قۇلاننان تارقاتىلعان ءتۇپ شەجىرە

ونى ايعاقتايتىن مادەني ەسكەرت­كىش­تەردى قازاقستاننىڭ بار­لىق ايماعىنان ارحەولوگتار اشىپ جاتىر. ولار ۇلى جىبەك جولىنىڭ سولتۇستىك تارماعىنىڭ بويىنان عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ باس­قا دا ايماقتارىنان تابىلدى. ويتكەنى ۇلى جىبەك جولىنىڭ سولتۇستىك تارماعى قازاقستان قالا­لارىنىڭ ۇستىمەن وتكەن.

وسىنداي ورتاعاسىرلىق بەلگىلى قالا­لاردىڭ ءبىرى – قۇلان. ول بىزگە جەردىڭ قويناۋىنا تۇگەلىمەن ەنگەن ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش تۇرىندە جەتكەن. بۇل قالانىڭ ورنى جامبىل وبلىسىنىڭ ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى لۋگوۆوە (قازىرگى قۇلان) اۋىلى, باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا اۆتوجولى بويىندا جاتىر. قالانى ارحەولوگيالىق تۇر­عىدان زەرتتەۋ XIX عاسىردىڭ سوڭىندا ۆ.ۆ.بارتولدتان باستالادى. ۆ.ۆ.بارتولد ەكسپەديتسياسىنا قاتىسقان سۋرەتشى دۋدين تارتى (لۋگوۆوە) ارقىلى ءوتىپ بارا جاتىپ بىلاي دەپ جازعان: «...جولدى بىرنەشە قيعاش كەسىپ ءوتىپ, ەكى قاباتتى ۇلكەن توبەگە تىرەلەتىن ونشا بيىك ەمەس ۇزىن ءۇيىندى جالدى بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. توبە ەليپس تۇرپاتتى جانە ونشا تەرەڭ ەمەس ورمەن قورشالعان». ەلدى مە­كەننەن جانە ءۇيىندى جالدان شى­عىسقا قاراي شاقىرىم جەردە ءبىر-بىرىنە پاراللەلدى سوزىلعان ەكىنشى ءۇيىندى جالدىڭ ىزدەرى كەز­دەسەدى. ول سونىمەن قاتار كونە قۇرى­لىستاردىڭ قالدىعى – توبەشىكتەر تۋرالى دا جازىپ كەتكەن. قالا تەرريتورياسىنا جاسالعان ال­عاشقى ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىس­تارىن 1936 جىلى كسرو عا-نىڭ قازاق بولىمشەسى مەن ممتي-ءدىڭ جەتىسۋ ارحەولوگيا­لىق ەكس­پەديتسياسى جۇرگىزدى (ا.ن.بەرنشتام). قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتي­جە­سىندە العاش­قى وتىرىقشى قو­نىس­تارىنىڭ لۋگوۆوە توڭىرەگىندە ب.ز.ب. I عاسىرلاردا پايدا بول­عانى انىق­تالدى. 1963-65 جىلدارى جە­تىسۋ ارحەولوگيالىق ەكسپە­دي­تسياسىنىڭ لۋگوۆوە وتريادى قا­لانىڭ اينالاسىنداعى جەكە تۇر­عان توبەشىككە قازبا جۇمىس­تارىن جۇرگىزسە, 1987 جىلى قازاق كسر عا تاەي-نىڭ تاريحي جانە مادەني ەس­كەرتكىشتەر جي­ناعى ارحەولوگيالىق ەكسپە­دي­تسياسى لۋگوۆوە «A» قامالىنا قاز­با جۇ­مىستارىن جالعاستىرىپ, لۋگوۆوە «B», «گ» قامال­دارىنا قازبا جۇرگىزدى. قازاق­ستان تاريحي مادەني مۇرا جاعىنان الەم­دە الدىڭعى ورىنداردى يەلەنسە, وبلىس كو­لە­مىندە 1 100-دەن استام تاريحي ەس­كەرت­كىش تىر­كەلگەن, سونىڭ ىشىندە نەگىزگى ايماق­تاردىڭ ءبىرى قۇلان ءوڭىرى ەكەنى داۋسىز.

العاش رەت قۇلان قالاسى جاز­با دەرەكتەردە VIII عاسىردان بەلگىلى. قىتايلىق تاقۋا سيۋان ءتسزياننىڭ جولجازباسىندا جانە تان ديناستياسىنىڭ شەجىرەسىن­دە قۇلان «تسزيۋيلان» دەگەن اتپەن اتالدى. وندا ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى قالالاردىڭ گەو­گرافيالىق ورنى جانە سيپاتتاماسى جازىلعان. يبن حوردادبەح پەن كۋداما قۇلان قالاشىعى تارازدان ون ءتورت فارساح جەردە ورنالاسقان دەيدى. سوندا كۋداما بىلاي دەگەن ەكەن: «...تاراز بەن قۇلاننىڭ اراسى سولتۇستىك جاقتان ون ءتورت فارساح. ودان ءارى شولەيت. قۇم مەن قيىرشىق تاس. ونىڭ ءىشى تولعان ەحيندا (ەحيندا دەنەسى تىكەنەك ينەلىكتەرمەن قاپتالعان شاعىن جانۋار. ءتيىپ كەتسەڭ ينەسى قادالىپ, ۋداي اشىتادى) ءورىپ ءجۇر. وسى تابيعات قيماقتاردىڭ جەرىنە دەيىن كەتە بەرەدى».

گەوگرافيالىق سوزدىكتەردىڭ اۆتورى ياكۋت – ءوز ەڭبەگىن XIII عاسىردىڭ 20 جىلدارى جازعان عالىم. ول قۇلان تۋرالى: «قۇلان – تۇركى ەلىنىڭ شەكاراسىنداعى, ماۋەرەنناحر جاقتان قوسىل­عان سۇيكىمدى قالا» دەيدى. قۇلان قا­لا­شىعىمەن بىرقاتار تاريحي وقيعا استاسىپ جاتىر. ايتالىق, 740 جىلى وسىندا تۇرگەش كىنازى كۋرسۋل ەڭ سوڭعى باتىس تۇركى قا­عانى اشينا سىندى ولتىرەدى, 840 جىلى قۇلانعا اراب اسكەرلەرى دۇبىرلەتىپ جەتتى. بۇل قالانىڭ ورنىن تابۋعا ونىڭ ەكى ورتاعاسىرلىق قالانىڭ ورتاسىندا تۇرعانى كومەكتەس­تى. باتىستا قۇلاننان 14 فارساح جەردە تاراز تۇر. شىعىستا 4-اق فارساح جەردە ميركيدىڭ ورنى جاتىر». ونىڭ اتاۋى سول كۇيىندە قالعان – مەركى. سوندىقتان كەزىندە ۆ.ۆ.ءبار­تولدتىڭ لۋگوۆوە دەپ جۇرگەنىمىز سول قۇلاننىڭ ۇستىندە تۇرعان دەگەنى اقىلعا قونادى.

قالانىڭ وسى قالپى ح عاسىر­عا دەيىن وزگەرمەستەن تۇرعان. قۇرى­لىس جۇرگىزۋ تەحنيكاسىمەن جانە قىش جاساۋ ۇلگىلەرىنىڭ جەتىسۋ, ورتا ازياعا كەڭ تاراۋىنا جانە دە باسقا بەلگىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ عالىمدار ونى VII-VIII عاسىرلاردا تۇرعان قالا دەپ تاپتى. ول داتا قاراحاندىقتاردىڭ قولا اقشاسىندا دا كورسەتىلگەن. تەڭگە اقشا ەدەننەن تابىلعان. ورتادان اۋلا تاستاپ, اينالدىرا باسپانا سالۋ شۋ القابىندا, قىزىلوزەن, بۋرانا, اقتوبە قالالارىندا دا ءجيى كەزدەسەدى. بۇل ولكەلەردە باي­لاردىڭ ۇيلەرىنىڭ قابىرعاسى ويمىشتالعان سىلاق­پەن ارلەنگەن, ءتۇسى قانىق بوياۋلار­مەن سىرلان­عان, تەرەزە جاقتاۋلارى كۇيدىرگەن مايدا كىرپىشتەرمەن كومكەرىلگەن. تەرە­زەلەر دوڭگەلەك بولىپ اينەك ورناتىلعان. ۇيلەردىڭ كولەمى, بول­مەلەر سانى, كىرە­بەرىستىڭ كور­كەم­دەلۋىنە قاراپ بۇل باي-كوپەستىڭ ءۇيى مە, ءىرى جەر يەلەنۋشىنىڭ مەكەن جايى ما, الاقانىنىڭ اشىلىپ, جابىلۋى اقشا تۇراتىن كەردەڭ شەنەۋنىكتىڭ ءۇيى مە – ءبارىن بىلۋگە بولادى. قاراپايىم كاسىپشىلەردىڭ ءۇيى, ارينە, كىشىگىرىم, ءوز تىرلىگىنە ساي قوسىمشا قورا, شەبەرحانالارى ءوز اۋلاسىندا بولعان. قالاشىق­تىڭ اينالاسىنان ەلدى مەكەندەر, قامالدار اشىلىپ الىندى.

ارحەولوگتار مەن تاريح­شىلار ورتا ازيا مەن قازاقستاننىڭ وتى­رىقشى-ەگىن­شىلىك كەزەڭىنىڭ گۇلدەنگەن تۇسى ح-حII عاسىرلارعا ساي كەلەتىنىن انىقتادى. ورتا­­عاسىرلار كەزەڭىندە قازاقستاندا گۇل­­دەنگەن ونداعان قالالار ءومىر سۇرگەن. ولاردىڭ تاماشا ارحي­تەكتۋرالىق ۇيلە­سىمدىلىكتەرى, سا­رايلارى, مەشىتتەرى, ۇلىق ماۆ­زولەيلەرى, مەدرەسەلەرى, ۇستاحا­نالا­رى, شەبەرحانالارى كىمدى بول­سىن تاڭعال­دىرماي قويماعان. سول كەزدەگى قوعامنىڭ دامۋى قولونەردىڭ, عىلىمنىڭ, ونەردىڭ, ارحيتەكتۋرانىڭ شىڭىنا جەت­كەن­دىگىنەن كورىنەدى. ارحەولوگيالىق دەرەكتەر مەن جازبا مالىمەتتەر كۋا بولعانداي, ەرتە ورتا­عاسىرلار­دا­عى قازاقستان قالالا­رى­نىڭ تۇر­عىندارى ۇيسىندەر, قاڭلىلار, سوعدى­لىقتار, تۇركىلەر بولعان. IX-XII عاسىر­لارداعى ورتاعاسىرلىق اۆتورلار تۇركى قالالارى جايلى مىنانداي دەرەكتەر قالدىرعان. بۇل – قارلۇق, چارۇق, قيماق, وعىز, قىپشاق, جىكىل, تۋحسي, قاڭ­عار­لار­دىڭ (كونە تۇركى تايپالارى مەن حالىقتارى) قالالارى ەدى. تاراز «باتا العان تۇركى-چارۇقتار قالاسى» دەپ اتالعان. قۇلان, قاسرىباس, كولشوپ, ءجولشوپ قالا­لارىندا قارلۇقتار تۇردى. تالحير جىكىل مەن قارلۇقتاردىڭ شەكاراسىندا ورنا­لاستى. ال قارلۇقتار استانا­سى قايالىق بولدى. الاكول مەن ەرتىس ماڭىندا قيماقتار­دىڭ گاگان, كارانتيا, دامۋريا, يماكيا, ساراۋس, داحلان, بانجار, استۋر قالا­لارى ورنالاسقان.

جەتىسۋ مەن سىرداريا وزەن­دەرىنىڭ بويىندا وعىزداردىڭ حيام, گورگۋز, داحلان, گاربيان, قاراشىق, يانگيكەنت قالالارى بار. وتىرار, يانگيگەنت,تومەنگى بارىسحان, قايالىق جانە ت.ب. ورتا­عاسىرلىق قالالار سەكىلدى قۇلان دا تۇركىشە اتاۋدى يەلەنگەن. قۇلاندى مەكەن ەتكەن قارلۇقتار تۋرا­لى دا كوپ جازىلعان. قازاقستان تاريحىندا «قارلۇقتار تارازدىڭ شىعىس جاعىندا مەكەندەدى. ولاردىڭ قا­راۋىندا قۇلان, مەركى قالالارى بولدى», دەپ جازىلعان. اراب تاريحشىسى يبن-ءال فاكيح «كيتاباحبار ءال-بۋلدان» ەڭبەگىن­دە «قارلۇقتار – ەجەلگى تۇرىكتەر» دەپ جاز­عانىن ەسكە الاتىن بولساق, قۇلان – تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ مەكەنى.

وتىرىقشىلىققا بەيىمدەلگەن حالىق سول كەزدەرى ارپا, كۇرىش, تارى, بۇرشاق, ءجۇزىم ەككەندە­رى ارحەولوگيالىق قازبالاردان بەل­گىلى بولىپ وتىر. قۇلاننان, مەر­كىدەن, اسپارادان تابىلعان جادىگەرلەرگە ۇڭىلسەك, بۇل ولكەدە تاماق ونەركاسىبىمەن بىرگە قولونەر ەرەكشە دامىعانىن بايقاۋعا بولادى. سونىڭ سارقىنشاقتارى ءالى دە ساقتالعان. قۇلاننان شاراپحانا ورىندارى ارشىلدى. تاراز, قۇلان, مەركى, اسپارا ءوڭىرىن قۇلازىتقان, قيراتقان ءامىر تەمىر بولدى. ول الدىمەن اق وردا, ودان سوڭ التىن وردا تاعىنا ۇمتىلدى. بۇل شىن مانىندە تۇركىتىلدەس, تەك­تەس حا­لىق­تاردىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ السىرەۋىنە, قاجەت دەسەڭىز جويىلۋىنا جاقىنداتتى. سول كەزدە شىڭعىسحاننىڭ تاراز, قۇلان, مەركى, اسپارا وڭىرىنە بيلىگىن جۇرگىزەتىن شاعاتاي ۇلىسى وزىنە ءتونىپ كەلە جاتقان قاتەردى سەزدى. الايدا ولاردىڭ ارەكەتى كوڭىلگە قونبادى. ءوزىنىڭ باسىنا تونگەن قاۋىپتەن قۇتىلۋ ءۇشىن, بىرلىگى مەن ىنتىماعى بۇزىلعان ۇلىستى قايتا بىرىكتىرۋ ءۇشىن وزگە مەملەكەتكە شابۋىل جاسادى. وسىنى پايدالانىپ ءامىر تەمىر اق وردانى دا, التىن وردانى دا, مو­عول­ستاندى دا بولشەكتەپ, بىت-شىت ەتتى. ناتي­جەسىندە XV عاسىردىڭ باسىندا ءامىر تەمىر دەگەنىنە جەتتى. ءسويتىپ, كە­زىندە اتىن ايتۋدان قورقاتىن مەملەكەتتەردى ءوز ۇرپاق­تارىنا ۇلىس رەتىندە بيلىككە بەردى. ب.ءبار­تولدتىڭ جازۋىنشا, ءامىر تەمىر ساي­ران, يانگي, تاراز, قۇلان, اسپاراعا يەلىك ەتۋدى عالىم نەمەرەسى ۇلىقبەككە بەردى.

تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۇلىقبەك بۇل وڭىردە قالا ما­دەنيەتىن جويا باستا­عانداي. ك.A.پيششۋلينا «وڭتۇستىك-شى­عىس قازاقستان XIV عاسىردىڭ ور­تاسى –XVI عاسىردىڭ باسىندا» ات­تى ەڭبەگىندە وسى ەكى عاسىر­دىڭ توعىسىندا وڭتۇستىك-شى­­عىس قازاقستان ەجەلگى قالالىق مادەنيە­تى­نەن تۇگەل ايىرىلدى دەگەندى ايتادى. ءبارى وتپەلى. ءامىر تەمىر دە, ۇلىقبەك تە ماڭگىلىك بيلىك قۇرا المادى. تۇركى حالىق­تارى بىرتە-بىرتە شاعىن توپتان ءىرى مەملەكەتتىك دارەجەگە دە­يىن كوتەرىلگەندەي بولدى. موعول­ستان­عا كۇش كورسەتەتىندەي دەڭ­گەي­­گە كوتەرىلگەن ءابىلحايىر حان­دى­عى شاڭىراق كوتەردى. الايدا الا­ۋىزدىق تاعى دا ونى ءىرىتتى. سو­نىڭ سالدارىنان ولاردىڭ ءومىرى دە ۇزاققا بارمادى. ابىلحايىرمەن سىيىسا الماعان كەيبىر رۋ باسىلارى مەن تايپا جەتەكشىلەرى ىرگەسىن كەيىنگە ىسىرا بەردى.

وسى ساتتە ء«بىز قازاقپىز» دەگەن جانى­بەك پەن كەرەي سۇلتان باستاعاندار وزدەرىنە قانى دا, جانى دا جاقىن موعولستان مەم­­لە­كەتىنە جاقىنداپ بارىپ, تارازدى اينالىپ ءوتىپ, قۇلان مەن مەركىنى, اسپارانى ارتقا تاستاپ شۋ بويىنا قوزىباسىعا كەلىپ ءوز حاندىقتارىنىڭ تۋىن تىكتى. وسىلايشا قۇلان, مەركى, Acپارا, ەجەلگى بالاساعۇن – جەتىسۋدىڭ شەتىندە قازاق ۇلىسى شاڭى­راق كوتەردى. بۇل كەزدە قۇلاننىڭ ەجەلگى ورنى تومپەشىك بولىپ, وت­كەن كۇننىڭ تاري­حىن ىشىنە بۇگىپ جاتقان بولاتىن. قازاق­ستاننىڭ قالالارى ساياسي-اكىمشىلىك ورتالىق قىزمەتىن اتقارىپ قانا قويماي, قولونەردىڭ, ساۋدا مەن اۋىل شا­رۋا­شىلىعىنىڭ شوعىرلانعان ورنى دا بولدى, سونىمەن بىرگە ولار عىلىم, ءبىلىم مەن مادەنيەت ورداسى ەدى.

ولكەمىزدىڭ وسىنداي باي تاريحى باعزى زامانداردان باستاۋ الاتىنىن ۇنەمى ساباق بارىسىندا وقۋشىلاردىڭ ەسىنە سالىپ وتىرامىز. كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ ماڭگى وشپەيتىن بەلگىسى رەتىندە كارى تاريحتىڭ ساقشىسىنداي بولىپ بۇل قالالار ءبىزدىڭ ۋاقىتىمىزعا دەيىن جەتتى.

قاديشا ورازوۆا,

اقتوعان ورتا مەكتەبى تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى

جامبىل وبلىسى,

ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى,

كوگەرشىن اۋىلى