سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
ءبىز وسى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك تابيعي مونوپوليانى عانا ايتىپ كەلدىك. ال پرەزيدەنت بۇل جولى جەكە مونوپوليستەرگە نازار اۋداردى. جەكە مونوپوليا دەگەنىمىز نە؟ ەگەر ۇلكەن كومپانيالار ورتاق ماقسات ءۇشىن ءبىر-بىرىمەن بىرىكسە, جەكە مونوپوليا دەگەن سول بولماق. سوندىقتان ۇلكەن كومپانيالاردىڭ بىرىگۋىن مەملەكەت باقىلاۋدا ۇستاۋى كەرەك. قىسقاسى, جەكە مونوپوليانىڭ پايدا بولۋىنا جول بەرمەۋ ماڭىزدى.
ءبىز مەملەكەتتىك مونوپوليستەردىڭ عانا قۇزىرەتىن شەكتەۋمەن اينالىسىپ كەلەمىز. ال قازىر قوعامدا بوي كورسەتىپ جاتقان جەكە سەكتوردىڭ مونوپوليستەرىمەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەك؟ ولاردىڭ جۇمىسىن قالاي رەتتەۋ كەرەك؟ مۇنى ءتۇسىنىپ جاتقاندار شامالى. مىسالى, بىزدە مۇناي وندىرۋمەن جانە وڭدەۋمەن اينالىساتىن ۇلكەن كومپانيالار بار. مىنە, سولار ۇلكەن مونوپوليسكە اينالۋى ىقتيمال. ولار جەكە مونوپوليسكە اينالعاندا, مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسىنا ىقپال ەتە الاتىن بولادى نەمەسە مۇناي ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى قورىن ۇستاپ وتىرعان سوڭ, قولدان ۋاقىتشا تاپشىلىق جاساۋى دا ابدەن مۇمكىن. وسىنداي جاعدايعا ۇرىنباس ءۇشىن پرەزيدەنت ايتقان دۇنيەگە نازار اۋدارۋ كەرەك.
ءيا, ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىراز دۇنيەنى جەكە سەكتورعا بەردىك. ولاردىڭ اراسىندا ىقپالدى توپتار بار. كىشىگىرىم كومپانيالار ەرىكتى ءھام ەرىكسىز تۇردە اتالعان ىقپالدى توپتاردىڭ قاناتىنىڭ استىنا ءوتىپ جاتىر. مۇنىڭ ەكونوميكانىڭ كەيبىر سەكتورلارىنا تيگىزەر كەرى اسەرى كوپ. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان رەتتەۋدىڭ بولعانى دۇرىس.
پرەزيدەنت ايتقان دۇنيەنى رەتتەۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى – جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, جەكە مونوپولياعا مۇلدەم جول بەرمەۋ, ەكىنشىسى – جەكە مونوپوليا قۇرىلسا, ولاردى تابيعي مونوپوليستەردىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن زاڭعا باعىندىرۋ. وكىنىشكە قاراي, ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ولار بۇل زاڭعا باعىنىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى وتە ورىندى ماسەلە كوتەردى دەپ ەسەپتەيمىن جانە بۇل ماسەلەگە ۋاقتىلى نازار اۋدارىلىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ەكونوميكا تۇراقتى دامۋى ءۇشىن ينۆەستيتسيا كەرەك. الايدا قازىر قازاقستان ەكونوميكاسىنا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمى ازايۋ ۇستىندە. سەبەبى ءبىز ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن سالالارىندا باعانى شەكتەپ, بيزنەسمەندەردىڭ ناقتى تابىس تابۋىنا جول بەرمەي جاتىرمىز. مەملەكەت ەكونوميكانى رەتتەۋگە نەعۇرلىم كوپ ارالاسسا ياعني باعانى شەكتەسە, ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋى تومەندەيدى. سوندىقتان باعانى شەكتەۋ مەن رەتتەۋدى شاتاستىرماۋ كەرەك. بۇل ەكەۋى ەكى بولەك دۇنيە. كەيبىر شەنەۋنىكتەر باعانى رەتتەۋ دەگەندى تۋرا ماعىناسىندا شەكتەۋ دەپ تۇسىنەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ەكونوميكانىڭ, سونىڭ ىشىندە حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن سالالاردىڭ ءبىرازىندا توقىراۋ باستالىپ جاتىر. مىسالى, كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيالار ءتاريفتىڭ تومەندىگىنەن دامي الماي وتىر. پەتروپاۆلداعى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنىڭ ىستەن شىعۋى وسىنىڭ جارقىن مىسالى. سوندىقتان مەملەكەت وسى باعىتتا باتىل شەشىمدەر قابىلداۋى كەرەك.
پرەزيدەنت ەكونوميكانىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋىنە جول اشاتىن كلاسسيكالىق دۇنيەلەردى ايتتى. بىرىنشىدەن, مەملەكەتتە ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق بولۋى كەرەك ەكەنىن العا تارتتى. ەكىنشىدەن, ينۆەستورلار ەلگە كەلۋى ءۇشىن زاڭنىڭ ۇستەمدىگى قاتاڭ ساقتالۋى ءتيىس. شىن مانىندە, قۇقىقتىق مەملەكەتكە اينالىپ, كاسىپكەرلەردى جانە باسقالاردى ورىنسىز قۋدالاعاندى دوعارۋ كەرەك. مونوپوليستەردىڭ جۇمىسىن رەتتەپ, ادال باسەكەلەستىكتىڭ دامۋىنا جول اشۋ ماڭىزدى. سوندا عانا ەكونوميكا دۇرىس جۇمىس ىستەيدى.
جاسىراتىنى جوق, ءبىزدىڭ ەكونوميكادا ءالى دە بولسا رەتتەۋدى قاجەت ەتەتىن سالالار كوپ. مىسالى, بۇرىن «قازاقستان تەمىر جولى» جۇك تاسىمالداۋدان تۇسكەن قاراجاتتىڭ ءبىرازىن جولاۋشىلار تاسىمالىنا باعىتتادى. ويتكەنى, سوڭعىسى شىعىندى سالا بولىپ سانالادى. وسىنى تۇزەتۋ كەرەك. جۇك تاسىمالى سەكىلدى جولاۋشىلار تاسىمالى دا ەكونوميكا ءۇشىن ءتيىمدى بولۋى قاجەت. تاريفتەر مەن باعالاردى جاساندى تۇردە شەكتەۋدى دوعارۋ كەرەك.
سونداي-اق ءبىزدىڭ ەلدە قيت ەتسە ءبارىن تەكسەرگىسى كەلەتىن, قورقىتىپ العاندى جاقسى كورەتىن ادامدار كوپ. ارينە, بۇل دا اكىمشىلىك باسقارۋدىڭ ءبىر ەلەمەنتتەرى سانالادى. بۇلاردىڭ دا جۇمىسىن رەتتەۋ ماڭىزدى. پرەزيدەنتتىڭ وسىعان ەكپىن بەرگەنى قۋانتتى.
بيزنەستى قولداۋ دا – ماڭىزدى باعىت. وسى ورايدا باسەكەگە قابىلەتتى بيزنەس وكىلدەرىن قولداۋ قاجەت. السىزدەرىن ەمەس, مىقتىلارىن قورعاۋعا تىرىسۋ كەرەك. سوندا عانا ءبىزدىڭ ەلدە باسەكەگە قابىلەتتى بيزنەس پايدا بولادى.
مەملەكەت باسشىسى بيۋدجەت كودەكسىنە جانە سالىق كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىنىن ايتتى. بۇلاردىڭ ءبارى وتە ورىندى. جالپى, ءبىزدىڭ ەلدىڭ بيۋدجەت كودەكسى جامان ەمەس. بىراق ول دايىندالعان كەزدە ەكونوميكامىزدىڭ الەۋەتى قازىرگىدەي دەڭگەيدە بولعان جوق. كودەكس قاراجات تاپشى كەزەڭدە, ەلدىڭ الەۋەتى تومەن بولعان تۇستا قابىلداندى. وندا جەكە مينيسترلىكتەردىڭ قۇزىرەتى شەكتەلىپ, قۇجات ءار تيىندى ورتالىقتان قاداعالاپ وتىرۋعا باسىمدىق بەردى. ودان بەرى كوپ دۇنيە وزگەردى. ەندىگى جەردە ۇكىمەتتىڭ ىقپالىن شەكتەپ, جەكە مينيسترلىكتەردىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ ماڭىزدى. ول ءۇشىن بيۋدجەت كودەكسى جانە ونىمەن قاتار جۇمىس ىستەيتىن كوپتەگەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر وزگەرۋى كەرەك. سونىڭ ىشىندە «بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىنىڭ جىكتەۋىشتەرى», «بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ جىكتەۋىشتەرى» دەگەن بار. بۇل ەكەۋى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى. مىسالى, شارتتى تۇردە الساق, قازىرگى بيۋدجەت كودەكسىنە سايكەس, قالامعا بولىنگەن اقشانى قاعاز الۋعا جۇمساي المايسىز. قارجى وسىنىڭ بارىنە جەكە-جەكە قاراستىرىلعان. ەكەۋىن بىرىكتىرسەك, ياعني بيۋدجەتتىڭ جىكتەۋىشتەرىن كەڭەيتسەك, مينيسترلىككە ەركىندىك بەرىلەدى. مىسالى, قاعاز بەن قالام الۋعا بولىنگەن اقشانى بىرىكتىرسەك, ونىڭ قانشاسىنا قالام, قانشاسىنا قاعاز الۋ كەرەكتىگىن مينيسترلىك ءوزى شەشەتىن بولادى. ال قازىرگى جاعدايدا قالامنىڭ قارجىسىن قاعاز الۋعا سۇراۋ وتە ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلادى. ءبىز وسى تۇرعىدان ۇتىلىپ جاتىرمىز. سوندىقتان جەدەل قيمىلداۋعا, بيۋدجەتتىڭ قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا تۇساۋ بولىپ وتىرعان ماسەلەلەردى رەتتەۋ ماڭىزدى.
بيىلعى جولداۋدا تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلەگە نازار اۋدارىلدى. ول كۇردەلى قۇرىلىسقا سالىناتىن قاراجات تۋرالى. مىسالى, مەكتەپ, ەمحانا سەكىلدى قۇرىلىستار سالىنادى. وعان بولىنگەن قارجىنى يگەرۋ 1 قاڭتاردا باستالىپ, 31 جەلتوقساندا اياقتالۋى كەرەك. الايدا بۇل جەردە ومىرلىك فاكتورلار ەسكەرىلمەگەن. ءومىر بولعان سوڭ, قۇرىلىس كەشىگۋى مۇمكىن. ايتالىق, قاراجات ۋاقتىلى تۇسپەۋى ىقتيمال, لوگيستيكاعا قاتىستى ماسەلەلەر تۋىنداۋى مۇمكىن. سوندىقتان تۋرا 31 جەلتوقساندا بىتىرەتىن شارۋاسىن سول كۇنى اياقتاي الماي قالاتىن جاعدايلار بولادى. ول جۇمىس كەلەسى جىلدىڭ قاڭتار-اقپانىندا ءتامامدالۋى مۇمكىن. وكىنىشكە قاراي, وسى نورمانىڭ سالدارىنان ادامدار دا قىلمىسقا كوپتەپ تارتىلادى. ويتكەنى بيىلعا قاراستىرىلعان قارجىنى ەكىنشى جىلعا اۋىستىرۋعا بولمايدى. ءول-ءتىرىل, بيۋدجەتتى وسى جىلى يگەرۋ كەرەك. يگەرمەسە, قۇرىلىس بىتپەي قالادى. 95-99 پايىزعا ءتامامدالىپ تۇرعان جۇمىستى ءسال كەشىكتىرىپ اياقتايىن دەسە, بيۋدجەتتى جابۋ كەرەك. ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالعان تاراپتار ءوزارا كەلىسىپ, اكتكە قول قويادى. ءسويتىپ, قارجى اۋدارىلادى. وكىنىشتىسى, انتيكور وسى نورمانى العا سالىپ, 5 قاڭتار كۇنى-اق تەكسەرۋدى باستايدى. «اكت قابىلداندى, ال جۇمىس ءالى ءجۇرىپ جاتىر» دەپ تىزەگە سالادى. ءسويتىپ, بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىردى دەپ جاۋاپكەرشىلىككە تارتادى. شىن مانىندە, بۇل جەردە جۇمىس اياقتالسىن ءارى زاڭ دا بۇزىلماسىن دەپ وسىنداي ارەكەت جاسالعانى قاپەرگە الىنبايدى. ءدال وسىنداي جاعدايدا قانشاما ادام ءىستى بولدى. پرەزيدەنت وسىنداي دۇنيەلەرگە مۇمكىندىك بەرۋ جاعىن ۇسىنىپ وتىر. بۇل جەردە ناتيجەگە باعدارلانعان بيۋدجەتتەۋ ءتاسىلى ماڭىزدى. مۇنىڭ ءبارى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە جول اشادى.
تۇپتەپ كەلگەندە, پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋى وتە كۇردەلى تاقىرىپتاردى قامتىدى. وكىنىشتىسى, مۇنى كوپشىلىك تۇسىنە بەرمەۋى, تۇبىنە ۇڭىلمەۋى دە مۇمكىن. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ايتقان دۇنيەلەردى بارىنشا اشىپ ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدى.
جاقسىبەك قۇلەكەەۆ,
ەكونوميست
