ءسىز اعزاڭىزعا جاعاتىن سۋ نەمەسە ءسۇت سياقتى كەز كەلگەن سۋسىن ءتۇرىن تۇتىناسىز, اعزاڭىز قالىپتى جاعدايىن ساقتاپ, ءارى قاراي جۇمىس ىستەپ كەتە بەرەسىز. ءبىر كۇندەرى بىلمەي سۋ ورنىنا ۋ ىشسەڭىز ءوڭىڭىز بىردەن وزگەرىپ, ءتىپتى جازاتايىم كەتۋىڭىز مۇمكىن. اعزاعا جاقپايتىن سۋ-سۋاننان ادامنىڭ بىردەن ءتۇرى بۇزىلىپ شىعا كەلەدى. ءوزىن جايسىز سەزىنگەنى ءوز الدىنا. تۋرا وسى قۇبىلىس ءتاڭىرى جاراتقان كىسى بويىنان بولەك, كەسەدەن بەلگى بەرگەنىن كورگەن نە ەستىگەن جان بەي-جاي قالماسى انىق شىعار. قازىرگى «اقىلدى ەسىكتەر مەن تەرەزەلەر» دالادا قالادى بۇل اڭگىمەنىڭ قاسىندا. ءبىز بىلەتىن سارايشىقتىڭ ورنىنان تابىلعان كوزەنىڭ قاسيەتى وسىنداي. ادام ويى مەن سەزىمىنەن ونەر بولىپ تۋىپ, مادەنيەت اتتى ۇلكەن مۇحيتقا قوسىلاتىن تامشىنىڭ سىرى ءالى اشىلماپتى دەسەدى.
«اۋەلى قۇمىرا شىقتى, سونان كەيىن كەسە شىقتى. كەسەگە تاڭعالعانىمىز, بالشىق, شاڭ-توپىراقتىڭ ورتاسىنان شىقتى. بىراق تۇك جۇقپاعان. زاۋىتتان شىققانداي جالتىراپ تۇر. قولىما ۇستاپ تۇرسام قاسىمداعى ارحەولوگ ارقامنان قاعادى. «بۇگىن ءساتتى كۇن بولدى, اتاپ وتەمىز» دەپ. سودان شولمەك الدىردىق. شولمەك الدىرساق الگى ارحەولوگ قويمايدى. «مەن وسى تابىلعان كەسەمەن ىشەمىن» دەپ. كەسەنى قولىنا ۇستاتىپ ەدىم, جايىققا شايىپ اكەلىپ, اراقتى قۇيىپ كەلىپ جىبەرگەندە, كەسە قاپ-قارا بولىپ كەتتى. ءوزىمىز شوشىپ كەتتىك. توگىپ تاستاپ ەدىك, كەسە باستاپقى قالپىنا كەلدى. سۋ قۇيدىق, اششى ايران قۇيدىق, ەشتەڭە بولعان جوق. ماشينادان بەنزين الىپ قۇيىپ ەدىك, قايتادان قارايىپ شىعا كەلدى. ياعني ىشۋگە بولمايتىن زاتتى بىردەن اڭعارتادى. وتە سيرەك كەزدەسەتىن ەسكەرتكىش رەتىندە 2000-شى جىلى, 12 قىركۇيەكتە استاناداعى تۇڭعىش پرەزيدەنت مۇراجايىنا الىندى» دەيدى سارايشىق مۇراجاي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى مولداش بەردىمۇرات.
ەرەكشە قاسيەتى بار قۇمىرا مەن كەسە 1999 جىلعى قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعانى ايتىلادى. قۇمىرا كۇننىڭ تۇسۋىنە قاراي ءتۇسىن وزگەرتىپ تۇرادى. بۇيىرىندە «بۇعان ادامنىڭ كوز جاسى قۇيىلماسىن» دەگەن ارابشا جازۋ بار. ال ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كەسە – دۇنيەجۇزىنەن تابىلعان ەكىنشى زات. بىرەۋى مىسىردان تابىلعان. بۇل تۋرالى اقىن وڭايگۇل تۇرجان ءبىر جازباسىندا:
«سول ىدىستىڭ سالماعىنىڭ ءبىر پاراق قاعازدان دا جەڭىلىرەك ەكەندىگىنىڭ ءوزى ادامدى تاڭعالدىرماي ما؟ سول عاسىردا جاسالعان بۇل ىدىستىڭ ماتەريالى قانداي ەكەن؟ عىلىمعا بەيىمى بار جاستارعا وسى تاقىرىپتى ۇسىنسا, بالكىم ولاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ويانىپ, زەرتتەپ كەتەر مە ەدى؟ ال وسى ىدىسقا ۋ قۇيسا, ونىڭ دەرەۋ ءتۇسىن وزگەرتەتىندىگى دەگەن عاجاپ قوي! مۇنداي ىدىستىڭ تابىلۋى سارايشىق قالاسى تۋرالى قانداي اقپاراتتار بەرىپ تۇر دەيتىن بولساق:
بىرىنشىدەن: حانداردىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ نەمەسە ىشتەن ءبۇلدىرۋدى كوزدەپ جۇرگەن سىرتقى جاۋلاردىڭ كوپ بولعاندىعى. سىرتقى جاۋ قانداي جاعدايدا كوپ بولادى؟ گۇلدەنگەن جەردىڭ, دامىعان ەلدىڭ جاۋى كوپ بولادى. بۇل ىدىس سول كەزدەگى قورعانىس ساياساتىندا كەرەمەت جەتىستىكتەردىڭ بولعاندىعى تۋرالى اقپارات بەرىپ تۇر;
ەكىنشىدەن: وسىنداي ىدىس ويلاپ تابۋ كىمنىڭ يدەياسى؟ بۇل قاي حاننىڭ تۇسىندا جاسالعان ىدىس؟ دەمەك سول حان – وتە باتىل, يدەياشىل, جاڭاشىل تۇلعا;
ۇشىنشىدەن: مۇنداي ىدىستى جاساۋ ءبىر ادامنىڭ ەمەس, بىرنەشە عالىمنىڭ تابىسى بولۋى مۇمكىن. دەمەك وسى جەردە عىلىمنىڭ دامۋىنا جاعداي جاسالدى دەگەن ءسوز;
تورتىنشىدەن: ءدال وسىنداي ىدىستىڭ ەگيپەتتە دە تابىلعانىنا نازار اۋدارىپ كوردىك پە؟
بەسىنشىدەن: ءدال وسى ىدىستىڭ بەيبارىس سۇلتاننىڭ مىسىردا بيلىك قۇرۋىمەن بايلانىسى بار بولۋىنا بۇعان دەيىن تاريحشىلار نازار اۋداردى ما ەكەن؟ تاعى دا نازار اۋدارىپ كورەلىك. تاريحي دەرەك بىلاي دەيدى: «مىسىردا مەملەكەت باسىنا ماملۇك (قىپشاق) اۋلەتىنىڭ كەلۋىمەن التىن وردامەن بايلانىستىڭ نىعايۋىنا وراي تاريحي ادەبيەت جەدەل قارقىنمەن دامىدى. تۇركى اۋلەتتەرى, حالىقتارىنىڭ تاريحي-گەوگرافيالىق مالىمەتتەرىن تولىق قامتيتىن ەنتسيكلوپەديالار پايدا بولدى. مىسىردا سۇلتان بەيبارىستىڭ ءومىر-دەرەگىنە ارناپ جازعان حاتشىسى ابد-از-ءزاحيردىڭ تاريحي ەڭبەگى دۇنيەگە كەلدى. بۇل ەڭبەكتە التىن وردامەن قارىم-قاتىناستار تۋرالى مالىمەتتەر, سونىمەن بىرگە قىرىمنان ۆولگاعا دەيىنگى ارالىقتاعى قىسقاشا «جولسىلتەمە», قىرىمنىڭ تۇرعىلىقتى حالقى تۋرالى ءدىني, ەتنوگرافيالىق مالىمەتتەر كەلتىرىلەدى. «...بەيبارىس تەك تالانتتى قولباسشى عانا ەمەس, سونداي-اق كورەگەن ساياساتكەر رەتىندە تانىلدى. ول سول كەزدىڭ وزىندە كوپتەگەن الىس-جاقىن مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناس ورناتتى. سۇلتان از-زاھير بەيبارىس سول ءداۋىردىڭ وزىق ۇلگىسىمەن كوپتەگەن ءزاۋلىم عيمارات, كورنەكتى مەشىتتەر, بيىك قورعاندار مەن قامالدار سالدىردى. ولاردىڭ بىرقاتارى ساقتالعان. ول سۇلتاندىق بيلىككە قول جەتكىزگەن كەزدە قىپشاق جەرلەرى موڭعول حانى بەركە, قۇلاعۋ بيلەپ وتىرعان التىن وردانىڭ يەلىگىندە ەدى. بەيبارىس ءبىرىنشى كەزەكتە ولارعا دوستىق پيعىلداعى حات جىبەردى. 1262 جىلى سۇلتان ەكى ەل اراسىندا دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن ءوز ەلشىسىن جىبەردى. مۇنان كەيىن اسكەري, ساۋدا, ءدىني, مادەني بايلانىستار ورناتتى».
بەركەدەن كەيىن موڭكە تەمىر بيلىككە كەلىسىمەن شىڭعىس يمپەرياسىنان ىرگەسىن اۋلاق سالىپ, التىن وردانى تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالدىردى. ...بەركە حان سالعان سارا جولدى جالعاپ, مىسىر سۇلتانى بەيبارىسپەن بايلانىسىن كۇشەيتتى. مۇسىلماندارعا قىرعيداي تيگەن قۇلاعۋعا قارسى كۇش بىرىكتىردى.
سالماعى ءبىر پاراق قاعازدان دا جەڭىل, ۋ قۇيساڭ ءتۇسىن وزگەرتەتىن ىدىستىڭ بىرەۋىنىڭ سارايشىقتان, تاعى بىرەۋىنىڭ ەگيپەتتەن تابىلۋى كەزدەيسوق نارسە دەۋگە كەلمەيدى. بەركە حان-بەيبارىس بايلانىسى – سارايشىق – مىسىر بايلانىسىنىڭ كورىنىسى. ولاي بولسا, الگى ىدىستىڭ قانداي بايلانىستار ارقىلى كەلگەنىنىڭ توركىنى كورىنىپ تۇرعان سياقتى. مەنىڭ ويىمشا, ەكەۋىنىڭ شىققان تەگى ءبىر. ونىڭ وتانى – وسى سارايشىق ءوڭىرى بولۋى مۇمكىن», دەيدى وڭايگۇل تۇرجان. بۇل كىسى ءسوز اراسىنداعى مالىمەتتەردىڭ ءبارىن ناقتى دەرەككوزدەردەن العان.
جالعىز كەسەنىڭ سىرىنان جاھان تاريحى ءورىس الادى بىلگەنگە. ونەر مەن مادەنيەت جاساعان تۋىندىنىڭ قۇپيا-سىرلارى جىل وتكەن سايىن جاڭعىرىپ, سانا مەن ويدىڭ جاڭا كەزەڭدەرىنە جول اشاتىنى وسىدان بايقالادى.
