەتكەن ەمەس. نىسانباي جىرىندا وقۋشىنىڭ كوز الدىندا اعىپ وتىرعان قانداي قىزۋلى، جاندى شىندىق بار. بۇل ولەڭ اقىن قيالىنىڭ ەرىككەندەگى ەرمەگى ەمەس. بارلىق سوزىندە سول جورىقتىڭ قۋانىشى مەن قايعىسىن كەشە عانا كوز الدىنان وتكىزگەن، كوزى كورگەننىڭ جاڭالىعى بار. كوپ قولمەن بىرگە كەشەگى تارىققان قايعى، مۇڭ، ارمانى بار»، – دەپ جازعان.

اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆ: «مۇحتار اۋەزوۆ وتە ءىرى تۇلعا جانە كورەگەن اقىن دەپ ساناعان نىسانباي – XIX عاسىردا ءومىر سۇرگەن كەنەسارى حاننىڭ ەڭ جاقىن دوستارىنىڭ ءبىرى، ونىڭ سۇيىكتى جىراۋى. نىسانباي جىرلاعان كەنە حان ءبىزدىڭ داۋى­رىمىزدەگى ەڭ ءىرى تاريحي داستان­داردىڭ ءبىرى جانە سوڭى دەۋگە بولادى. كەنە مەن ناۋرىزباي­دىڭ نابىت بولعان كۇندەرىنە دەيىن بارلىق تراگەديالىق قايشىلىعىن تۇگەل جەتكىزە سۋرەت­تەگەن قازاق ەلىنىڭ سۇيىكتى داستانى. بۇل داستان كەيىن كەنە حانمەن بىرگە جابىلدى، ونى اۋىزعا الۋ قىلمىس سانالدى. سول عاجايىپ داستاننىڭ بوسانار كۇنى بۇگىن تۋدى. جاڭا ۇرپاققا، تالانتتى وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنۋ كەرەك»، دەگەن.

اۋەزوۆ باستاپ ارنايى توق­­تالعان نىسانباي جىراۋ شى­عارماشىلىعىن ەسما­عان­بەت ىسمايىلوۆ تا زەرتتە­گەن. ادەبيەتشى عالىم سوعىس­تان كە­يىنگى رەپرەسسيادا تۇت­قىن­دالىپ، تەرگەلگەندە سۇراق­تاردىڭ كوبى وسى داس­تانعا قاتىستى وربىگەنىن اكا­دەميك مامبەت قويگەلدى جەرى­نە جەتكىزىپ جازادى. اتال­عان شىعارما 1875 جىلى س.ءجانتورين مەن ت.سەيدا­لين­نىڭ اۋدارۋىمەن «زاپيسكي ورەنبۋرگسكوگو وتدەلا يمپەراتورسكوگو رۋسسكوگو گەوگرافيچەسكوگو وبششەستۆا» جۋرنالىندا جاريالانىپتى. 1912 جىلى قازان قالاسىندا بەلگىلى ادەبيەت جيناۋشىسى، اقىن جۇسىپبەك شايحيسلام ۇلى جەكە كىتاپ ەتىپ باستىرعان. 1923 جىلى تاشكەنتتە ح.دوس­مۇحا­مەد ۇلىنىڭ قۇراستىرۋىمەن جارىق كورگەن. العىسوزىندە ح.دوسمۇحامەد ۇلى: «…نى­سان­باي اقىننىڭ «كەنە­سا­رى-ناۋرىزباي» دەگەن ءسو­زىن دۇ­رىستاپ، 1896 جىلى ءا.دي­ۆاەۆقا بەرگەن ج.باسىعارا­ ۇلى ەكەن. ءبىزدىڭ ەستۋىمىزشە، جۇ­سىپ­بەك سۋمۇرىن جاپپاس وراز دەگەن اقىنعا جازدى­رىپ العان «كەنەسارى – ناۋ­رىزبايدى» باسپاعا بەرمەس­تەن بۇرىن بىرقاتار قىر­عىز تۋعانىمىزدىڭ وقى­عان­دا­رى­نا كورسەتىپ، ولاردىڭ سىنىنا سالدىق، ولار جاعىنان بوتەن ءسوز بولعان جوق»، دەگەنىن ايتادى.

داستاندى ءبىز 1993 جىلى شىققان «حان كەنە» جيناعى­نان وقىپ ماعمۇرلانعان­بىز. ودان بەرىدە الاشتانۋشى عالىم مامبەت قويگەلدى ىزدەپ، ناسيحاتتاپ جۇرگەنىن بىلەمىز. قازاق ادەبيەتى مەن تاريحىنىڭ باعا جەتپەس دۇنيەسى ءالى دە بولسا زەرتتەپ، تالداۋدى قاجەت ەتەرىنە كۇمان كەلتىرمەيمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇز قۇرسانعان ەكىباستۇز

ايماقتار • بۇگىن، 21:12

ءۇمىت ساۋلەسى

ساياسات • بۇگىن، 21:11

ۇلت ساۋلىعى – ۇلى بايلىق

ساياسات • بۇگىن، 21:09

ءسابيدىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 21:02

تۇرلەنگەن تەمەكىنىڭ ءبارى زيان

مەديتسينا • بۇگىن، 20:58

ساڭلاقتىڭ سوڭعى سامعاۋى

قازاقستان • بۇگىن، 20:50

كىتاپ كوكجيەگى كەڭەيىپ كەلەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 20:41

«نەمىس ماشينەسى» جولدا قالدى

فۋتبول • بۇگىن، 20:36

ستۋدەنتتىك تەاتر فەستيۆالى

تەاتر • بۇگىن، 20:34

«كۇمبىرلە كۇيىم، ەلىمدە!»

ايماقتار • بۇگىن، 20:28

ۇقساس جاڭالىقتار