كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
جاڭا كەزەڭنىڭ تالابى دا قازاقستان حالقى ءۇشىن قاجەتتى جالپى مەملەكەتتىك قۇندىلىقتاردى ساياسي پروتسەستىڭ تۇراقتىلىعى رەتىندە ايقىنداپ بەردى. تيىسىنشە, كونستيتۋتسياعا بەلگىلى ءبىر تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت بولدى. اتا زاڭ ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋى بارىسىندا وزگەرىستەرگە ۇشىراعانىمەن بۇل تۇزەتۋلەر ەۆوليۋتسيالىق سيپاتقا يە بولدى.
كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن كەزەكتى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار نەگىزگى زاڭنىڭ قازىرگى كۇردەلەنە تۇسكەن گەوساياسي جاعدايلار مەن سىن-قاتەرلەرگە بەيىمدىلىگىن, سونداي-اق جاڭعىرتۋ مەن پروگرەسسيۆتىلىككە قابىلەتتىلىگىن كورسەتەدى دەپ باتىل ايتۋعا بولادى. بۇل رەتتە كونستيتۋتسيالىق دامۋ بارىسىندا ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى وزگەرىسسىز كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار بولىپ قالا بەرەدى. ءدال وسى قۇندى ەرەجەلەر – قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ تىرەگى جانە قوزعاۋشى كۇشى. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى ماڭىزدى باعدارلامالىق جانە ستراتەگيالىق قۇجاتتاردىڭ قابىلدانۋىنا ىقپال ەتتى. بۇگىنگى تاڭدا بۇل تۇجىرىمداما كونستيتۋتسيادا كورىنىس تاپقان دەموكراتيالىق باستاۋلاردى, قاعيداتتار مەن تاسىلدەردى كونستيتۋتسيالاندىرۋعا باعىتتالعان جاڭا ماڭىزدى مىندەتتەر قويىپ وتىر.
كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ نەگىزگى قۇجاتى بولا وتىرىپ, مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى قاعيداتتارىن, قوعامدىق قاتىناستاردى دامىتۋدىڭ قۇندى باعدارلارىن, سونداي-اق مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ۇيلەسىمدى ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىگىن كورسەتتى. مۇنىڭ بارلىعى مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ بىرەگەي قاسيەتتەرىن ايشىقتاپ بەرەدى. سول ارقىلى ەلىمىز جاھاندىق باسەكەلەستىكتە ارتىقشىلىقتارعا يە بولۋعا مۇمكىندىك الادى. قازىردىڭ وزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ ناقتى ناتيجەلەرىن ايتۋعا بولادى. ويتكەنى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ – قازاقستان تاريحىنداعى جاڭا تاراۋ.
ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ سۋپەرپرەزيدەنتتىكتەن كۇشتى پارلامەنتى مەن ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەتى بار پرەزيدەنتتىك مودەلگە كوشۋ ارقىلى قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرا وتىرىپ, تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىنىڭ جاڭا مودەلىن جاريالادى. بۇل تۇجىرىمدامالىق وزگەرىستەر قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋمەن قاتار مەملەكەتتىك بيلىكتى ۇيىمداستىرۋ ارحيتەكتۋراسىنداعى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتتى. وسىلايشا 2022 جىلعى تۇزەتۋلەر اياسىندا كونستيتۋتسيانىڭ 33 بابىنا 56 تۇزەتۋ ەنگىزىلدى.
كونستيتۋتسياعا سايكەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ جازىلعان. سونداي-اق نەگىزگى زاڭ بويىنشا قازاقستان – پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت, ال حالىق – مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى بولىپ تابىلادى جانە ونى تىكەلەي رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم جانە ەركىن سايلاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى.
بيىل 5 ماۋسىمدا وتكەن رەفەرەندۋم كەزىندە كونستيتۋتسياعا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزىلۋ قاراستىرىلدى. ماسەلەن, پرەزيدەنت كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستارعا حالىققا تيەسىلى ەكەندىگىن ەنگىزۋدى ۇسىندى. ارينە, مۇنداي ماسەلە جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قارالۋى كەرەك. سەبەبى رەفەرەندۋم – تىكەلەي دەموكراتيانىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى. ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا ازاماتتاردىڭ ەركىن ءبىلدىرۋ نىسانى رەتىندە وسى ساياسي باعىتتى تاڭداۋ حالىقتىڭ تىكەلەي قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
الەمنىڭ كەز كەلگەن دەموكراتيالىق ەلىندە رەفەرەندۋم ارقاشان قۇپتالادى جانە جۇرگىزىلىپ جاتقان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ دەموكراتيالىق سيپاتىن تاعى ءبىر مارتە ايقىن كورسەتەدى. سەبەبى رەفورما كەزىندە مەملەكەتتىك, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەلەردى قابىلداۋعا قاتىسۋ قۇقىعى تەك حالىققا بەرىلەدى.
كونستيتۋتسياعا ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەردى شارتتى تۇردە ءۇش توپقا بولۋگە بولادى. تۇزەتۋلەردىڭ ءبىرىنشىسى – پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىكتەرىن شەكتەۋگە, ەكىنشىسى –پارلامەنتتىڭ كۇشەيۋى, پارلامەنتتىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتارتىبىنىڭ وزگەرۋى, زاڭداردى قابىلداۋ ءتارتىبىنىڭ جانە ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەتتىڭ وزگەرۋىمەن, ال ءۇشىنشى توپ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى ەنگىزۋ, قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ جانە ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن قورعاۋمەن بايلانىستى.
تۇتاستاي العاندا, بۇل ساياسي وزگەرىستەر مەن رەفورمالار مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋعا باعىتتالعان. تۇزەتۋلەردىڭ ءبىرىنشى توبىنا كەلەتىن بولساق, پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, پارتيالىق قۇرىلىمداردى مەملەكەتتىك اپپاراتپەن بىرىكتىرۋ قاجەت ەمەس. ساياساتتاعى مونوپوليا ءسوزسىز ءارتۇرلى الەۋمەتتىك اۋرۋلار مەن مەملەكەتتىڭ دەگراداتسياسىنا الىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى بيلىك تارماقتارىن قايتا فورماتتاۋ جانە زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۇسىنىلا-
دى.
اتاپ ايتقاندا, پرەزيدەنتتىڭ ءوز وكىلەتتىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭىندە ساياسي پارتيالار مۇشەلىگىنە زاڭنامالىق تىيىم سالۋ بەلگىلەنىپ, پرەزيدەنتتىڭ وبلىستار, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار جانە استانا اكىمدەرى اكتىلەرىنىڭ كۇشىن جويۋ نەمەسە توقتاتا تۇرۋ جونىندەگى قۇقىعىن كوزدەيتىن ەرەجەلەر الىنىپ تاستالدى. سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, قالاداعى اۋدان, اۋداندىق ماڭىزى بار قالا, اۋىل, كەنت, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىن قىزمەتىنەن بوساتۋ قۇقىعىن كوزدەيتىن نورمالار دا قىسقارتىلدى. پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردا جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىندە باسشى لاۋازىمداردى اتقارۋعا زاڭنامالىق تىيىم سالۋ بەلگىلەندى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعالارى مەن مۇشەلەرىنىڭ پارتيادان مىندەتتى تۇردە شىعۋى تۋرالى نورمالار كوزدەلدى.
تۇجىرىمدامالىق وزگەرىستەردىڭ تاعى ءبىر كوزدەگەنى – پارلامەنتتىڭ كۇشەيۋى جانە ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت قۇرۋ. جالپى, ەلىمىزدىڭ تەرريتوريالىق-اۋماقتىق ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز ءۇشىن قوس پالاتالى پارلامەنت قاعيداتىن ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى. بۇل تۇستا وبلىس ورتالىقتارىنىڭ ەلدى مەكەندەردەن, ءتىپتى ءبىر-بىرىنەن تىم قاشىقتا ورنالاسقانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. سوندىقتان مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءار ءوڭىردىڭ مۇددەسىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. پارلامەنتتى كۇشەيتۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ جوعارى وكىلدى جانە زاڭ شىعارۋشى ورگانىن ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ جانە ءماجىلىستىڭ وكىلەتتىگىن كۇشەيتۋ, دەپۋتاتتاردىڭ پرەزيدەنتتىك كۆوتاسىن قىسقارتۋ جانە سەناتتىڭ زاڭ قابىلداۋ جونىندەگى وكىلەتتىگىن قايتا قاراۋ ارقىلى جەتىلدىرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. جۇمىس توبى شەڭبەرىندە كونستيتۋتسياعا ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن كوزدەيتىن تۇزەتۋلەر ۇسىنىلدى.
كەز كەلگەن دەموكراتيالىق ەلدە حالىقتىڭ ساياسي بيلىك وكىلدەرىنە دەگەن سەنىمى ساياسي رەفورمالاردىڭ كەپىلى بولىپ سانالادى. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ارالاس مودەلىن ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ۇسىنىسى ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان شەشىم. بۇل جونىندە پرەزيدەنت حالىققا جولداۋىندا: «وسىنداي جاعىمسىز جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, مەن ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋدى ۇسىنامىن. سول كەزدە بارلىق ازاماتتاردىڭ قۇقىعى تولىق ەسكەرىلەدى. ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدى, 30 پايىزى ماجوريتارلىق تاسىلمەن جاساقتالاتىن بولادى. بۇدان بىلاي ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا ءاربىر ايماق پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىنا ءوزىنىڭ كەمىندە ءبىر دەپۋتاتىن سايلاي الادى. جاڭا ۇلگى كوزقاراسى ءارتۇرلى ازاماتتاردىڭ ماجىلىسكە كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى.
ءماجىلىس كونستيتۋتسيالىق زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن ارالاس سايلاۋ جۇيەسى, ءبىرتۇتاس جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگىنىڭ اۋماعى بويىنشا پروپورتسيونالدى وكىلدىك ەتۋ جۇيەسى, سونداي-اق ءبىر مانداتتى اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا سايلاناتىن توقسان سەگىز دەپۋتاتتان تۇرادى. جاڭا ارالاس سايلاۋ مودەلى «ەشكىمگە جاساندى ارتىقشىلىقتار بەرمەي» ساياسي سانالۋاندىقتىڭ كەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ارينە, جولداۋدا كورسەتىلگەن كوپتەگەن رەفورمالاۋ تەتىكتەرى كونستيتۋتسيالىق زاڭداردى سايكەس كەلتىرىپ, قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى. ماسەلەن, 70% پروپورتسيونالدى جۇيە ءارتۇرلى باعىتتاعى ساياسي پارتيالاردى كەڭەيتۋ مۇمكىندىگىن جانە ولاردىڭ وكىلدىگىن ارتتىرادى, ياعني, پارلامەنتتە ساياسي پارتيالاردىڭ سانى ارتۋى مۇمكىن. پروپورتسيونالدى جۇيە ساياسي سانالۋاندىقتىڭ كەڭ ەسەپكە الىنۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ول ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا ىقپال ەتەدى. سەبەبى پارتيالىق تىزىمدەرگە ەتنوستىق ازشىلىقتاردىڭ وكىلدەرى دە قوسىلادى.
پروپورتسيونالدى جۇيە پارلامەنتتە بارلىق: ۇلكەن دە, شاعىن دا ساياسي پارتيالاردىڭ پروپورتسيونالدى وكىلدىگىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرە وتىرىپ, سول ارقىلى كوپپارتيالىقتىڭ قالىپتاسۋىنا جانە ءپليۋراليزمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. جاڭا جۇيە تالابىنا سايكەس, ەگەر ايەلدەر مەن ازشىلىقتاردىڭ كانديداتتارى پارتيالىق تىزىمگە قوسىلاتىن بولسا, ولاردىڭ سايلانۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى. ويتكەنى مۇنداي ادامدارعا وكرۋگ بويىنشا ءوتۋ قيىنىراق. سونىمەن قاتار پروپورتسيونالدى جۇيە كەزىندە سايلاۋشىلار وكرۋگتەر بويىنشا بولىنبەيدى.
ال 30 پايىز ماجوريتارلىق جۇيە ءاربىر سايلاۋ وكرۋگىنەن كانديداتتى تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ويتكەنى, ەلىمىز ارقايسىسىنان كانديداتتار ۇسىنىلاتىن, حالقىنىڭ سانى بويىنشا شامامەن تەڭ وكرۋگتەرگە بولىنەدى. بۇل حالىقتىڭ وكىلدىگىن ارتتىرادى. قاراپايىمدىلىق, سايلاۋشىلاردىڭ كانديداتۋرالاردى ۇسىنۋعا قاتىسۋ مۇمكىندىگى, بارلىق ۇمىتكەرلەردى اتى-ءجونى بويىنشا سانامالاۋ – مۇنىڭ بارلىعى ءسوزسىز ماجوريتارلىق سايلاۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى. ويتكەنى, بۇل سايلاۋ جۇيەسىندە ەڭ كوپ داۋىس جيناي العان كانديدات عانا جەڭىسكە جەتەدى.
مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسى كانديداتتىڭ ءوز سايلاۋشىلارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال قازىرگى تاڭدا ەلەكتوراتپەن ديالوگ ورناتۋ – جاڭا قازاقستان ءۇشىن وتە ۋاقتىلى ءارى وزەكتى ماسەلە. سونداي-اق ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسى ءارتۇرلى ساياسي پارتيالارعا ءتيىمدى جۇمىس ىستەي الاتىن ورنىقتى بيلىك ورگاندارىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي تاجىريبە اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, اۋستراليا ەلدەرىندە جاقسى دامىعان. بۇل – حالىق قالاۋلىلارىنا ىقپال ەتۋدىڭ قوسىمشا تەتىگى. سەبەبى سايلاۋالدى ۋادەلەرىن تيىسىنشە ورىنداماعان جاعدايدا ولاردى كەرى قايتارىپ الۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى.
دەپۋتاتتاردى كەرى قايتارىپ الۋ راسىمىنە تولىعىراق توقتالار بولساق, زاڭدا بەلگىلەنگەن ءراسىمدى قولدانۋ ناتيجەسىندە سايلاۋ مانداتىن العان ادام ودان ايىرىلادى. كەرى قايتارىپ الىنعان دەپۋتاتتى اۋىستىرۋ ماقساتىندا اتالعان سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا جاڭا سايلاۋ وتكىزىلەدى. كەرى قايتارىپ الۋ – دەپۋتاتتىڭ ءوز وكرۋگىمەن تىعىز بايلانىسىنىڭ كورىنىسى. كەرى قايتارىپ الۋ باستاماشىلارى, كوبىنەسە, سانى زاڭدا بەلگىلەنگەن سايلاۋشىلار توپتارى بولادى.
مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان ارالاس مودەل امبەباپ ءارى ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەنى بىرىكتىرەتىن مودەل. بۇل مودەل سايلاۋشىلاردىڭ دا, پارتيالاردىڭ دا مۇددەلەرىن ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە جەڭگەن كانديداتتىڭ سايلاۋشىلار الدىنداعى تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىگىن قالىپتاستىرادى ءارى ءماجىلىس ءرولىنىڭ كۇشەيگەنىن كۋالاندىرادى.
كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعانىن دا اتاپ وتكەن ءجون. وسىعان وراي كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلعانىنا ەرەكشە توقتالۋعا بولادى. بۇگىنگى تاڭدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس زاڭداردىڭ كونستيتۋتسيالىعىن قارايدى. ياعني, كۇشىنە ەنگەن زاڭدار مەن نورماتيۆتىك اكتىلەردى سوتتاردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا تەكسەرەدى. الايدا, قولدانىستاعى مودەلدە بارلىق راسىمدەردى قولدانا وتىرىپ, جەكە شاعىمداردى قاراۋ قاراستىرىلماعان. اتاپ ايتقاندا, بۇل كونستيتۋتسيالىق سوتقا ءتان. بۇل تۇرعىدا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل مەن پروكۋراتۋرانىڭ كۇشەيۋىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىن بەكىتۋ – ەلەۋلى دەموكراتيالىق قادام. وسىلايشا كونستيتۋتسيالىق سوت ينستيتۋتىن قايتا جاڭعىرتۋ, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل مەن پروكۋراتۋرانى كۇشەيتۋ, قازاقستاندى ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بولىپ تابىلاتىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرۋدا وڭ ءرول اتقارادى. ال كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار حالىق يگىلىگىنە باعىتتالعان مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە جاڭا, ەل تاريحىندا ەلەۋلى قادام جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەرى ءسوزسىز.
بالايم كەسەباەۆا,
ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى
