ادەبيەت • 16 تامىز، 2022

كەنيانىڭ كوز جاسى

94 رەت كورسەتىلدى

كەنيا جازۋشىسى نگۋگي ۋاتيڭگونىڭ پاسپورتىنا اينالعان شىعارماسىنىڭ ءبىرى «جىلاما، بالاقاي» اتتى رومان. بۇل جازۋشىنىڭ تىرناقالدى تۋىندىسى، اتالعان شىعارما سوناۋ 1964 جىلى باس­پا­دان شىققاننان كەيىن وقىرماننىڭ قولىنان ءالى تۇس­كەن جوق. ادەبيەتتانۋشىلار بۇل روماندى اعىل­شىن تىلىنە اۋدارىلعان شىعىس افريكالىق تۇڭ­عىش كىتاپ رەتىندە باعالايدى. جازۋشى وسى شىعار­ماسىندا افريكالىقتار مەن كولونيالىق كەنياعا قونىستانعان اق ناسىلدىلەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى، تۇرمىستىق ءھام ۇلتتىق اراز­دىق­تى، ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن جەككورۋ، كەكتەنۋ سەزىم­دەرىن ءسوز ەتە وتىرىپ، شىنايى وقيعا­لار­دى، ياعني كەنيا جەرىندە بولعان ءارتۇرلى قاقتى­عىس­­تاردى تىلگە تيەك ەتەدى. سول ءۇشىن ءبىز ونىڭ ءار شى­عار­ماسىندا شىندىقتىڭ ءوزى سويلەيدى دەگىمىز كەلەدى.

«جىلاما، بالاقاي» قالامگەردىڭ ستۋدەنت كەزىندە جازعان تۋىندىسى. ەكى ءبولىم، ون سەگىز تاراۋدان تۇراتىن بۇل روماننىڭ نەگىزگى وقيعاسى قاراپايىم اۋىلداعى ەكى-ءۇش وتباسى اراسىندا ءوربيدى، بىراق ونىڭ كوتەرگەن جۇگى اۋىر. تۇتاس ۇلتتىڭ ءوزىن ىزدەۋى، جوعالىپ، قۇرىپ كەتپەۋ ءۇشىن ومىرمەن، اينالاداعى توپتارمەن، ۇلكەن ۇلىستارمەن كۇرەس تە وسى شىعارمانىڭ نەگىزگى يدەياسى دەۋگە بولادى. اۆتور ءوزى جاقسى بىلەتىن تاقىرىپتى كوركەم شىندىق ارقىلى ءوربىتىپ، ونىڭ استارىندا ۇلكەن ماعىنا جاتقانىن سەزدىرگىسى كەلەدى.

نجوروگە ەسىمدى بالادان اناسى مەكتەپكە بارۋىن وتىنەدى. ول وتباسىندا مەكتەپكە بارۋعا ءتيىستى بىردەن-ءبىر ادام. ولار اق ناسىلدىلەر قونىستانعان افريكالىق جاكوبو دەگەن جەردە تۇرادى. نجوروگەنىڭ اعاسى كاماۋ اعاش ۇستاسىنىڭ شاكىرتى، ال نگوتو – نجوروگەنىڭ اكەسى، ول اۋىلىنا قۇرمەتتى ادام، سول ءۇشىن ول اق ءناسىلدىنىڭ اتىزدىعىندا جۇمىس ىستەيدى. بىراق ول كىرمەنىڭ قولىندا ەمەس، ءوز اتا-باباسىنىڭ جەرىن قورعاۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىن دەگەن ۇلى سەزىمگە سەنەدى. وقيعا ءارى قاراي ءوربىپ، ءوزارا قاقتىعىستار مەن جانتۇرشىگەرلىك وقيعالارعا ۇلاسادى. وتباسىنداعى جالعىز وقۋشى قوعامدىق جاعدايلار مەن ءارتۇرلى سەبەپتەردىڭ سالدارىنان وقۋىن جالعاستىرا المايدى ءارى ومىرگە دەگەن سەنىمىن جوعالتادى، سوسىن ودان امان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەيدى. قاي كەيىپكەر ءۇشىن دە وتانى كەنيانىڭ، سوسىن اناسىنىڭ الدىنداعى مىندەتىن، جاۋاپكەرشىلىگىن ۇمىتپاۋ يدەياسى باستى ورىندا تۇرادى. نجوروگە مەكەنىن تاستاپ كەتۋگە شەشىم قابىلداپ، ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا ارەكەت جاسايدى، بىراق اناسى ونى قۇتقارىپ قالادى. رومان نجوروگەنىڭ ۇمىتسىزدىگىمەن، ساتسىزدىگىمەن اياقتالادى.

جازۋشى نگۋگي ۋاتيڭگو ءۇشىن كەنيانىڭ اسپانى – بوس­تاندىق تۇراعى، كەنيانىڭ دالاسى – جۇماق مەكەن. سول ءۇشىن ول كەنيا حالقى دا باسقا حالىقتار سەكىلدى بوستان­دىق، ەركىندىك اياسىندا ءومىر سۇرۋگە قۇقىلى دەگىسى كەلەدى.

بايقاپ كورسەڭىز، افريكا ادەبيەتى ءۇش ۇلكەن اعىننان قۇرالادى: استارلى، استارسىز ءھام اشىق جانە اۋىزشا تارالعان ميف. ول جاقتاعى تالانتتى جازۋشىلار ومىردەگى شىندىق پەن اۋىزشا تارالعان ادەبي ءداستۇردى ءساتتى ۇشتاستىرىپ، تاماشا تۋىندىلار جازىپ جاتىر. ەۋروپا مەن باتىس وقىرمانىنا وزدەرىنە بەيتانىس دۇنيەلەر قىزىقتى بولىپ كورىنەدى. استارلاپ بايانداۋ افريكا ادەبيەتىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى بولسا كەرەك، شىعارمانىڭ ءون بويىندا ءميفتىڭ ءومىر ءسۇرۋى، ءميفتىڭ الەۋمەتتىك شىندىققا قارسى كەلۋى سياقتى تاسىلدەر كوركەم شىعارمانىڭ شىرايىن كەلتىرىپ، وقىرمانعا وي سالۋعا جەتەلەيدى. اموس تۋتۋولانىڭ «پالما شارابىن ءىشۋشى»، چينۋا اچەبەنىڭ «قۇراندىلار»، ۆولە سوينكانىڭ «پاتشانىڭ شاباندوزى»، كامارا لەيدىڭ «افريكا بالاسى» روماندارى بۇل سوزىمىزگە ايقىن مىسال بولا الادى. بۇلاردا افريكالىق ۇلگىدەگى ميف پەن حالىقتىق سيپاتقا يە ەرتەگىلەر ءجيى كەزدەسەدى. ءتىپتى افريكالىق سانانى قالىپتاستىراتىن اڭىزدار مەن جىرلار دا وسىنداي سۇيەكتى شىعارمالاردا سالتانات قۇرادى. ال ءوز حالقىنىڭ مۇڭىن كۇللى الەمدەگى وقىرمانعا، قوعامعا، اشىق ويلى ادامدارعا جەتكىزگىسى كەلگەن ۋاتيڭگو «جىلاما، بالاقايىن» ۇلكەن ويدىڭ سالماعىمەن، شەكسىز ءۇمىتتىڭ كۇشىمەن جازعانىن تۇسىنە الامىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ۋاتيڭگونىڭ «جىلاما، بالاقايى» كەنيا حالقىنىڭ ازاتتىققا دەگەن جانايقايى، ءۇنى، ال سول ەلدەن شىققان تالانتتى جازۋشىنىڭ كىتاپقا سىڭىرگەن سياسى كەنيا حالقىنىڭ كوز جاسى دەر ەدىك.

سوڭعى جاڭالىقتار

ءوڭىر جانە وركەنيەت

ساياسات • كەشە

اعا بۋىننىڭ قولداۋى

ساياسات • كەشە

ەسىمنەن كەتپەس ەساعاڭ

رۋحانيات • كەشە

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار