قازاق ءبىلىمىنىڭ جولىندا ءالى كۇنگە اتتان تۇسپەي كەلە جاتقان, ەڭسەلى ىستەرىمەن ەلگە تانىلعان ەرەجەپ القايىر ۇلى – شىعىس قازاقستان ءوڭىرىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. مىڭجىلدىق قاراعايى, سامىرسىنى, بالقاراعايى جايقالىپ وسكەن وسىناۋ عاجاپ جەردىڭ حالقىنىڭ ونى قۇرمەتتەۋى بەكەر ەمەس. اكادەميكتىڭ اۋەل باستا جابىق بولعان ءتۇستى مەتاللۋرگيا ورتالىعىنا توككەن تەرى, ەتكەن ەڭبەگى كوپ. ول – وسى ولكەنى ەل تۇگىل, الەمگە تانىتۋ جولىندا ايانباي قىزمەت ەتتى.
بۇگىندە مەرەيلى سەكسەن بەسكە تولعان پروفەسسور استراحان وبلىسى كالينين سەلوسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 2015 جىلى ۆولودار اۋدانى اكىمدىگىنىڭ شەشىمىمەن اكادەميك ە.مامبەتقازيەۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەن كالينين ورتا مەكتەبىن بىتىرگەن. 1963 جىلى قازىرگى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, كەزىندەگى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا وقىعان. كەيىنىرەك ءبىلىمىن الەمگە ايگىلى عالىمدار, عىلىم كوريفەيلەرى اكادەميك, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ا.ن.فرۋمكين, ب.ب.داماسكين, يا.م.كولوتىركين, س.ي.جدانوۆ, ن.م.دياتلوۆا, ۆ.ا.كازارينوۆ, يۋ.ۆ.وۆچيننيكوۆا, ۆ.ا.لەگاسوۆ, ن.س.ليدورەنكو, ۆ.ي.كراۆتسوۆا, گ.ا.ياگودينا سىندى عالىمدار باسشىلىق ەتكەن تاماشا عىلىمي مەكتەپ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-دە جەتىلدىردى. لەنينگراد, دنەپروپەتروۆسك, قازان, ريگا, كراسنودارداعى عىلىمي ورتالىقتاردا تاعىلىمدامادان ءوتىپ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانى ءساتتى قورعاپ شىقتى. بۇل وقۋ ورنى عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادرلاردى دايارلاۋدىڭ ەڭ ۇزدىگى ەكەنى بەلگىلى. مۇندا ول عالىم رەتىندە عانا ەمەس, ءبىلىم مەن عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە دە قالىپتاستى.
1963-1984 جىلدار ارالىعىندا اسپيرانتتان اسسيستەنت, پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, قازمۋ-دىڭ حيميا فاكۋلتەتى دەكانىنىڭ ورىنباسارىنا دەيىن ءوسىپ, 1984 جىلى وسكەمەن پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن باسقارۋ جونىندە ۇسىنىس الادى. 1991 جىلى شىعىس قازاقستان جەرىندە وڭىرگە قاجەت مامان دايارلايتىن قازمۋ, قارمۋ سەكىلدى ەلدەگى ءۇشىنشى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتى اشۋ جولىندا باتىل قادام جاسادى. شقمۋ ۇلگىسى بويىنشا پاۆلودار, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, تالدىقورعان, اتىراۋ وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قۇردى. سونداي-اق ول – سەمەي, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان وبلىستارى عالىمدارىنىڭ الەۋەتىن بىرىكتىرگەن ۇعا شىعىس ءبولىمىنىڭ اشىلۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوستى. مۇنداي شەشىم ەلىمىزدىڭ 100-گە جۋىق جەتەكشى اكادەميكتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وسكەمەن قالاسىندا وتكەن ۇعا پرەزيديۋمىنىڭ كوشپەلى وتىرىسىندا قابىلدانعان-دى. وسى اتالعان ىستەر البەتتە ەلەۋسىز قالمادى. شقمۋ-دىڭ جاڭاشىل جوو رەتىندەگى جوعارى بەدەلىن تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ لايىقتى باعالاپ, ەرەجەپ القايىر ۇلى قازاقستاننىڭ ءبىلىم ءمينيسترى لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. ول مينيستر بولعان تۇستا قازاق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە جەتتى. بۇگىنگە دەيىن وقۋ ىسىندە قولدانىستا جۇرگەن ۇشتىلدىلىك, تەستىلەۋ, وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر, «بولاشاق» باعدارلاماسى, «باكالاۆر-ماگيستر-PhD دوكتورى» جۇيەسى, جوعارى مەكتەپ اكادەمياسىن قۇرۋ, جەكە جوو-لار سياقتى جوبالار – سول كەزدەگى يدەيالاردىڭ جەمىسى.
ە.مامبەتقازيەۆ ەۋروپا, امەريكا جانە ازيانىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ ءبىلىم جۇيەسىنە بىرىگۋدى ماقسات تۇتتى. شقمۋ مەن شەتەل جوعارى وقۋ ورىندارى, ءوندىرىس ورىندارى, كاسىپكەرلەر اراسىنداعى سەرىكتەستىكتىڭ نەگىزىن قالادى. 90-جىلداردىڭ رەفورمالارى ءبىلىمدى دامۋدىڭ جاڭا كەڭىستىگىنە شىعاردى دەۋگە ابدەن بولادى. مىڭداعان دارىندى وتانداسىمىز پرەزيدەنتتىك «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا ۇزدىك شەتەلدىك جوو-دا ءبىلىم الىپ كەلەدى. زاماناۋي ماماندار مەن باسشىلاردىڭ بۋىنى قالىپتاسۋدا. بۇل ارىپتەستىك دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىمەن الماسۋدىڭ تاماشا مۇمكىندىگىنە اينالدى. ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە شەتەلدىك تالاپكەرلەرگە ەسىگىمىزدى اشتىق. ءبىلىم مەن عىلىم قانشاما ەلمەن ارانى جالعادى.
ە.مامبەتقازيەۆ مەتالداردىڭ ءديپيريديلدى كەشەندەرىنىڭ ەلەكتروحيمياسى بويىنشا عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ۇزاق جىلدار بويى عىلىمي كەڭەستەردىڭ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ جونىندەگى ارنايى كەڭەستەردىڭ مۇشەسى, بىرقاتار بۇكىلوداقتىق كەڭەستىڭ, عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالاردىڭ باستاماشىسى جانە جەتەكشىسى بولدى. اقش, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, چەحوسلوۆاكيا, وڭتۇستىك كورەيا, قحر, ماجارستان, سينگاپۋر, مالايزيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءدارىس وقىدى. ونىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرى رەسپۋبليكانىڭ, بۇرىنعى وداقتىڭ ءىرى كاسىپورىندارىندا ەنگىزىلدى. ۆنيت-پەن بىرلەسىپ جۇرگىزىلگەن كۇمىس-مىرىش اككۋمۋلياتورلارىن مودەرنيزاتسيالاۋ بويىنشا قولدانبالى زەرتتەۋلەر اسكەري جانە عارىشتىق تەحنيكادا, ەلەكتر ونەركاسىبىندە كەڭىنەن قولدانىلادى.
يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ عىلىمي-پراكتيكالىق پروبلەمالارى بويىنشا ەلدىڭ, ءوڭىردىڭ جەتەكشى كاسىپورىندارىنىڭ, ءىرى بيزنەس-قۇرىلىمدارىنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى. ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا 750 عىلىمي ەڭبەك پەن مونوگرافياسى جارىق كورگەن. بىرقاتار ەڭبەگى رەسەي, اقش, موڭعوليا, قحر-دا قايتا باسىلىپ شىققان. «رەكتور – جوو ار-وجدانى» مونوگرافياسى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جارىق كورگەن. مۇندا رەكتور جوعارى وقۋ ورنى جاي عانا مامان دايارلاۋ ۇستاحاناسى ەمەس, مورالدىق-پسيحولوگيالىق جاعىنان ساۋ تۇلعانى قالىپتاستىرۋشى ورتا ەكەنىن العا تارتادى. تالاپكەرلەرگە ءبىلىم بەرىپ قانا قويماي, ولاردى باستى ادامي قۇندىلىقتان الىستاماۋعا ۇيرەتىپ, ار-وجدان مەن اقىل-پاراساتتى قاتار ۇستاۋعا شاقىرادى. وسىدان-اق ۋنيۆەرسيتەت باسشىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى از ەمەس ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. اتالعان قۇندىلىقتار ءار باسشىنىڭ ساياساتىنىڭ ارقاۋىنا اينالسا يگى دەيسىڭ.
ەرەجەپ ءالحايىر ۇلىنىڭ ءبىلىم سالاسىنا اكەلگەن تاعى ءبىر يگى ءىسى امەريكامەن سەرىكتەستىك ورناتقان قازاقستان-امەريكا ەركىن ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋ بولدى. اتالعان وقۋ ورنى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى مەن ەۋروپا ستاندارتىنا سايكەس ءبىلىم بەرۋ ءىسىن جاقسارتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن كوپتەگەن ماراپاتقا يە بولعان. ءوز كەزەگىندە رەكتور قوعامنىڭ ينتەللەكتۋالدى دامۋىنا قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى ءۇشىن «ۇلت ينتەللەكتىسى» حالىقارالىق ماراپاتىنا ۇسىنىلعان. اقش كونگرەسى كوميتەتىنىڭ شاقىرۋىمەن ەكى رەت اقش پرەزيدەنتتەرى دج.بۋش جانە ب.وبامامەن, سونداي-اق اقش ۇكىمەتى مۇشەلەرىمەن الەمنىڭ 120 ەلىنەن كەلگەن ينتەللەكتۋالدى ەليتا وكىلدەرىمەن بىرگە ءداستۇرلى ۇلتتىق قوناقاسىنا قاتىسۋ قۇرمەتىنە يە بولعان ازامات.
ءبىز بۇگىن ءبىلىم رەفورماتورىنىڭ جەتىستىكتەرى مەن يگى ىستەرىنىڭ جارتىسىن عانا اتاپ وتتىك. ايتىلماعانى قانشاما! ەلشىل ازاماتتىڭ مەرەيتويى تۇسىندا ءبىلىم بەرۋ ىسىنە سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگىن قالاي ايتساق تا جاراسادى. ورنى بولەك ورنىقتى تۇلعانىڭ ابىرويلى اسقاق جولى جاس ۇرپاققا قاشاندا ۇلگى-ونەگە بولارى ءسوزسىز.
عاني تىلەۋبەكوۆ
