دەگەنمەن قۇرمانعازى تۋرالى دەرەكتەر, كۇيشىنىڭ شىعارماشىلىعى احمەت جۇبانوۆقا دەيىن دە, ودان كەيىن دە باسپا بەتىندە شىقتى. ماسەلەن, 1868 جىلى «ۋرالسكيە ۆويسكوۆىە ۆەدوموستي» گازەتىندە ن.ف.ساۆيچەۆ قۇرمانعازىنىڭ كۇيشىلىگىنە تامسانىپ, مۋزىكالىق قابىلەتى سيرەك ۇشىراساتىن جان ەكەنىن ايتىپ, ەگەر دە ونىڭ ەۋروپالىق ءبىلىمى بولعان جاعدايدا, مۋزىكالىق الەمدە الىپ جۇلدىز بولاتىندىعى تۋرالى پىكىر بىلدىرگەن.
قۇرمانعازىنىڭ مۇراعاتتا ساقتالعان ماتەريالدارىنا نازار اۋدارعانىمىزدا دا جاڭا دەرەكتەردىڭ شىعا بەرەتىندىگىنە كوز جەتكىزدىك. ماسەلەن, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ مۇراعاتىندا قۇرمانعازىنىڭ شىعارماشىلىعىنا قاتىستى قولجازبالار مەن اۋديوجازبالار تابىلدى. اتاپ ايتساق, گۋرەۆ وبلىسى شەۆچەنكو اۋدانىنا ەكسپەديتسيادان اكەلىنگەن ءابىش بايبوسىنوۆتىڭ قولجازباسى (1957); توقىش قيلانبەكوۆ دەگەن كىسىنىڭ قولجازباسى (1988); فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى م.تىلەۋجانوۆ 1954–1984 جىلدار ارالىعىندا جازعان قولجازباسى (1988); توتە جازۋدا ساقتالعان ولەڭدەر «قۇرمانعازىنىڭ تۇرمەدە ايتقانى», «قۇرمانعازىنىڭ ماقاشتىڭ الدىندا ايتقان ولەڭى» (1952); كيريلل جازۋىندا ساقتالعان ولەڭدەر «قۇرمانعازىنىڭ ءبىر تولعامى» (جىلى كورسەتىلمەگەن); ت.بەكحوجينانىڭ 1965 جىلى قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا بارعان استراحان جانە ورىنبور ماتەريالدارى (1965) قىزىعۋشىلىقتى تانىتادى. بۇل ماتەريالدار كەلەشەكتە ارنايى تاريحي-تەوريالىق تۇرعىدان زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى. اسىرەسە تەكستولوگيالىق جانە اكسيولوگيالىق تاراپتاردان ناقتىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ وزەكتىلىگىن ارتتىرىپ وتىر.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ مۇراعاتتىق كورىندا قۇرمانعازى تۋرالى اۋىزشا جازىلعان ءۇنتاسپالار دا جەتەرلىك. بۇل اۋديو جازبالار 2012–2014 جىلدارى «شەتەل قازاقتارىنىڭ ادەبيەتى, فولكلورى جانە ونەرى» اتتى جوبا اياسىندا اتقارىلعان ءىسساپار كەزىندە استراحان, سامارا, ساراتوۆ جەرلەرىن مەكەندەگەن قازاق دياسپوراسىنان جازىلىپ الىنعان ماتەريالداردان ىرىكتەلدى. وسى ءىسساپاردا ينستيتۋت عالىمدارى قۇرمانعازى تۋرالى اڭگىمەلەردى جازىپ العان.
ينستيتۋت مۇراعاتىندا ساقتالعان سيرەك ءۇنتاسپالاردى زەرتتەۋ بارىسىندا قازاق كۇي ونەرىنىڭ كلاسسيگى قۇرمانعازىنىڭ بۇرىن-سوڭدى جاريالانباعان كۇيلەرى مەن ولاردىڭ وزگەشە نۇسقالارى انىقتالدى. بۇل جازبالار حح عاسىردىڭ ورتاسىندا جۇرگىزىلگەن عىلىمي ەكسپەديتسيالار ناتيجەسىندە تاسپاعا تۇسىرىلگەن.
مۇراعات قورىندا ساقتالعان جازبالار اراسىندا كۇيشى عافۋر قۇسايىنوۆ ورىنداعان «كىشكەنتاي» كۇيىنىڭ ەكىنشى نۇسقاسى مەن «جاس ناۋايى» كۇيى كەزدەسەدى. ال ساپار ورازوۆتىڭ ورىنداۋىندا جازىلىپ الىنعان «سىرىم سازى», «قىز نازىم», «كوركەم حانىم», «سارىارقا» سياقتى كۇيلەر ونىڭ قۇرمانعازى مۇراسىن وزىندىك مانەردە جەتكىزگەنىن كورسەتەدى. سونداي-اق ساپارعالي جۇماعاليەۆتەن جازىلعان «قوس القا» كۇيىنىڭ العاشقى نۇسقاسى, نۇرباي قىدىرعاليەۆ ورىنداعان «ەسكى بۇلبۇل», مۇقاس قۇسايىنوۆ جەتكىزگەن «اقساق قۇلان» سياقتى تۋىندىلار كۇي مۇراسىنىڭ تارالۋ اياسىن كەڭەيتە تۇسەدى.
2020 جىلى ىسكە اسىرىلعان « ۇلى دالانىڭ كونە سارىندارى» انتولوگياسىنىڭ 2-تومىنا قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى شىعارماشىلىعى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە, تاڭداۋلى كۇيلەرىنىڭ نوتالىق جازباسى اۋديوۆەرسياسىمەن سايكەستىكتە تۇڭعىش رەت ايماقتىق جۇيە اياسىندا كۇيشىلىك ءداستۇردىڭ ماڭىزدى بولىگىن قۇرايتىن رۋحاني قۇندىلىق تۇرعىسىنان ۇسىنىلدى. جاڭا باسىلىم زياتكەرلىك ءونىم رەتىندە « ۇلى دالانىڭ كونە سارىندارى» انتولوگياسى تەك قازاق جەرىندە عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ قاي تۇكپىرىنەن بولسىن قولدانۋعا قولايلى جاساقتالدى. كىتاپ ءونىمى رەتىندە دايىندالعان انتولوگيانىڭ ەكى تومى QR-كودپەن تسيفرلىق فورماتتا, سD ۇنتاسپاسىمەن جارىققا شىعارىلدى. ازىرلەنگەن audiobook پەن ebook باسىلىمدارى ارنايى جاساقتالعان ونلاين پلاتفورماعا جۇكتەلدى. زاماناۋي تسيفرلىق فورماتتاعى باسىلىمدى تومنىڭ مۇقاباسىندا كورسەتىلگەن QR كود ارقىلى اشىپ, تانىسۋعا بولادى. سونداي-اق 10 000 دانا بولىپ جارىق كورگەن انتولوگيانىڭ ەكەۋى دە ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنداعى وقۋ ورىندارى مەن كىتاپحانالارىنا, جوباعا قاتىسقان ورىنداۋشىلارعا تەگىن تاراتىلدى.
قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە اكادەميك احمەت جۇبانوۆ باستاپ كىرىسكەننەن كەيىن ايتىلاتىن دا, جازىلاتىن دا دۇنيە قالماعان سياقتى كورىنەدى. دەگەنمەن مۇراعاتتاعى مۇرالار قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىن جاڭا تالاپتارعا سايكەس زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى. ونىڭ ىشىندە تۋعان جانە قايتىس بولعان جىلىنا بايلانىستى مۋزىكالىق قوعامنىڭ, ياعني جۇرتشىلىقتىڭ ءبىر مامىلەگە كەلە الماي جاتقان ماسەلەسى, تاريحي تۇرعىدان ايتىلماعان جانە اشىلماعان قىرلارىنىڭ دالەلدەنۋى, قولجازبالار ءماتىنتانۋ تاراپىنان سالىستىرىلىپ سارالانۋى, شەدەۆر كۇيلەرىنىڭ كاسىبي شەبەرلىكپەن ناسيحاتتالۋى – الەمدىك ورەدەگى الىپ كۇيشىنىڭ تۇلعاسىنا لايىقتى دەڭگەيدە اتقارىلۋعا ءتيىس.
سول سەكىلدى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ زەرتتەلۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, بۇل باعىتتاعى ەڭبەكتەردىڭ مولدىعىنا قاراماستان, كومپوزيتور مۇراسىنىڭ تولىق ءارى جان-جاقتى عىلىمي جۇيەلەنۋى ءالى دە وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر. ارينە, جارىق كورگەن ەڭبەكتەرگە, قورعالعان ديسسەرتاتسيالارعا, تۇسىرىلگەن بەينەباياندار مەن دەرەكتى فيلمدەرگە, ولاردىڭ اۆتورلارىنا قاراپ, نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ قىر-سىرلارى تولىق اشىلعانداي اسەر قالدىرادى. سەبەبى بارلىعىنىڭ كوز الدىندا نۇرعيسانىڭ سوڭعى جىلدارىنداعى باقىتتى بەينەسى قالعان. وسىعان قاراپ, بۇل باقىتقا ول ەش قيىندىقسىز جەتكەن سياقتى كورىنەدى. دەگەنمەن 1930–1940 جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىن زامانىندا ونىڭ ءومىرى قالاي وتكەنى, سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا مايدانعا اتتانعان كەزى مەن اۋىر جاراقاتتانىپ, ءولىم اۋزىنان قالاي امان قالعانى, سونداي-اق سوعىستان كەيىنگى رەپرەسسيانىڭ ەكىنشى تولقىنى تۇسىنداعى كەزەڭى تولىق زەرتتەلىپ, عىلىمي تۇرعىدان ساراپتالعان دەۋگە كەلمەيدى. وسى تۇرعىدان العاندا, نۇرعيسا تىلەنديەۆ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ تەك مۋزىكالىق مۇراسىن تالداۋمەن شەكتەلمەي, ونىڭ ءومىر جولىن تاريحي-الەۋمەتتىك كونتەكستە قاراستىرۋدى, ارحيۆتىك دەرەكتەردى جۇيەلى تۇردە اينالىمعا ەنگىزۋدى, تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن فاكتورلاردى كەشەندى تۇردە زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى.
اكادەميك س.قيراباەۆ «ۇلت رۋحىن كوتەرگەن ۇلى سازگەر» اتتى ماقالاسىندا: «نۇرعيسانى ايتۋ, شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋ, زەرتتەۋ كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىندە. ول كەيىنگى ۇرپاقتىڭ مۋزىكالىق شىعارماشىلىعىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتۋى كەرەك. قازىرگى ءبىزدىڭ جاس وركەندەرىمىزدىڭ ولەڭدەرىنىڭ ءسوزى قازاقشا بولعانىمەنەن, ۇيقاسى, ىرعاعى, سارىنىندا قازاقىلىق جەتپەيدى عوي. بۇلارعا نۇرعيسا ۇلكەن مەكتەپ بولادى دەپ ويلايمىن. نۇرعيسا ەشقاشان ولمەيدى, ونى زەرتتەۋ, باعالاۋ – ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان مىندەت», دەپ نۇرعيسانىڭ اندەرى تۋرالى جازىپ, قازاقي بولمىستى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا بۇگىنگى ەسترادا انشىلەرىنە جول كورسەتەر باعىت رەتىندە نۇرعيسانىڭ اندەرىنە سۇيەنۋ كەرەكتىگىن جازعان. وسى جولداردان قازاق ونەرىنىڭ دامۋ, ناسيحاتتالۋ, باعالانۋ تۇرعىسىنان ن.تىلەنديەۆتىڭ ۇلەسىن زەرتتەۋدىڭ وزەكتىلىگى تەرەڭدەي تۇسەدى.
اينۇر قازتۋعانوۆا,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ مۋزىكاتانۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
