اباي • 23 تامىز، 2022

اباي ءسوزى

14366 رەت كورسەتىلدى

ابايدىڭ ءار ءسوزىنىڭ قۇنى مەن قۇتى عىلىمي اينالىمعا تۇسكەلى دە تالاي ونجىلدىقتار ءوتتى. ابايتانۋدىڭ ىرگەلى زەرتتەۋ باعىتتارى ورنىعا باستاعان حح عاسىردىڭ باستاپقى كەزەڭىندە-اق اباي ءسوزىنىڭ تاريحي-پوەتيكالىق تۇعىرلارىنا ايرىقشا دەن قويىلدى.

ابايدىڭ ادەبي مۇراسىنىڭ قولجازبا كوشىر­مەلەر ارقىلى ساقتالىپ جەتۋى، ءوز قولتاڭبا­سى­مەن تۇسكەن تۇپنۇسقا ءماتىننىڭ بولماعاندىعى اباي­تانۋدا كۇنى بۇگىنگە دەيىن قايسىبىر ماندە كۇدىك، كۇمان تۋعىزىپ وتىرعاندىعى وسى باعىتتا اباي­تانۋدىڭ نەگىزدى ناتيجەلەرىندە تۇبەگەيلى عىلىمي ىجداھاتپەن تىڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە مىندەتتەيتىنى دە داۋسىز.

ابايدىڭ باس تەكستولوگى مۇحتار اۋەزوۆ 1924 جىلى باسپاعا دايىنداعانىمەن، قيلى سەبەپتەن 1933 جىلى باسىلىم كورگەن اباي شىعارمالارىنىڭ تۇڭعىش تولىق جيناعىن شىعارۋ بارىسىندا قازاق جازۋىنىڭ اراب قارپىنەن لاتىنعا اۋىسۋى، باسقا دا سەبەپتەردەن ورىن العان ماتىندىك اۋىتقۋلارعا كەيىندە 206 تۇزەتۋ جاساعان.

سول 1933 جىلعى جيناقتا ابايدىڭ مۇحتار اۋەزوۆ جازعان 4 نۇسقا ءومىربايانىنىڭ «ابايدىڭ تۋىسى مەن ءومىرى» اتتى العاشقى نۇسقاسى بەرىلدى.

ابايدىڭ 35 ولەڭىنە عىلىمي تۇسىنىك جازى­لادى. وسىندا قاي ولەڭ نەندەي جاعدايدا، نە سەبەپتەن، قاشان جازىلعاندىعىنا ايالداپ وتى­رۋىندا; اباي ءداۋىرىنىڭ تاريحي-الەۋمەتتىك تۇعىر­لارىنا توقتالۋىندا مۇحتار اۋەزوۆ اباي شىعار­مالارىنىڭ حاتقا ءتۇسۋ، ساقتالۋ، باسپا جۇزىنە شىعۋ دەرەكتەرىنە قاتىستى ەلەۋلى ماعلۇمات بەرگەن. اباي زامانىندا كادەلى ءسوزدىڭ اۋىزدان-اۋىزعا جاد ارقىلى ساقتالىپ ءوتىپ وتىرۋ ءۇردىسى مەيلىنشە ءوتىمدى شىعارماشىلىق ءورىس بولعاندىعى، اباي ولەڭىن اينالا ورتاسى نەگىزىنەن انگە قوسىپ ايتۋ ارقىلى تاراتىپ وتىرعاندىعى ۋاقىتتىڭ وزىندىك ءبىر تاڭباسى مانىندە اتاپ كورسەتىلگەن.

ابايدىڭ ادەبي مۇراسىن يگەرۋدە اباي ءومىر سۇرگەن ورتا، تاريحي ءداۋىردىڭ بەدەرلى ايرىق­شى­لىقتارى; ءداستۇر مەن دارا شىعارماشىلىق پوەتيكاسى; ابايدىڭ اقىندىق اينالاسى; اقىندىق كىتاپحاناسى; اقىن شاكىرتتەرى; اباي مۇراسىنداعى ءدىن وزەگى; ابايدىڭ اۋدارما شىعارماشىلىق باعىتى; قاراسوزدەردىڭ جانرى مەن مازمۇندىق ماڭىزى تۇرعىسىندا، ابايتانۋ تاريحى، اباي شىعارمالارىنىڭ تەكستولوگيالىق تۇيتكىلدەرى باعىتىندا زەردەلەنىپ كەلەدى.

سوناۋ 1909 جىلعى ابايدىڭ رۋحاني مۇرات­تاس باۋىرى كاكىتاي ىسقاق ۇلى مەن بالاسى تۇرا­عۇل اباي ۇلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى يسمايل بورا­گانسكيدىڭ باسپاسىنان شىعارعان تۇڭعىش جيناعى، 1916 جىلعى سامات ءابىش ۇلى شىعارعان «اباي تەرمەسى» اتتى كىتابى، 1922 جىلعى قازان، تاشكەنت باسىلىمدارى، 1933 جىلعى تۇڭعىش تولىق جيناق، 1939-40 جىلدارداعى ەكى تومدىق تولىق جيناق، 1945 جىلعى ءبىر تومدىق تولىق باسىلىم، 1954 جىلعى ەكى تومدىق، 1957 جىلعى ەكى تومدىق تولىق باسىلىم، 1961 جىلعى ءبىر تومدىق، 1977 جىلعى ەكى تومدىق تولىق جيناق، 1988 جىلعى باسىلىمى، 1995 جىلعى ەكى تومدىق تولىق جيناق، 2020 جىلعى ءۇش تومدىق تولىق اكادەميالىق جيناق ابايدىڭ ادەبي مۇراسىن ماتىندىك، عىلىمي نەگىزدە جۇيەلەپ باس­پادان شىعارۋدىڭ ابايتانۋداعى وزىندىك باعىتىن قالىپتاستىردى.

ابايتانۋ تاريحىندا اتالعان باسىلىمداردىڭ اقىن مۇراسىن تۇگەندەپ، ۇلت يگىلىگىنە اينالدىرۋداعى ءمان-ماڭىزى تۋرالى ايتىلىپ كەلەدى.

سول نەگىزدە، ىلگەرىدەگى اباي جيناقتارىنىڭ ءداس­تۇرىن ساقتاي وتىرىپ، ءارى قازىرگى كەزەڭدەگى اباي­­تانۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى، سونىڭ ىشىندە تەكستو­لوگيالىق زەرتتەۋلەر ۇستانىمىنا باسىمدىق بەرىپ، العاش رەت ابايدىڭ ادەبي مۇراسىن ساقتاۋدا ايتۋلى ەڭبەك جاساعان مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىڭ كوشىرمە قولجازبالارىن 1905 (1906)، 1907 قازىرگى جازۋعا كوشىرىپ وتىرىپ عىلىمي اينالىمعا ماتىندىك نەگىزى مانىندە تارتقان; ابايدىڭ 1909 جىلعى تۇڭ­عىش جيناعىن قازىرگى جازۋعا جاڭادان كوشىرىپ باس­تىرعان; اباي جيناقتارىن ماتىندىك نەگىزدە ارنايى سالىس­تىرىپ وتىرىپ; قولجازبا نۇسقالاردى انا­عۇرلىم قامتي ءتۇسىپ، سول نەگىزدە دە ماقساتتى تەكستو­لوگيالىق ساراپتاۋلار جۇرگىزىپ دايىندال­عان بۇل كوپتومدىق اكادەميالىق باسىلىمنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى 2022 جىلعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ۇسىنىلۋى – قازىرگى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ، ابايتانۋدىڭ ۇلت رۋحانياتىنداعى ەلەۋلى مانىنە ايرىقشا ماڭىز بەرۋ.

كوپتومدىقتى باسپاعا ازىرلەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيستر­لىگى عىلىم كوميتەتى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادە­­بيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ادەبي مۇرانىڭ جي­ناق­­­تالىپ، ساقتالۋ، باسپا ءجۇزىن كورۋ; قازاق ءسوز ونەرى­­نىڭ عىلىمي نەگىزدە زەرتتەلۋ ۇستانىمدارىن ايقىن­داۋشى، جۇزەگە اسىرۋشى، 60 جىلدان استام تاريحىندا ۇلت يگىلىگى، ۇرپاق ءورىسى مىندەتىندە تاۋ-تولاعاي ەڭبەك اتقارىپ كەلە جاتقان ىرگەلى عىلىمي، رۋحاني ورتالىق.

اباي مۇراسىن يگەرۋدە، مۇحتار اۋەزوۆ عىلىمي يگىلىكتى كەڭىستىككە شىعارعان ابايتانۋ عىلىمىنىڭ قازىرگى زامانعى وزەكتى ماسەلەلەرىندە ارنايى جوبالارمەن ۇزدىكسىز جۇمىس جۇرگىزىپ كەلە جاتقان اكادەميالىق ۇجىم.

2020 جىلعى ابايدىڭ تولىق اكادەميالىق شى­عارمالار جيناعىنىڭ ارنايى اتاپ ايتىلۋعا ءتيىس بىرنەشە تەوريالىق، پراكتيكالىق ماڭىزدىلىعى بار. اكادەميالىق باسىلىم شارتتارىندا اباي مۇراسى العاش رەت باسپا ءجۇزىن كورىپ وتىر. باسى­لىم­نىڭ ءبىرىنشى تومىندا ابايدىڭ ولەڭدەرى، ­اۋدارما شىعارمالارى بەرىلگەن. تومنىڭ تۇسىنىكتەر بولىمىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن داۋلى بولىپ كەلە جاتقان، ءار باسىلىمدا ارقالاي الىنىپ جۇرگەن جەكە سوزدەردىڭ قولجازبا نۇسقالار مەن اباي جيناق­تارىنداعى ماتى­دىك نۇسقالارىن سالىستىرا كەلە جۇمىس توبىنىڭ ۇيعا­رىمىمەن كانوندىق ءماتىنى مانىندە قابىلدانعان سوزدەر تۋرالى تولىمدى اقپارات بەرىلگەن دەۋىمىزگە بولادى.

اكادەميالىق جيناقتىڭ ەكىنشى تومىنا اباي­دىڭ پوەمالارى مەن قاراسوزدەرى; حاتتارى مەن ءان مۇراسى بەرىلگەن.

ءۇشىنشى توم اباي مۇراسىنىڭ كوشىرمە قولجاز­بالارىنىڭ سيپاتتاماسى; 1909 جىلعى سانكت-پەتەر­بۋرگتە شىققان تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعىنىڭ ليتوگرافيالىق كوشىرمەسى مەن قازىرگى قازاق جازۋى­نىڭ كوشىرىلگەن ءماتىنى نەگىزىندە ازىرلەنگەن.

باسىلىمدى باسپاعا دايىنداعان جۇمىس توبى­نىڭ قۇرامىندا ابايتانۋ ارداگەرى، ايگىلى عالىم، پروفەسسور، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ; ۇعا اكادەميگى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، بەلگىلى فولكلورتانۋشى، ابايتانۋشى عالىم سەيىت اسقار ۇلى قاسقاباسوۆتىڭ; ابايتانۋدا اقىن مۇراسىنىڭ پوەتيكاسى، تەكستولوگيالىق ماسەلە­لەرى، ومىرباياندىق; تاريحي ءداۋىر ايرىقشالىعى باعىتىندا ۇزاق جىلداردان بەرى تىنباي ەڭبەك جاساپ كەلە جاتقان فيلولوگيا عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى، پروفەسسور تۇرسىن جۇرتبايدىڭ; ابايتانۋ ورىسىندە تىڭ پوەتيكالىق زەرتتەۋ با­عىتى مويىندالعان بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى، سىن­شى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى تۇر­سىنجان شاپايدىڭ; بەلگىلى فولكلورتانۋشى، م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ءاوي ديرەكتورى، مۇرانى يگەرۋدىڭ جاڭا سەرپىندى باعىتتارىن قالىپتاستىرىپ وتىرعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور كەنجەحان ماتىجانوۆتىڭ; ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە شيرەك عاسىردان استام ءحىح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى تاريحى كۋرسىنان ءدارىس وقىعان، ابايتانۋ ماسەلەلەرىندە بىرنەشە ىرگەلى جوبا اۋقىمىندا زەرتتەۋلەر جازىپ كەلە جاتقان، «ابايتانۋ» ارناۋلى كۋرسىنا وقۋ قۇرالدارىن شىعارعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قانيپاش مادىباەۆانىڭ; اراب، پارسى تىلىنە جەتىك بەلگىلى شىعىستانۋشى جاس ماماندار ءتورالى قىدىر مەن پاكيزات اۋەسباەۆانىڭ; ابايدىڭ ءان مۇراسىن العاش رەت ارنايى عىلىمي تۇسىنىكتەرىن جازىپ، باسپاعا ازىرلەگەن بەلگىلى ءانشى، ونەرتانۋشى ەركىن شۇكىماننىڭ بولۋى اۋقىمدى، جاۋاپتى جۇمىستىڭ تىندىرىمدى ورىندالۋىنا وزىندىك سەپتىگىن تيگىزگەندىگى داۋسىز.

كوپتومدىقتى اباي مۇراسىن يگەرۋدەگى مۇحتار اۋەزوۆ ونەگەسىندە دايىنداعان جۇمىس توبى اباي­تانۋداعى يدەولوگيالىق قاقپايلاۋدىڭ زارداپتارى – حح عاسىرداعى جازۋ الماسۋلار تۋىنداتقان تەكستولوگيالىق تۇيتكىلدەر بويىنشا تولىمدى ماعلۇمات بەرىپ وتىرۋعا دەن قويادى.

كوپتومدىقتا العاش رەت اباي شىعارمالارىن­دا قولدانىستا بولعان اراب، پارسى تىلىندەگى سوزدەردىڭ ىلگەرىدەگى باسىلىمدارداعى ماعىنا تۇسىنىكتەرىندەگى الشاقتىقتاردىڭ ءتۇپ نەگىزىندە قازاق سويلەۋ، جازبا تىلىنە اراب تىلىنەن ەنگەن سوزدەردىڭ پارسى ءتىلىنىڭ سۇزگىسىنەن ءوتىپ بارىپ كەلۋ فاكتىسىنە زەر سالىنعان.

كوپتومدىقتىڭ قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە، ورتا ءبىلىم بەرۋدە دە، جوعارى ءبىلىم بەرۋدە دە كادەگە اسىرىپ وتىراتىن عىلىمي نەگىزدىلىگىن اتاپ ايتۋ كەرەك.

سوڭعى جىلدارى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ باسىم ناتيجەلەرى ءبىلىم مازمۇنىنا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە تارتىلماي وتىرعاندىعى; جوعارى مەك­تەپ­تەگى جاڭا مازمۇندى وقۋلىق تاپشىلىعى بايقا­لادى. ابايدىڭ 2020 جىلعى جاڭا باسىلىمىندا بىلىمگەرلەردى تەكستولوگيالىق سالىستىرۋلار جۇرگىزۋ باعىتىندا جاتتىقتىرۋعا سەپتىگى تيەتىن باي ماتەريال قورى تۇزىلگەن. ابايدىڭ ءبىر ءسوزى، ءبىر ولەڭى اۋقىمىندا تۇتاس، وزەكتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدىڭ ۇستا­نىمدارىندا ازىرلەنگەن بۇل باسىلىم قازاق ادەبيەتى تاريحىنداعى مۇرانىڭ اۋىزشا تارالۋ، ساقتالۋ ۇدەرىسى قالىپتاستىرعان ايرىقشالىقتىڭ اباي مۇراسىن دا اينالىپ وتپەگەندىگىن كورسەتەدى. اباي شىعارمالارىنىڭ قولجازبا كوشىرمەلەر مەن جەكە جيناقتار اۋقىمىندا قوردالانعان ماتىن­دىك ماسەلەلەرىندە تىلتانىمدىق، دۇنيەتانىم­دىق باعىت­تا دا عىلىمي پايىم قالىپتاستىرۋعا بەيىمدەيدى.

جۇمىس توبى نەگىزىنەن 1909 جىلعى باسىلىمعا سۇيەنىپ وتىرعان. قايسىبىر تەحنيكالىق قاتەلەر بولماسا، 1909 جىلعى جيناق ءماتىنى اباي ولەڭدەرىنىڭ كانوندىق ءماتىنى بولىپ قابىلدانعانى كورىنەدى.

اكادەميالىق باسىلىمدا بىرنەشە ماتىندىك نۇسقانى سالىستىرا كەلىپ، ماعىنالىق، مازمۇندىق قيسىنىن، ءمانىن، ءسوز الەۋەتىن ويلاسىپ ۇيعارىپ، «بەكىتىلگەن» قولدانىستار بارشىلىق. تەك وسىعان زەر سالىپ، قۇلاق اسار ق ۇلىق بولسا. ايتپەگەن كۇندە «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى»، «ولەڭ ءسوزدىڭ پاتشاسى»، «ولەڭى ءبىرى جاماۋ، ءبىرى قۇراۋ»، ء«بارى جاماۋ، ءبارى قۇراۋ»، «توردە وتىرعان»، «وردە وتىرعان»، ت.ب. بولىپ، باسىلىمنان باسىلىم «باسىپ وزىپ»، ءسوز تۇزەلە قويمايدى.

كوپتومدىقتا اباي مۇراسىنىڭ ساقتالۋى، تارالۋى باسىلىم دەرەگى عىلىمي ۇستانىمدا جۇيەلى تۇتاستىقتا مازمۇن تۇزگەن.

تەكستولوگيانىڭ الەمدىك تاجىريبەسىندە، ۇلتتىق ءسوز ونەرىنىڭ شىعارماشىلىق ايرىقشالىقتا­رىندا، ابايتانۋداعى ارعى-بەرگى زەرتتەۋشىلەردىڭ عىلىمي ۇستانىمدارىن نەگىزدى ساباقتاستىقتا دامىتۋ باعى­تىندا ازىرلەنىپ، باسپا ءجۇزىن كورگەن «اباي شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعى» كوپتومدىعى (اباي. شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعى. ءۇش تومدىق. – الماتى: «جازۋشى باسپاسى»، 2020) وتاندىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ باسىم باعىتتارىندا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىرعان بۇل جوبادا ادەبي مۇرانى، شىعار­ما­شى­لىق تۇلعا ەڭبەگىن اكادەميالىق باسىلىم مارتەبەسىندە جارىققا شىعارۋ العاش رەت تولىق مانىندە جۇزەگە اسىرىلعاندىعى ماڭىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادەبيەت پەن ونەر سالا­سىنداعى 2022 جىلعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن الۋعا لايىقتى باسىلىم.

 

قانسەيىت ابدەز ۇلى،

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇرەسكەر گەينە

ادەبيەت • بۇگىن، 23:17

اجالدى جەڭگەن اسپان

ادەبيەت • بۇگىن، 23:16

اعاش كوشەتى ەگىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 23:08

تسيفرلاندىرۋعا باسىمدىق بەردى

قازاقستان • بۇگىن، 23:07

Superpave تەحنولوگياسى ەنگىزىلەدى

قازاقستان • بۇگىن، 23:06

شىمبۇلاقتاعى شاڭعى ماۋسىمى

تۋريزم • بۇگىن، 22:52

قاسقىر

ونەر • بۇگىن، 22:50

دوللار باعامى قايتا ءوستى

قارجى • بۇگىن، 16:12

ۇقساس جاڭالىقتار